Текст выступления:

Шона Смаханұлы. Төқаппар (мысал)
1. Шона Смаханұлы және «Төқаппар» мысалына шолу

Қазақ әдебиеті мен тәрбие саласында үлкен із қалдырған Шона Смаханұлының өмірі мен шығармашылығы қызғылықты әрі маңызды. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Төқаппар» мысалы, жас ұрпаққа өмірлік құндылықтарды түсіндіріп, адамгершілік сабақтарын береді. Бұл сахнада балалардың жүрегіне жылулық ұялатып, тәртіп пен даналықтың тамыры қалай өскенін көре аламыз.

2. Шона Смаханұлының өмірбаяны мен бала шығармашылығы

1924 жылы Жамбыл облысында дүниеге келген Шона Смаханұлы қазақ балалар әдебиетінің жарық жұлдызына айналды. Ол әдебиетке балаларға арналған өлеңдерімен, мысалдарымен ерекше әсер қалдырды. Оның шығармалары өмірлік даналық пен моральдық тәрбиені ұштастырған, балалардың ой-өрісін кеңейтіп, жүрегіне мейірімділік пен адалдықты сіңіретін ерекше туындылар.

3. Балаларға арналған мысалдар мен әңгімелер

Шона Смаханұлының балаларға арналған мысалдары мен әңгімелері қарапайым әрі терең мәнге толы болды. Олар өмірлік оқу ретінде қызмет етіп, оқырмандарға жақсы және жаман мінез-құлық арасындағы айырмашылықты түсіндіреді. Әрбір әңгімеде кейіпкерлердің әрекеттері мен сөздері арқылы балаларға әділдік, адалдық және өзара сыйластық негіздері нақтыланады. Бұл туындылар бала жанын тәрбиелеуде нәзік және қуатты құрал болды.

4. «Төқаппар» мысалының қысқаша мазмұны

Бұл мысалда қораз Тоқаппар мақтаншылық пен артық сенімнің қандай қиындықтарға апаратынын көрсетеді. Ол өз даусымен және өзіне деген жоғары сенімімен басқаларды төмен санайды. Оқиға арқылы қарапайымдылық пен достықтың құндылығы ерекше қойылады. Мысал балаларға дұрыс мінез-құлықтың маңыздылығын, өзгелерді сыйлау мен сыйластықтың қажеттігін түсіндіреді.

5. Мысалдағы кейіпкерлер

Тоқаппар қораз – мақтаншақтықты көрсететін басты кейіпкер. Ол өзін өзгелерден ерекше санайды, бұл оның іс-әрекеттеріне әсер етеді. Басқа жануарлар – тауық, үйрек, әтеш – Тоқаппарға жауап қайтарып, онымен қарым-қатынасты теңдестіріп отырады. Олар достық пен түсіністіктің бейнесі ретінде шынайы өмірдегі адамдық қасиеттерді бейнелейді, оқиғаны толықтырады.

6. Тоқаппардың мінезіндегі ерекшеліктер

Тоқаппар үнемі өзін өзгелерден жоғары ұстауға тырысады, бұл оны мақтаншақ етеді. Ол басқа адамдардың пікірін ескермей, өз даусы мен шеберлігін ерекше сеніммен қорғайды. Өз үстемдігін көрсетіп, жануарларға қысым көрсету арқылы қиындық тудырады. Осы мақтаншақтығы оның қиын жағдайға ұшырап, достарынан алыстап қалуына себеп болады, бұл оның тағдырын шешеді.

7. Мысалдағы оқиға желісі

Тоқаппар дауысымен мақтанбайды, ол өзіне ерекше сенімділігімен ерекшеленеді. Басқа жануарлар оның мақтаншақтығына наразылық білдіріп, оған қарсы тұрады. Ақырында, Тоқаппар өзінің қателігін түсініп, қиындықтар ашады. Бұл оқиға достық пен өзара түсіністің, қарапайымдылықтың маңыздылығын көрсетеді, оқырмандарға өмірлік маңызды сабақ береді.

8. Басқа жануарлардың Тоқаппарға көзқарасы

Оқиға барысында бірнеше кезеңде басқа жануарлар Тоқаппарға әртүрлі көзқараспен қарайды. Бастапқыда олар Тоқаппардың мақтаншақтығын елемейді немесе түсінбейді. Кейіннен оның іс-әрекеттеріне наразылық білдіріп, қарым-қатынаста қиындықтар туа бастайды. Соңында жануарлар оның қатесін түсініп, оған қолдау көрсетіп, бірлікті сақтауға ұмтылады. Бұл процесс достық пен кешірімділіктің маңызын көрсетеді.

9. Оқиғаның шешімі

Тоқаппар бір күні дауысынан айырылып, өз мақтаншақтығының салдарын сезінеді. Бұл жағдай оған өз мінез-құлқын қайта қарауға мүмкіндік береді. Жанашыр жануарлар оның жағдайын түсініп, оны кешіреді, сол арқылы барлығы бір-бірін сыйлауды үйренеді. Осылайша, оқиға аяғында шынайы достық пен ашық қарым-қатынас қалыптасады.

10. Мысалдағы негізгі құндылықтар

«Төқаппар» мысалы арқылы көрсетілетін құндылықтар үлкен тәрбиегер роль атқарады. Олар арасында қарапайымдылық, достық, өзара сыйластық және мақтаншақтықты жеңу тұр. Бұл қасиеттер балаларға дұрыс бағыт сілtep, жақсы мінез қалыптастыруға әсер етеді. Әрбір құндылық өз алдына ерекше мәнге ие және өмірде маңызды ұстанымдардың негізін қалайды.

11. Мақтаншақтық пен қарапайымдылық арасы

Зерттеулер көрсеткендей, балалардың көпшілігі қарапайымдылыққа және достыққа жоғары баға береді. Мақтаншақтық олардың қоғамнан оқшаулануына әкеп соқса, қарапайым мінез достықта сенімділік пен ынтымақтастықты арттырады. Бұл жағдай Шона Смаханұлының мысалындағы тәрбие сабақтарының өзектілігін дәлелдейді, олар қазіргі уақыт балаларын дұрыс бағытта тәрбиелеу үшін маңызды.

12. Кейіпкерлер қандай сабақ алды?

Тоқаппар мен басқа кейіпкерлердің тағдыры балаларға маңызды өмірлік сабақ береді. Олар мақтаншақтық пен басқаларды төмен санайтын мінездің қиындықтарға әкелетінін түсінеді. Сонымен қатар, қарапайымдылық пен достықтың құндылығын мойындайды. Бұл әңгімелер балаларға адамгершілік пен сыйластықтың маңыздылығын терең ұғындыруға бағытталған.

13. Мысал жанрының рөлі

«Төқаппар» сияқты мысал жанры балалардың тәрбиесінде ерекше мәнге ие. Ол оқиғалар мен кейіпкерлер арқылы өмірлік құндылықтарды жеткізіп, балалардың моральдық және адамгершілік дамуына ықпал етеді. Шона Смаханұлының шығармалары шыншылдық пен әділдік негізінде жазылған, балалардың сана сезімін қалыптастырады, жақсы мінездің негізін салады. Бұл жанрдың тәрбиелік ықпалы зор, себебі ол оқу мен тәрбиені үйлестіреді.

14. Көркем шығармалардан үзінділер

Шона Смаханұлының шығармаларынан алынған үзінділер балаларға өмірлік сабақтар мен тәрбиелік идеяларды анық жеткізеді. Әр үзіндіде кейіпкерлердің сезімдері мен оқиғалары барынша көркем, балаларға түсінікті тілде баяндалған. Бұл шығармалар балалардың шығармашылық көзқарасын дамытуға, ұқыпты тыңдаушы болуға ықпал етеді, оларды өмірлік қиындықтарды жеңуге дайындыққа шақырады.

15. Тоқаппар арқылы берілген тәрбие

Тоқаппар кейіпкерінің мысалы арқылы мақтаншақтық пен өзгелерді кемсіту дұрыс емес екендігі айқын көрінеді. Қарапайымдылық пен сыйластық адам арасындағы қарым-қатынасты нығайтады. Жақсы мінез-құлық балаларға сенімділік пен ұжымда қабылдануды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, сыпайылық – өзіне және басқаларға құрметтің белгісі. Достық пен қолдау арқасында балалар бір-біріне көмектесіп, қоғамға пайдалы азамат болып өседі.

16. Мысалдағы оқиға мен өмір ұқсас

Тоқаппар және басқа жануарлардың арасындағы қатынастар мектептегі балалардың бір-біріне қарым-қатынасына өте жақын келеді. Бұл оқиғалар балаларға достықтың, сыйластықтың нақты үлгілерін тануға мүмкіндік береді. Сол арқылы олар өзара түсіністіктің, мейірімділіктің өмірде қаншалықты маңызды екенін терең түсінеді.

Бұл мысал балаларға қарапайым болудың құндылығын, бір-бірін түсініп-қабылдаудың қажеттілігін үйретеді. Әсіресе, әрі қарайғы өмірде жақсы қарым-қатынас құруға деген ұмтылысты қалыптастырады, өйткені достық — адам өмірінің маңызды тірегі.

17. Балаларға арналған ойталқы сұрақтар

Мақтаншақ Тоқаппар өз мінезінің кесірінен достарынан қалай алыстап қалғанын және ол қалай өзгергенін талдау балаларға өзін-өзі тануға өте пайдалы. Бұл сұрақ оның мінез-құлқын түсінуге және қателіктерін мойындауға көмектеседі.

Достары Тоқаппарға қандай жолмен көмек көрсеткенін және ынтымақтың маңызын қалай білдіретінін бірге ойлап табу балаларды бірліктің құндылығын түсінуге итермелейді. Бұл жай ғана оқиға емес, ынтымақ пен бірге өмір сүрудің маңызды сабақтары.

Сондай-ақ, қарапайым және мейірімді болу неге маңызды екенін, мақтаншақтықтың қалай теріс салдарға апаратынын түсіну балалардың мінезін дамытуға бағытталған. Бұл сұрақтар олардың адамгершілік қасиеттерін жетілдіруге септігін тигізеді.

18. Қызықты деректер мен нақыл сөздер

«Қорқақ жеңіледі, батыр шыдайды» деген нақыл осы оқиғаларға дәл келеді. Ол шыдамдылық пен төзімділіктің адам өміріндегі орнын анықтайды, балаларға қиындықтарды сабырмен қабылдаудың мәнін түсіндіреді.

Белгілі жазушы Шона Смаханұлының кейбір өнер туындыларында әзіл мен сатира арқылы өткір ойларды жеткізу әдісі ерекше. Бұл тәсілдер балаларға ой салып, өз мінез-құлқын зерделеуге мүмкіндік береді.

Оның әдісі түрлі мінез-құлықтарды түсініп, өзін-өзі талдауға, өз қателіктерін сезінуге ықпал етеді. Сонымен қатар, мысалдардағы жануарлар мен жағдайлар арқылы балалар кемшіліктерді анықтап, оларды түзетуге ынталанады.

19. Қорытынды ойлар мен көңілді түйін

«Төқаппар» шығармасы достық пен қарапайымдылықтың адам өміріндегі ерекше күшін ашып көрсетеді. Бұл туынды балаларға құрмет пен мейірімділіктің негіздерін анық танытады.

Өмірдің түрлі кездерінде қиындыққа тап болғанда достың қолдауы өте маңызды екенін әрқашан еске салады. Негізгі мақсат — әрқашан бауырмал, ашық ниетті болу, адамгершілік қасиеттерді жоғалтпау.

20. Қорытынды және өмірлік мағынасы

Шона Смаханұлының «Төқаппар» мысалы тек мақтаншақтықты сынап қана қоймай, қарапайымдылық пен мейірімділіктің шынайы құндылық екенін көрсетеді. Бұл шығарма балалардың рухани тәрбиесіне зор үлес қосады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиет энциклопедиясы, Алматы, 2010.

Қазақстан педагогикалық зерттеулері, 2022.

Тәрбие негіздері. Алматы: Білім, 2018.

Шона Смаханұлы: шығармалар жинағы. Астана, 2005.

Айтбаев, Қ. Қазақ әдебиеті және тәрбие мәселелері. Алматы: Білім, 2018.

Бекмұхамедов, А. Балалар әдебиеті: әдістеме және теория. Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Жұмабаев, Т. Шона Смаханұлы шығармашылығы. Семей: Абай, 2017.

Қарабатыров, Д. Мектеп жасындағы балаларға арналған әдебиеттің тәрбиелік мәні. Алматы: Рауан, 2022.

Сүлейменова, Е. Қазақ әдебиетіндегі мінез-құлық және адамгершілік: зерттеу мен анализ. Нұр-Сұлтан: Филология, 2019.