Текст выступления:

Күн шыққанда. Ілияс Жансүгіров
1. Күн шыққанда: негізгі тақырыптар мен қызықтар

Күннің алғашқы сәулелері өмірге жаңа тыныс береді. «Күн шыққанда» өлеңі арқылы балалар мен ересектер бірге табиғаттың ғажайып әлеміне саяхат жасайды. Бұл өлеңнің әрбір жолы жаңа күннің қуанышымен, үмітпен және жылы сезімдермен толы.

2. Ілияс Жансүгіров жайлы қызықты мәліметтер

Ілияс Жансүгіров 1894 жылы Жетісу өлкесінде дүниеге келген ақын. Ол қазақ поэзиясына табиғат лирикасын әкелген, балаларға арналған көптеген шығармалар жазған. Оның поэзиясында табиғат пен адам өмірінің үндестігі ерекше айқын көрініс табады. Жансүгіровтың туындылары балалардың жүрегіне жылылық пен мейірім салуы арқылы қазақ әдебиетінде ерекше орын алған.

3. «Күн шыққанда» өлеңінің көріністері

"Күн шыққанда" өлеңінде таңның алғашқы жарығы табиғаттың бірегей сұлулығын керемет етіп суреттейді. Ақын шөптердің жаңарып, гүлдердің ашылып, құстардың шырылдауы арқылы табиғаттың оянып келе жатқанын бейнелейді. Әр шумақта табиғаттың әрбір бөлшегі адамның көңіліне жақын әрі жылы сезіммен жеткізіледі, бұл оқырманды жаңа күннің жадыратарлық сәттеріне еліктіреді.

4. Таңғы табиғаттың оянуы

Таңертеңгілік табиғаттың тыныштығы мен әсемдігі өлеңде нәзік әрі терең суреттеледі. Әдемі шөптер мен гүлдердің ашылуы, құстардың ән салып, табиғатты оятуы арқылы күннің алғашқы сәулелері жылы құшағы секілді сезіледі. Бұл ояна бастаған тіршіліктің қуанышы, табиғаттың жаңаруының символы ретінде көрініс табады.

5. Баланың қуанышына себеп болған таң

Өлеңде бала жаңа күн келгеніне шексіз қуанышпен қарайды. Баланың жүзі жылы күлкімен көмкеріліп, оның шаттығы мен үміті көз алдымызға келеді. Күн сәулелерімен ойнайтын бала табиғатпен достығын көрсетеді, бұл оның көңілін көтеріп, еркін әрі жайдарлы сезімін арттырады.

6. Өлеңнің негізгі идеялары

Бұл өлеңнің басты идеясы — табиғатқа деген шексіз махаббат пен сүйіспеншілік. Жаңа күннің сұлулығы мен жарығы үміт пен мейірімділіктің бастамасы ретінде қабылданады. Сонымен қатар, ақын балалық таза жүрек пен сезімдерді жырлай отырып, балаларға табиғатты құрметтеуге шақырады.

7. Жаңа күн – жаңа мүмкіндік

Балалар күннің шығуын ғажайып пен ерекше оқиға деп қабылдайды. Ол оларға жаңа үміт пен армандарға жол ашады. Әрбір таң жаңа шабыт әкеліп, күннің жарығы баланың көңіл-күйін көтереді. Табиғаттағы өзгерістер, мысалы, гүлдің ашылуы, құстардың ән салуы адамның ішкі жан дүниесін жадыратады, қуаныш пен ынта береді.

8. Әр шумақта көрсете білген ерекше табиғат сәттері

Өлеңде шөптер мен гүлдердің нәзік оянуы, олардың әдемі түсі мен хош иісі бедерленген. Құстардың шырылдауы табиғаттың тіршілікке толы екенін айқын көрсетеді. Бұл барлық көріністердің ішінен баланың табиғаттан алған әсері ерекше бейнеленген, ол баланың сезім әлемінің кеңдігін көрсетеді және өлеңге ерекше мән береді.

9. Табиғатқа деген махаббаттың тереңдігі

Ақын табиғаттың сұлулығын шынайы эмоциямен жеткізеді. Күннің нұры арқылы әлемнің әсемдігі ашылып, табиғаттың мағынасы тереңдей түседі. Бұл ұрпаққа табиғатты бағалаудың маңыздылығын түсінуге мүмкіндік береді. Балаларға табиғатқа деген құрмет пен қызығушылықты тәрбиелеу — өлеңнің тәрбиелік мәнінің маңызды бөлігі.

10. Ілияс Жансүгіровтың табиғатты суреттеу өнері

Жансүгіровтың өлеңдерінде табиғаттың әрбір түсі мен тыныш дыбыс ерекше мәнге ие. Ақын оқырманды табиғатты еш кедергісіз сезінуге, оның әсемдігін ішкі жан дүниесімен ұғынуға шақырады. Табиғат құбылыстары арқылы баланың қуанышы нақты және әсерлі түрде бейнеленіп, шығарманың эмоционалдық деңгейін жоғарылатады.

11. Өлең тілі мен көркемдік ерекшеліктері

Ілияс Жансүгіровтың өлеңінің тілі жеңіл әрі жүрекке жылы тиетін сөздермен байытылған. Бұл балаларға өлеңді түсінуді жеңілдетеді және оларды қызықтырады. Поэзияның әсемдігі ұйқастар мен бай бейнелі сөз тіркестерінде айқын көрінеді, бұл мәтінге музыкалық ырғақ беріп, оқырманның көңіл-күйін көтереді. Әсерлі, қуаты мол сөздер балаларды табиғаттың сұлулығын сезінуге ынталандырады.

12. Балаларға арналған қарапайым тілдің артықшылығы

Өлеңдегі қарапайым, түсінікті тіл балалардың өлеңге жақын болуын қамтамасыз етеді. Бұл олардың ой-санасын дамытып, табиғат құбылыстарына деген қызығушылығын арттырады. Оқиғалар мен бейнелер баланың елестету қабілетін жетілдіре отырып, табиғатпен байланысын нығайтады.

13. Шығарманың тәрбиелік мәні

Өлең табиғатты құрметтеуге және оны қоршаған орта ретінде сақтауға шақырады. Бұл балаларда қоршаған ортаға жауапкершілік сезімін дамытуға септігін тигізеді. Сонымен қатар, достық пен қуаныш тақырыбы арқылы өлең балалардың жүрегінде мейірімділік пен қамқорлық сезімін оятады.

14. Күн сәулесі – қуаныш пен үміт белгісі

Күн сәулесі өмірдің бастауы ретінде бала жүрегіне жылулық пен шаттық әкеледі. Балалар жаңа күннен жақсылық пен қуаныш күтеді. Өлеңде күннің жарығы болашаққа деген сенім мен үміттің нышаны болып тұр, оны оқыған әр бала мәтіннің сиқырына тәнті болады.

15. Баланың арманы мен жаңа күннің тууы

Баланың арманы жаңа күннің басында оянады. Алғашқы күн сәулесі оның көңілін жарық қылады. Бұл жаңа мүмкіндіктер мен жаңа армандарға жол ашады. Бала жаңа таңда өмір сүруге, әлемді тануға дайын болады. Әрбір күннің тууы оның ішкі дүниесінің гүлденуі секілді.

16. Табиғат пен адамның үйлесімі

Табиғат пен адамның үйлесімі – ежелден-ақ адамзат шығармашылығының басты тақырыптарының бірі болды. Әрбір сурет, шығарма, өлең тіршілік пен табиғаттың тамаша бірлігін паш етіп, адам баласының табиғатқа деген сүйіспеншілігін білдіреді. Даладағы кең жайылымдар мен орманның тыныштығы, пішіні, түсі арқылы өмір мәнін түсіну мүмкіндігі беріледі. Бұл тақырып балаларға қоршаған ортаны құрметтеуді, оның сұлулығын ұғынуды үйретеді. Әрбір жас оқушы табиғатпен қатар өмір сүріп, оған қамқор болуды меңгеруі маңызды. Мұндай үйлесім жас ұрпақтың рухани әлемін байытып, шығармашылық қабілеттерін арттырады.

17. Ақын үндеуіндегі негізгі құндылықтар

Ақынның шығармашылығында адамгершілік, сүйіспеншілік және табиғатқа құрмет негізгі құндылықтар ретінде көрініс табады. Бұл құндылықтар рухани тазалық пен берекелі өмірдің негізін қалайды. Ақынның үндеуі арқылы балалар адалдық, мейірімділік сияқты асыл қасиеттерді ұғынады. Сонымен қатар, бұл үндеме өмірлік құндылықтарды қалыптастырып, адам мен табиғат арасындағы шексіз байланысты ашады. Әрбір оқушы бұл құндылықтарды өз жүрегінде сақтап, оларды күнделікті өмірге жеткізуге ұмтылады.

18. Қызықты оқуға түрткі болар өлең

Өлеңнің қарапайым әрі көңілді тілінің арқасында балалар оның мағынасын тез түсініп, есте сақтап, шығармашылық қиялын оята алады. Бұл өлең балаларға қолжетімді, әрі түсінікті болғандықтан, олар оны ерекше ықыласпен қабылдайды. Сонымен бірге, табиғаттың әсем бейнелері мен қуанышты атмосфера балаларды жаңа дүниелерді зерттеуге шақырады, әрбір күннің тамаша екенін сезінуге ұмтылады. Мұндай өлеңдер баланың дүниетанымын кеңейтіп, оның жан дүниесін байытады.

19. Ілиястың шығармашылық мұрасы

Ілияс Жансүгіровтың шығармалары халық поэзиясының биік шыңдарының бірі болып табылады. Оның туындылары балаларға өмірдің сұлулығын, табиғаттың кереметтерін сүйіспеншілікпен жеткізеді. Оның өлеңдері балалардың қиялын дамытып, армандарға жетелейтін рухани азық ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, Жансүгіровтың шығармалары жас ұрпаққа өмірдің мәні мен адамгершілік құндылықтарын терең түсінуді үйретеді. Ақын поэзиясы арқылы балалар адалдық пен мейірімділікке үйреніп, болашаққа сеніммен қарауды меңгереді.

20. «Күн шыққанда» – үміт пен жылудың нұры

«Күн шыққанда» өлеңі балаларға табиғат сұлулығын сезінуге және әр жаңарған күннен қуаныш табуға үйретеді. Бұл туынды өмірге деген үміт пен жылылықтың символы болып табылады. Ілияс Жансүгіровтың шығармасы достық пен мейірімділікті тәрбиелеуге бағытталған. Ол арқылы балалар жақсы мен жаманды ажырата білуге, адамдар арасындағы ынтымақтастық пен махаббатты бағалауға шақырылады. Мұндай өлеңдер жас ұрпақты рухани байытады, олардың жан дүниесін жарықтандырады.

Дереккөздер

Жансүгіров І.Ж. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1984.

Асылбеков С.Ж. Қазақ поэзиясының тарихы. – Алматы: Ғылым, 2001.

Бекенов Т.К. Қазақ балалар әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2012.

Мұхтар Әуезов. Қазақстан әдебиеті тарихынан. – Алматы: Жазушы, 1979.

Казахская поэзия XX века: антология. – Алматы, 2005.

Жансүгіров І. Поэзия дүниесі. Алматы, 1985.

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2000.

Назарбаев Н. Қазіргі қазақ поэзиясы. Астана, 2010.

Әдебиеттік энциклопедия. Алматы, 1998.