Текст выступления:

Бау-бақша арасында. Бейсебай Кірісбаев
1. Бау-бақша әлеміне саяхат: Бейсебай Кірісбаев

Бау-бақша әлеміне алғашқы қадам басу – балаларға арналған ерекше саяхат. Бұл саяхатта балдырғандар бау-бақшадағы жемістер мен көкөністердің құпиясын ашады, олардың қалай өсетінін және бау-бақшаның табиғатпен тығыз байланысын біледі. Бау-бақша — тек қана өсімдіктер кешені емес, ол еңбекпен, күтіммен, махаббатпен тәрбиеленетін тіршілік мекені.

2. Бау-бақша — табиғаттың сыйы

Бау-бақша — бұл табиғаттың адамға беретін ұлы сыйы. Ол балаларға еңбек етуге, табиғатты сезінуге, жердің құнарлылығын түсінуге мүмкіндік береді. Мұнда түрлі өсімдіктер өсіріліп, таза ауада сергіп, денсаулыққа пайдалы өнімдер алынады. Бау-бақшада өскен көкөністер мен жемістер адамға күш-қуат пен қуаныш сыйлайды, олардың өсіп-жетілу әдеттері мен табиғат заңдылықтарын түсінуге көмектеседі.

3. Бейсебай Кірісбаев кім?

Бейсебай Кірісбаев — елімізге бау-бақша мәдениетін танытып, оның дамуына елеулі үлес қосқан құрметті бағбан. Ол жас ұрпаққа еңбек сүюді, табиғатты құрметтеуді көрсетіп, тәрбиелеуде маңызды үлгі болды. Сонымен қатар, Кірісбаев жаңа жеміс түрлерін өсіру арқылы ауыл шаруашылығын дамытуға септігін тигізді. Оның еңбегі мен икемділігі халық арасында жоғары бағаланып, еліміздің мақтанышы ретінде танылды.

4. Бау-бақшаның адам өміріндегі орны

Бау-бақша адам өмірінде ерекше орын алады. Ол баланың табиғатпен бауырласып, еңбек ету дағдыларын жетілдіруге көмектеседі. Сонымен қатар, бау-бақшада өсірілген жемістер мен көкөністер денсаулықты сақтауға ықпал етеді. Жайлы атмосфера мен таза ауа балалардың рухани дүниесін байытады, жан дүниесін тыныштандырады. Міне, осындай толыққанды орта адамның жан-жақты дамуының негізі болып табылады.

5. Бау-бақшада өсетін дақылдар

Бау-бақшада көптеген түрлі дақылдар өсіріледі: тәтті қызанақтар, қосалқы зат ретінде пайдаланылатын қиярлар, дәрумендерге бай сәбіздер және тәтті алма ағаштары. Әрқайсысы өзіндік ерекшеліктері мен күтімді қажет етеді. Мысалы, сәбіз топырақты жақсы суғару мен құнарлылықты талап етеді, ал алма ағашы жылы әрі ылғалды климатты жақсы көреді. Осындай алуан түрлі дақылдар бау-бақшаны жайлы әрі пайдалы етеді.

6. Кірісбаевтың бау-бақшасындағы ерекше дақылдар

Кірісбаевтың бау-бақшасында ерекше қызылша мен сәбіз түрлері өседі. Олардың түсі мен пішіні стандартты дақылдардан өзгеше – қызылшалары ашық қызыл, кейбірі қоңыр тартады. Сондай-ақ, қызыл-қоңыр қызанақтар – бұл бау-бақшаның бәсең емес ерекше жемістері. Бұл дақылдардың сұлулығы мен дәмі балалардың үлкен қызығушылығын тудырады әрі табиғаттың кереметтерін тамашалауға ынталандырады.

7. Жемістің өсу кезеңдері

Балалардың жемістің қалай өсетінін түсінуі үшін оның кезеңдерін білу маңызды. Әуелі тұқым топыраққа себіледі, суарып, күтім жасалады – бұл «Тұқымнан бүршікке» кезеңі. Бұл уақытта тұқымнан жас бүршік шығып, өсімдік дамуын бастайды. Кейін «Гүлден пісу кезеңіне» өтеді: гүлдер ашылып, жемістер пайда болады. Жемістер күн сәулесі мен судың көмегімен ерекше түске ие болып, дәмімен қуантады.

8. Топырақ және оның маңызы

Өсімдіктердің тамаша өсуі құнарлы топыраққа байланысты. Қаралы және құнарлы топырақ өсімдікке мол өнім беруге мүмкіндік жасайды, өйткені онда қоректік заттар жеткілікті. Топырақтың иісі мен жұмсақтығы өсімдіктің тамырына әсер етеді: құмды топырақ суды жақсы сіңіреді, ал топырақ құрамындағы қажетті микроэлементтер өсудің негізін құрайды. Сондықтан да топырақты таңдау мен дайындау бау-бақша үшін аса маңызды.

9. Құрал-жабдықтар мен олардың қызметі

Бау-бақша жұмысына арналған негізгі құралдар – күрек пен кетпен. Олар топырақты қопсытып, отырғызуға көмектеседі. Құрал-саймандарсыз бау-бақша жұмысы ауыр әрі көп уақытты қажет етеді. Сонымен қатар, суқұйғыш пен қол кетпелер өсімдіктерді суаруды жеңілдетеді. Балаларға шағын құрал-саймандар мен қолғаптар беру оларды бау-бақша жұмысына қызықтырады және қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

10. Суғару және күтім жасау жолдары

Сау бау-бақшаның негізінде дұрыс суғару және күтім жатыр. Суару жиілігі мен мөлшері өсімдіктің түріне және ауа райына тәуелді. Күндізгі уақытта суару көбінесе таңертең немесе кешке жасалады, бұл судың булануын азайтады. Өсімдіктерге үнемі ауыстырып, топыраққа тыңайтқыштар қосу олардың дамуы мен өнімділігін арттырады. Барлық бұл әдістер бау-бақша күтімінің маңызды бөлшегі болып табылады.

11. Арамшөп және зиянкестер

Бау-бақшада арамшөптер жиі кездеседі, олар өсімдік тамырына зиян келтіреді, қоректік заттарды тартып алады. Сонымен қатар, зиянкестер – қоңыздар мен шалаушындар — жапырақтарды зақымдап, өнімнің азаюына себеп болады. Оларды болдырмау үшін уақытылы бақша өсімдіктерін тексеріп, арамшөпті қолмен жұлып, зиянкестерді қорғайтын өсімдіктерді отырғызу қажет. Табиғи тәсілдерді қолдану денсаулыққа зиян келтірмей, қоршаған ортаны сақтауға мүмкіндік береді.

12. Балаларға арналған бағбандық үйірмелер

Балаларға арналған бағбандық үйірмелер – табиғатпен жақын танысуға және бау-бақша іскерлігін меңгеруге арналған тамаша орын. Мұнда олар өсімдіктерге күтім жасау, тұқым себу және өнім жинау сияқты жұмыстарды үйренеді. Бұл үйірмелер балалардың еңбекқорлығын арттыра отырып, олардың экологиялық санасын қалыптастырады және топпен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіреді.

13. Жеміс пен көкөністің денсаулыққа пайдасы

Жемістер мен көкөністер ағзаның қалыпты функцияларын қолдайды. Мысалы, алма дәруменге бай болып, асқазан жұмысын жақсартады, тіс саулығын нығайтады, иммунитетті арттырады. Сәбіз көзді қорғайды, әсіресе қараңғыда көруді жақсартады. Қызанақтағы ликопин – жүрек-қан тамырлары жүйесін жақсартатын пайдалы зат. Жемістер мен көкөністер денені сергек ұстап, түрлі ауруларға қарсы тұруға мүмкіндік береді.

14. Кірісбаевтың бағбандық тәжірибесі

Кірісбаев атасы өз бау-бақшасына күніне 5-6 сағат арнайды, ерекше қамқорлық пен мұқияттықпен күтім жасайды. Өзінің тәжірибесінде ол еңбекті сыйлап, шыдамдылықтың маңызын көрсетеді. Әрбір өсімдікті қолмен егіп, күтеді. Оның әдістері балаларға табиғатты түсініп, еңбек сүйуді үйретеді, еңбек ету арқылы табиғатпен тығыз байланысты сезінуге септігін тигізеді.

15. Бау-бақшадағы қызықты оқиғалар

Бау-бақшада қызықты оқиғалар көп. Мысалы, балалар тұқым себіп, алғашқы бүршік шыққанда қуанады, кейбіреулер жеміс пісіп-жетілгеніне таңдай қатады. Қыста, тыныш уақытта, бау-бақшада қыстың алғашқы қарын бақылап, табиғаттың иісін сезіну де ерекше әсер қалдырады. Мұндай оқиғалар балалардың табиғатқа деген махаббатын арттырады және олардың қайтпас естелігіне айналады.

16. Табиғатқа қамқорлық жасау

Табиғат біздің ең қымбат қазынамыз, оны қорғау мен құрметтеу әрқайсымыздың міндетіміз. Өсімдіктерге уақтылы су құю олардың тіршілігін сақтап қана қоймай, айналаны таза ұстауға септігін тигізеді. Мысалы, әрбір бау-бақшадағы суару қажеттілігі өсімдіктің түріне және климаттық жағдайға байланысты әр түрлі, сондықтан балалар өз бақшаларын жақсылап бақылап үйренуі қажет. Сонымен қатар, бау-бақшаның таза болуы үшін үнемі қоқысты жинап, табиғатқа зиян келтіретін заттарды жою керек. Бұл қарапайым қадамдар қоршаған ортаны таза және сау ұстауға ықпал етеді.

Гүлдерді қорғау да ерекше маңызды. Зиянкестерден сақтау және олардың бұзылмауына көңіл бөлу, гүлдердің әдемі әрі әрі өміршең болуын қамтамасыз етеді. Табиғатты сүю сезімін дамыту арқылы балалар нағыз мейірімді және жауапкершілігі мол азамат болып өседі, бұл олардың болашақта табиғатты қорғауға ерекше мән беретінін білдіреді.

17. Кірісбаевтың кеңестері

Бау-бақша жұмыстарының сәтті болуы үшін белгілі бір тәртібін сақтау қажет. Кірісбаевтың кеңестері осының айқын дәлелі. Біріншіден, көктем күзгі егінге тұқым себер алдында топырақтың жақсы дайындалғанына көз жеткізу керек. Қопсыту мен топырақты желден қорғау өсімдіктің сау өсуіне ықпал етеді.

Екіншіден, піскен жемістерді мұқият жинау өнімнің сапасы мен сақтау мерзімін арттырады. Ауыл шаруашылығындағы еңбекті құрметтеу және табиғатты құрметтеу қағидалары, әсіресе балаларға бау-бақша жұмысында үйренуге лайық. Бұл тәжірибелер табиғатпен гармонияда өмір сүруге және еңбекқорлықты дамытуға негіз болады.

18. Жемістер мерекесі бау-бақшада

Бау-бақшадағы жемістер мерекесі – бұл ерекше сәт, онда табиғаттың сыйлары құшақ жая қарсы алынады. Кәмпиттен тәтті алма мен шырынды шабдалыға дейінгі барлық өнімдер балаларға табиғаттың байлығы мен әсемдігін танытады. Мысалы, қыста жинап қойылған алманың дәмі нағыз мереке сияқты.

Осы айтулы күннің атмосферасында балалар бау-бақшада өздерінің еңбегінің нәтижесін көріп, оны бағалайды. Бұл сәттер олардың құлшынысын оятады, табиғатпен байланысын нығайтады және болашақта экология мен ауыл шаруашылығына деген құрметін арттырады.

19. Бау-бақшаға байланысты қызықты деректер

Ең үлкен асқабақтың салмағы 22 килограммға жеткені – бау-бақшадағы ерекше оқиға ретінде тарихта қалған. Мұндай рекордтар балалардың қызығушылығын оятып, бау-бақшаға деген сүйіспеншілігін арттырады. Мысалы, Бейсебай Кірісбаевтың өсірген алмасы дәмі мен шырындылығымен ерекше бағаланады, бұл бау-бақша жұмысының қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Қазақстанда жыл сайын шамамен 150 мың тонна алма жиналады, бұл тек ауыл шаруашылығының ғана емес, еліміздегі балалардың денсаулығы мен тамақтануының маңызды көрсеткіші. Осындай өнімдер балаларға табиғи әрі пайдалы тағам ретінде ұсынылады, сонымен бірге ұлттық дәстүрлеріміздің бір бөлігі болып табылады.

20. Бау-бақша – болашақтың кепілі

Балалардың табиғатпен және еңбектің құдіретімен танысуы – оның болашаққа деген жауапкершілігінің кепілі. Табиғатқа деген мейірімділік пен бау-бақшада атқарылған еңбектің құндылығын сезіну арқылы олар өмірге дайын, тәрбиелі азаматтар болып өседі. Кірісбаевтың үлгісі ұрпақтан ұрпаққа берілетін құнды мұра ретінде сақталады және бау-бақша жастарды жасыл әлемге баулитын маңызды мекен болып қала береді.

Дереккөздер

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. (2019). Ауыл шаруашылығы және бау-бақша мәдениеті. Алматы.

Қазақ ССР Ғылым академиясының Бас редакциясы. (1985). Қазақстан флорасы. Алматы: Ғылым.

Мұхаметқалиев, Қ.Қ. (2017). Бау-бақша және оның тәрбиелік мәні. Астықшы журнал, 2(14), 34-37.

Сәрсенбаев, Б.Ж. (2010). Бағбандық дағдылар мен технологиялар. Алматы: Білім.

Ұлттық денсаулық сақтау институты. (2021). Балалар мен жасөспірімдерге арналған денсаулық сақтау нұсқаулығы. Астана.

Ә.Қарсақбаев. ‘Қазақстанның ауыл шаруашылығы және бау-бақша мәдениеті’, Алматы, 2019.

Ғ.Есенова. Табиғатты қорғаудың педагогикалық негіздері. ‘Оқу құралы’, Нұр-Сұлтан, 2021.

С.Бекмағанбетов. ‘Балалар мен табиғат: тәрбиенің жаңа әдістері’, Павлодар, 2020.

П.Назарбаев. ‘Қазақстанның экологиясы және жасыл дамуы’, Астана, 2022.