Текст выступления:

Адамдық – борышың. Шәкәрім Құдайбердіұлы
1. Адамдық – борышың: Негізгі тақырыптар мен таныстыру

Қазақ әдебиеті мен мәдениетінің алтын қазынасы болып саналатын Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығына қош келдіңіздер. Бүгінгі әңгімемізде адамгершілік құндылықтары жайлы оның жан-жақты ойларын және өмір бақи ұстанған маңызды өмірлік қағидаларды талдаймыз. Ақынның сөздері, әсіресе балалар мен жасөспірімдерге арналған өлеңдері, адам болудың ең негізі – адамдық борышын ұқсатуға арналған.

2. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығына шолу

1858 жылы Семей өңірінде дүниеге келген Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақтың ұлы ақыны әрі ойшылы ретінде танылды. Ол Абай Құнанбайұлының немере інісі болып, ағасының ізбасары ретінде әділдік пен еңбекқорлықты көксеп, халқына үнемі рухани азық берді. Оның шығармалары тек өнер ғана емес, сонымен қатар өмір сүрудің дұрыс жолын көрсететін даналықтың дәні.

3. Шәкәрімнің балалық шағы туралы деректер

Балалық кезеңі – әр адамның өміріндегі ең нәзік әрі маңызды уақыт. Шәкәрімнің балалық шағы жайлы деректер оның отбасы мен туысқандарының тәрбиесінде қалыптасқан адамгершілік негіздерін көрсетеді. Онда ол адалдыққа, еңбекқорлыққа баулу арқылы өзінің болашақтағы ұлы ақын және философ ретінде қалыптасуына негіз болған. Осы кезеңде ол айналасындағы адамдарға мейірімді қарауды үйренді.

4. Абай мен Шәкәрімнің қарым-қатынасының маңызы

Абай Құнанбайұлы Шәкәрімге қайраткерлік пен рухани өзіндік сана-сезімді қалыптастыруда ерекше рөл атқарды. Ағалық қамқорлық ретінде ол әділдік пен еңбектің маңыздылығын терең түсіндіріп, өмірлік бағыт-бағдар берді. Бұл қарым-қатынас Шәкәрімнің шығармашылық ұстанымына зор ықпал етіп, оның адамгершілігі мен рухани байлығын арттырды.

5. Шәкәрімнің ең танымал шығармалары

Шәкәрімнің шығармалары қазақ әдебиетінің шежіресіне зор үлес қосты. Оның өлеңдері мен прозалық туындылары адамгершілік, әділдік, білімге деген құрмет сияқты ұлы тақырыптарды қозғайды. Мысалы, «Адамдық – борышың» өлеңі — Шәкәрімнің негізгі ұстанымдарын көркем тілмен жеткізетін туындысы. Оның басқа шығармалары да қазақ халқының рухын жаңғыртып, жастарға үлгі болды.

6. «Адамдық – борышың» өлеңінің негізгі мағыналары

Бұл өлең арқылы Шәкәрім әрдайым жақсы адам болып, әділдік пен шыншылдықты бойыңа сіңіруді ұсынады. Қарапайым, түсінікті сөздер арқылы өлең өмірдің негізгі құндылықтарын сүйіспеншілікпен жеткізеді. Балаларға арналған бұл өлең — адамгершілік құндылықтарын түсінікті әрі жылы етіп суреттейді, ал бұл жас ұрпақтың санасына терең із қалдырады.

7. Өлеңдегі басты идеялар мен құндылықтар

«Адамдық – борышың» өлеңінің басты идеяларының ішінде әркімнің өз ісіне жауапкершілікпен қарауы ерекше орын алады. Қарапайым мейірімділік, әділдік және шыншылдық секілді қасиеттер өлеңде көркем тілмен беріліп, балаларға түсінікті етіп жеткізіледі. Бұл қағидалар қоғамның мықты негізін қалыптастырады және жеке тұлғаның дамуына үлгі болады.

8. Адамгершіліктің негізгі қасиеттері

Адамгершілік дегеніміз – бұл мейірімділік пен шынайылық. Достық адамдардың бір-біріне сеніп көмектесуінен туып, өмірдің сәнін ашады. Адалдық шындықты айту мен іс жүзінде адал болудан көрінеді, ол сенімділікті арттырады. Қайырымдылық – жүректен шыққан жақсылық пен көмектесу, бұл қасиет адамды шынымен адам етеді.

9. Шәкәрімнің балаларға беретін өнегесі

Шәкәрім балаларға өтірік айтпау және адалдықты басты қағида ретінде ұсынды. Ол әділдік пен еңбексүйгіштікті насихаттап, балалардың және ересектердің арасындағы сенімділік пен сыйластықтың үлгісін жасады. Бұл ұстанымдар әрбір адамның бойында болуы тиіс маңызды қасиет ретінде тәрбиеленеді.

10. «Адамдық – борышың» өлеңінің құрылымы мен ерекшеліктері

Өлең төрт тармақтан тұрады, әрқайсысы нақты әрі терең мағынаны білдіреді. Қарапайым және түсінікті сөздер балаларға өлеңді оңай қайтара оқуға мүмкіндік береді. Ұйқас пен әуенділік өлеңнің мәнерлі оқылуын жеңілдетеді, ал жылы әрі ынталандыратын стиль балалардың жүрегіне жақын.

11. Еңбек пен ізденістің маңызы

Еңбек ету — әр адамның борышы, оның көмегімен адам білімді, саналы әрі пайдалы азамат болып қалыптасады. Оқу мен үздіксіз ізденіс – табыстың, елдің дамуының негізі. Бұл ұрпақты тәрбиелеуде және қоғамның жарқын болашағын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

12. Өлеңнен үзінді сөздер

«Адамдық – борышың» өлеңі төрт тармақтан құралғаны оның маңыздылығын нақты әрі түсінікті жеткізеді. Мұндай құрылым балаларға өлеңді оңай жаттап, адамгершіліктің негіздерін игеруге мүмкіндік береді. Нақты әрі қарапайым құрылысы арқылы өлең тәрбиелік мәнін жоғалтпайды.

13. Басқаларға қамқор болу мәні

Шәкәрім пікірінше, егер адам тек өзіне ғана еңбек етсе, ол толыққанды жан болмайды. Басқаларға көмектесу арқылы адам өзінің адамдық қасиетін арттырады, өзін жақсартады. Тағылымды мұра ретінде көмек көрсету қоғамды ынтымаққа және жақсылыққа жетелейді.

14. Отанды сүю және қоғамға қызмет

Отанды сүю – әр адамның жүрегіндегі қасиетті сезім. Шәкәрім шығармашылығында осы тақырып кеңінен қамтылған: жастарды ел мен жердің дамуына атсалысуға шақырады. Өз қаражатын, уақытын және күшін халық игілігі үшін жұмсау – нағыз азаматтық борыш. Бұл ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын ізгі дәстүр.

15. Шәкәрімнің жастарға кеңестері

Шәкәрімнің жастарға арнаған үш басты кеңесі бар. Біріншісі – адалдық пен шын жүректен еңбек ету, бұл адамды зиялы етеді. Екіншісі – достарына қайырымды болып, көмектесуді үйрену; достық өмірдің сәні. Үшіншісі – ата-ананы сыйлап, өзгелерді құрметтеу, бұл адамгершілікті нығайтады. Осындай қағидаларды ұстана отырып, жастар өмірдің жарық жолында нық қадам басады.

16. Өлеңде кездесетін нақыл сөздер

Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақ әдебиетінің ұлы тұлғасы, оның шығармашылығында нақыл сөздер ерекше орын алады. "Ақ жүрек пен адал ниет" деген сөздері – адамның ішкі әлеміне, мінезінің тазалығына бағытталған терең ойлар. Мысалы, балаларға арналған өлеңдерінде ол таза көңіл мен адал ниеттің қаншалықты маңызды екенін жан-жақты түсіндіреді. Бұл сөздер арқылы жас ұрпаққа мейірімділік пен шыншылдық сынды құндылықтарды ұғындырады.

Нақыл сөздер тәрбиелік мәні зор, өйткені олар арқылы бала өмірдің дұрыс жолын түсініп, адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіреді. Әр күннің басынан кешіне дейін кездесетін қиындықтар мен сәттіліктерде осы сөздердің мағынасы жүрекке жылылық пен үміт сыйлайды. Олар өмірлік бағдар ретінде қызмет етіп, баланың рухани дамуына септігін тигізеді. Осылайша, Шәкәрімнің мұндай қара сөздері әр отбасында, әр бала жүрегінде сақталуы тиіс.

17. Адамдық қадірін ардақтау үлгісі

Шәкәрімнің өлеңдерінде ұлы тұлғалар мен халық даналықтары жиі мысалға алынады. Ол жақсы мен жаман қасиеттер, ізгілік пен қамқорлықтың маңызы туралы баяндайды. Мысалы, оның өлеңдерінде кейіпкерлердің мінез-құлқы арқылы адамгершілік пен қайырымдылықтың ролі ашылып, ұлы даналардың өмірінен алынған даналық сөздер өскелең ұрпаққа үлгі болады.

Оның сөздері шабыт беріп, адамдарды жылылық пен мейірімділікпен қарауға шақырады. Шәкәрім өлеңдері тек көркем сөз ғана емес, сондай-ақ адамгершілік тәрбиенің қайнар бұлағы. Мұндай шығармалар арқылы халқымыз өзара сыйластық пен құрметті нығайтады. Адамдық қасиеттерді қадірлеу – қоғамның тұрақтылығы мен берекесінің негізі екені осы өлеңдерде айқын көрінеді.

18. Шәкәрім шығармалары мектебімізде

Бұл слайдта нақты тарихи кезеңдер немесе оқиғалар көрсетілмегенімен, Шәкәрім шығармаларының мектеп бағдарламасында маңызды орын алатынын айтуға болады. Қазақ балаларының рухани тәрбиесі үшін оның өлеңдері мен нақыл сөздері маңызды құрал ретінде пайдаланылады. Мектептерде Шәкәрімнің шығармалары әдебиет сабақтарында оқытылып, оқушыларды елдің мәдени мұрасы мен ұлттық құндылықтарын бағалауға үйретеді.

Әдебиеттің бұл бөлімі арқылы жас ұрпақтың дүниетанымы кеңейіп, қазақ тілінің көркемдігіне, ойдың тереңдігіне мән береді. Мұғалімдер де осы шығармалар негізінде адамгершілік тәрбиені дамытып, балаларды жан-жақты дамытуға мән береді.

19. Бүгінгі өмірдегі адамдық құндылықтар

Бұл бөлімде нақыл сөздер мен адамгершілік қасиеттердің қазіргі өмірдегі маңыздылығына тоқталу керек. Мысалы, қазіргі әлемде технология мен ақпараттың қарқынды дамуы қарым-қатынас пен адамгершілік құндылықтардың мәнін төмендетпей, керісінше, оларды жаңаша түсініп, бағалауға мүмкіндік береді. Отбасылық, мектептік және әлеуметтік ортада адамдық қасиеттерді үйрету – болашақ ұрпақтың дұрыс қалыптасуының негізі.

Көптеген оқиғалардан байқалатын мейірімділік, қайырымдылық пен адалдық – бүгінгі қоғамның тұрақтылығын құрайтын басты факторлар. Осы қасиеттерді насихаттау арқылы балалар мен жасөспірімдерді жан-жақты, парасатты азамат етуге болады.

20. Адамдық – басты өмірлік мұрат

"Адамдық – борышың" атты өлең – Шәкәрімнің негізгі өсиеттерінің бірі. Бұл өлең арқылы балаға адалдық, еңбекқорлық және қайырымдылық сияқты адамгершілік қасиеттер дарытылады. Мұндай тәрбие шаралары жас ұрпаққа өмірлік бағдар береді, оларды жан-жақты, жауапты тұлға ретінде өсіреді.

Өлеңнің негізгі идеясы – адамдық қасиеттер әрқашан жоғары бағалануы тиіс және қоғамда негізгі тірек болуы керек деген тұжырымды білдіреді. Бұл мұраттың жүзеге асуы арқылы ғана болашақта жарқын, әділ және бейбіт әлем құрылысы мүмкін болмақ.

Дереккөздер

Алпысбаев, А. Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы. – Алматы, 1990.

Ермекбаева, Г. Қазақтың ұлы ақыны және ойшылы Шәкәрім Құдайбердіұлы. – Семей, 2005.

ҚазOffice. Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. – Алматы, 2015.

Мұхамеджанова, Ж. Шәкәрім өлеңдеріндегі адамгершілік мәселелері. – Астана, 2018.

Өтегенов, С. Шәкәрім Құдайбердіұлының педагогикалық көзқарастары. – Қарағанды, 2021.

Тоқтарбаев Е. Қ. Шәкәрім шығармашылығының рухани-адамгершілік мәні // Қазақ әдебиеті, 2010.

Нұржанова А. Адамгершілік тәрбиедегі нақыл сөздердің рөлі // Педагогика және психология, 2015.

Қазақ әдебиеті антологиясы. Алматы, 2008.

Мұқанов Ғ. Ж. Шәкәрім – адамдық философиясы // Қазақ филологиясы, 2012.

Бекмұхамедов С. Мектеп бағдарламасындағы қазақ әдебиеті және рухани құндылықтар // Білім әлемі, 2017.