Текст выступления:

Қысқы кеш. Мұхтар Иманжанов
1. Қысқы кеш: негізгі тақырыптар мен кіріспе

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз Мұхтар Иманжановтың керемет туындысы – «Қысқы кеш» әңгімесіне терең үңіліп, оның қысқы табиғаттың әсемдігін қалай керемет жеткізетінін қарастырамыз. Бұл шығарма – балалар әдебиетінің нағыз туындысы, онда қыс мезгілі бойындағы табиғат сұлулығы мен балалық қуаныш нақышталған.

2. Мұхтар Иманжанов — балалар әдебиетінің шебері

Мұхтар Иманжанов – қазақ балалар әдебиетінің айрықша тұлғасы. Ол өз шығармаларында баланың жан сезімін нәзік әрі шынайы аша білді. 1950 жылдары жарық көрген «Қысқы кеш» әңгімесінде қысқы табиғаттың әсем сұлулығы мен оның ерекше сырлары баланың әлемімен және көңіл-күйімен үндестіріліп суреттеледі. Бұл шығарма жас оқырмандарға қыстың сырлы қызықты әлемін ашып көрсетеді.

3. Қыс мезгілінің ерекшеліктері

Қыс мезгілі – табиғаттың ерекше сұлулығы мен өзгеше тыныштығымен есте қалады. Мұхтар Иманжанов оның салқын самалы мен аппақ қарларын, аязды түндерін дәл әрі әсерлі суреттеп, біздің күнделікті өмірімізде көбінесе байқалмайтын қырларын ашады. Қар астындағы тыныштық пен мөлдір ауа қысқы кештің ерекше атмосферасын жасайды, ал ақшыл дала мен мұз қапталған ағаштар – нағыз ертегі әлеміне айналады. Бұл қауышу табиғат пен адам арасындағы ерекше байланыс ретінде көрініс табады.

4. Негізгі ойлар мен көркем табиғат суреттері

«Қыс табиғатының қуаты» тақырыбында шығармадағы апақ қар мен аязды әуе табиғаттың күшін, тазалығы мен жаңа өмірге деген үмітті бейнелейді. Мұндай табиғат көріністері оқырманның көз алдында айшықты кескінге айналып, табиғатпен терең рухани байланыс орнатады.

Ал «Бала көңілінің табиғатпен үндестігі» бөлімінде балалардың қыстағы қуанышы мен еркін ойнауы, олардың табиғатпен үйлесімде екендігі көркем тілмен суреттеледі. Бұл бейнелер балалардың шынайы сезімдері мен көңіл-күйін ашып, олардың әлемін толықтырады, оқырманды балалық дүниеге жетелейді.

5. Балалар кейіпкерлерінің ерекшеліктері

Әңгімеде байқалатын балалар кейіпкерлері – нағыз өмірден алынған таза жүректі, белсенді және әзілді ұнататын тұлғалар. Олар қысқы ауладағы қармен ойнағанда шынайы қуанышты бөліседі. Әрбір бала өз ерекшелігін көрсетеді: бірі батыл әрі белсенді, екіншісі мұқият және сезімтал. Мұхтар Иманжанов өз кейіпкерлерінің мінез-құлқын балалар әлемінің шынайы образдарымен жеткізеді, бұл олардың еркіндігін және табиғатпен байланысты көрсетеді.

6. Қарлы аулада балалардың қуанышы

Қарлы аулада балалардың қуанышы ерекше бейнеленген. Балалар қармен ойнап, қар бабаларын жасап, қыстың әсемдігін сезінеді. Олар өздерін нағыз жауға қарсы шыққан батырлар сияқты ұсынады. Нұрлы күннің астындағы қар жарқырап, балалардың күлкісі жайқалып, қысқы кештің ерекше атмосферасын қалыптастырады. Бұл қуаныш – балалардың табиғатпен тікелей байланысы мен өмірге деген оң көзқарасының көрінісі.

7. Табиғат арқылы сезімнің берілуі

Қысқы табиғат суреттері балалардың ішкі сезімдерін терең әрі ерекше ашады, олардың қуанышын одан әрі арттырады. Қарлы кештегі үнсіздік пен аяздың суық атмосферасы достықты нығайтып, балаларды біріктіреді. Табиғат оқиғалар арқылы кейіпкерлердің көңіл-күйі мен эмоциялық байлығын ашады. Мұхтар Иманжанов табиғат пен адамның арақатынасын терең түсіндіре отырып, оқырманды ойға жетелейді.

8. Аязды кештің тыныштығы мен ертегіге ұқсастығы

Қысқы кештің тыныштығы ауылдың ұйықтап жатқанының белгісі. Өйлер тыныштық пен жылылыққа толы, ал айналадағы қардың жұмсақ шықпақтары балалық ертегі әлемін еске салады. Комфорт пен үйлесімділік орнаған ортада балалардың қиялы мен арманы ашылып, олар өзін ертегі кейіпкері ретінде сезінеді. Ақ қардың жаууы кезіндегі сиқырлы атмосфера табиғаттың және баланың әлемдерін ерекше жақындастырады.

9. Шығарманың тәрбиелік мәні мен достық туралы ойлар

Бұл шығарма балаларға табиғатты құрметтеуді және оны қорғаудың маңыздылығын үйретеді. Мұнда достықтың дәрежесі мен оның құндылығы, қиындықтарды бірге еңсеру мен сыйластықтың маңызы айқын көрініс табады. Сонымен қатар, балалар арасындағы мейірімділік пен жанашырлықтың дамуы – шығармашылықтың тәрбиелік бағытының басты элементтері болып табылады.

10. Қар бетіне сурет салу арқылы балалардың шығармашылығы

Балалар қар бетінде сурет салып, өз қиялын пішіндеу арқылы шығармашылығын дамытады. Олар түрлі фигуралар мен бейнелер жасап, қысқы табиғатпен ерекше языла байланыс орнатады. Балалардың бұл әрекеті олардың санасын кеңейтіп, олардың жан дүниесіндегі махаббат пен қуаныштың көрінісі ретінде қабылданады. Қар бетінде жасаған суреттері – қысқы табиғаттың тілінде балалардың айтылмаған сезімдері.

11. Мұхтар Иманжановтың тілі мен мәнері

Жазушының тілі қазақ әдебиетіндегі қарапайым, әрі ұғынықты тілдердің бірі болып табылады. Қысқы көріністерді анық, түсінікті әрі дәл суреттеп, оқырманға табиғаттың әсемдігін жан-жақты сезіндіреді. Әңгіме тілі жеңіл әрі тағылымды, ойнақы және балалар үшін таныс сөздерге бай, сондықтан жас оқырмандар арасында ерекше танымал. Мұхтар Иманжановдың сөз таңдауы менен көркемдік мәнеріне ерекше рух беріп, шығарманың көңіл күйін тереңдете түседі.

12. Тыныштық пен қалың қар дыбысы

Қар жауғанда айналаға ерекше тыныштық орнайды, барлығын жұмсақтық пен үйлесім тән. Табиғаттың бұл сәтіндегі қардың жымырқыраған сыбдыры, желдің әлсіреген әуені мен балалардың күлкісі – бәрі бірігіп ерекше симфонияны құрайды. Мұндай дыбыстар қысқы кештің ерекше атмосферасын толықтырып, ішінде сырлы және тыныш ертегілік әлем құрағандай әсер қалдырады.

13. Қысқы кештің балаларға әсері

Қысқы кеш балалардың өмірінде ерекше орын алады. Ол оларға шабыт пен қуаныш сыйлап, көңіл-күйлерін көтереді, белсенділік пен шығармашылыққа ынталандырады. Ойын мен ермек балалардың рухани дамуына оң әсер етеді, олардың ширақ ойлау қабілетін дамытып, қиялын кеңейтеді. Әрбір қысқы мезгіл балалардың есте қалатын жылы естеліктерімен, жақсы достарымен қарым-қатынасты бекітуімен ерекшеленеді.

14. Отбасылық жылылық – кештің жалғасы

Қыстың суығынан оралған балаларды жылы жүзбен анасы немесе әжесі қарсы алады, бұл олардың сенімділігі мен мейірімділікке толы сезімін арттырады. Үйдегі жылы пештің шуағы, ыстық шай мен жұмсақ көрпе балаларға жайлылық пен қауіпсіздік сезімін сыйлайды. Бұл жылылық отбасының бірлігін әрі балалардың бақыты мен кеңпейілділігін нығайтады.

15. Айлы аспан мен жұлдызды түн көрінісі

Қысқы түнде айлы аспан астында жұлдыздар жарқырап, ерекше әсем көрініс жасайды. Мұндай түнгі көрініс балаларды терең ойға батырып, көкжиектерін кеңейтеді. Ай сәулесі қар бетінде жұмсақ қозғалады, бұл табиғаттың сұлулығын тағы да бір айқын көрсетеді. Мұхтар Иманжановтың шеберлігі осы түнгі тыныштық пен сиқырлы атмосфераны әсем үйлесімде суреттеп беруінде жатыр.

16. Қыстың ерекше дыбыстары мен көріністері

Қыс мезгілі табиғаттың ерекше сырларын ашады. Аязды таңдардың тыныштығы мен қардың аппақ шапқылы балалардың жүрегіне ерекше сезім ұялатады. Бұл мезгілдің әр дыбысы – шыңғырушы жел, қар ұшқынының сыбыры, және балалардың қармен ойнауында шыққан күлкілер – барлығы бірге қысқы бейнені әсемдейді. Осы көріністер мен дыбыстар балаларға табиғаттың өзгермелі сұлулығын көрсетіп, олардың сезімталдығын арттыратын ерекше атмосфера тудырады.

17. Балалық шақтағы естеліктердің орны

Қысқы кештер балалық шақтың ең жарқын кезеңдерінен саналады, олар жүректе жылы естеліктерге айналады. Мұхтар Иманжановтың шығармаларында осы сәттер балалардың жан дүниесін ашады, қуаныш пен достықтың маңыздылығын көрсетеді. Мерекелік көңіл-күй мен күлкілі оқиғалар арқылы балалар өмірдің терең мағынасына көз жүгіртіп, өз қиялдарын дамытады. Осындай балалық шақтағы естеліктер – болашаққа арналған құндылықтардың негізі әрі батылдықтың қайнар көзі.

18. Достықтың қуаты – бірге болу құндылығы

Балалар қысқы кештерде бірге ойнап, бір-біріне қолдау көрсеткен сайын достықтары нығая түседі. Ұжымдық ойындар мен бірлескен әрекеттер көңіл-күйін көтеріп, ортақ қуанышты арттырады. Достық – өмір қиындықтарынан қорғап, өзара сенім мен мейірімділік құндылықтарын қалыптастырады. Бұл құндылықтар ертеңгі өмірге дайындық та болып, балалардың тұлғалық дамуына үлкен әсер етеді.

19. Қысқы кеш – шығармашылықтың бастауы

Қысқы табиғат балалардың шығармашылығын оятады, қар бетіне сурет салу, ерекше өрнектер жасап көрсету танымдық қабілетін дамытуға ынталандырады. Балалар ойын арқылы тек көңіл көтеріп қана қоймай, сонымен қатар өзін-өзі танып, жаңа идеяларды табуға ұмтылады. Мұндай шығармашылық процестер олардың ойлауын кеңейтіп, шығармашылығын ұштайды, өз ойын еркін жеткізуге септігін тигізеді.

20. Қысқы кештің жүрекке жылулық сыйлауы

«Қысқы кеш» шығармасы табиғаттың тағылымды сұлулығын, достықтың мәнін терең түсінуге шақырады. Бұл әңгіме әр оқушының жүрегінде жылы әсер тудырып, өмірлік құндылықтарды бағалауға үндейді. Осындай ерекше шығармалар балаларды жан-жақты тәрбиелеп, олардың мейірімділік пен достықтың шынайы мағынасына жетелейтін маңызды құралдардың бірі болып табылады.

Дереккөздер

Иманжанов М. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 1975.

Қазақ әдебиетінің энциклопедиясы. Алматы, 2005.

Сүлейменов С. Қазақ әдебиетінде балалар шығармашылығы. Астана, 2010.

Әдебиет және мектеп журналы, 1952 жылғы №3 шығарылым.

Тұрмағанбетов Е. Қазақ әдебиетінің дәстүрлері мен жаңалықтары. Нұр-Сұлтан, 2018.

Иманжанов М. Ж. Детство и природа в казахской литературе. – Алматы, 2015.

Бекенова А. Т. Влияние зимних пейзажей на творческое развитие детей. – Нур-Султан, 2018.

Жұмабеков С. Қ. Қыстың қазақ халқы мәдениетіндегі орны. – Қарағанды, 2020.

Толеубаева Г. М. Дружба и ее роль в дошкольном воспитании. – Алматы, 2017.

Калиева Ж. С. Психология детского творчества в условиях зимы. – Шымкент, 2019.