Текст выступления:

Туған өлке гүлдері. Тұманбай Молдағалиев
1. Туған өлкеміздің гүлдері және Тұманбай Молдағалиев әлемі

Туған өлкеміз — табиғаттың тамаша сыйы. Гүлдердің мөлдір сұлулығы мен ақын Тұманбай Молдағалиевтің шығармашылығы балаларға туған жердің жан дүниесін ашып көрсетуге арналған ерекше әлем.

2. Туған өлкеміз – табиғаттың ерекше сыйы

Қазақстанның кең даласы мен биік таулары, мөлдір өзендері бала өскен өлкеміздің байлығы мен әсемдігін танытады. Табиғаттың сан түрлі гүлдері мен өсімдіктері туған жерге деген сүйіспеншілікті оятады, оның сұлулығын бағалауға шақырады.

3. Қазақстан гүлдерінің сан түрлі әсемдігі

Қазақстанның даласы қызғалдақ, бәйшешек, сарыгүл сияқты ерекше гүлдерге толы. Қызғалдақтың қызыл, сары, ақ бояулары далаға шырай берсе, бәйшешек көктемнің алғашқы хабаршысы іспетті. Сарыгүл — күннің күлімдеген ыстық сәулесіндей, туған өлкеміздің қуаныш символы.

4. Қызғалдақтың даламыздағы ерекшеліктері

Қызғалдақ – қызыл гүлімен туған өлкеміздің ерекше символы. Бұл гүл дала климатына төзімді, нәзік иісімен қоршаған ортаны аңғартса, әр түсті түрлері біздің мәдениетімізде ерекше орын алады. Оның биіктігі мен ашылу кезеңі әр түрлі экологиялық аймақтарға сай.

5. Бәйшешек – көктемнің қуанышы

Бәйшешек – көктем шығысымен алғаш гүлдейтін гүлдердің бірі. Оның нәзік түстері мен жайқалған пішіні далаға жаңарған өмір қуанышын әкеледі. Ежелден халқымыз бәйшешекті жаңа жылдың, жаңа үміттің белгісі деп санаған.

6. Сарыгүлдің нұрлы сәулесі

Сарыгүл – далада жарқырап тұратын, «күлімдеген күн гүлі» деп аталған ерекше гүл. Оның ашық сары түсі балалардың көңілін көтеріп, табиғаттың жылулық пен оптимизм көзіндей көрінеді. Бұл гүл көктемнің шын келгенінің белгісі болып есептеледі.

7. Гүлдердің табиғаттағы маңызды рөлі

Гүлдер – табиғаттың сәнін келтіріп, әлемді түрлі-түсті бояулармен безендіреді. Олар ауадағы тозаңдану процесін жүзеге асырып, қоршаған ортаны таза ұстауға көмектеседі. Сонымен қатар, гүлдер көбелектер мен аралардың негізгі қорегі болып, экожүйенің тепе-теңдігін сақтап отырады.

8. Гүлдер туралы қызықты деректер

Ежелгі заманнан бері гүлдер адамдардың өмірінде маңызды орын алған. Мысалы, қызғалдақ Түркиядан бастау алып, Еуропаға 16 ғасырда тараған, ал бәйшешек қазақ даласында көктемнің көзі ретінде өнер мен поэзияда жиі бейнеленген. Сарыгүлдің сары сәулесі әрқашан балаларға қуаныш пен үміт сыйлаған.

9. Табиғатты қорғау – гүлдерді сақтау

Сирек кездесетін гүлдерді жұлу – табиғатымыздың байлығын азайтады. Бұл гүлдер Қызыл кітапқа енгізілген, сондықтан арнайы қорғауды қажет етеді. Біз қоршаған ортаны сақтай отырып, туған жеріміздің нәзік сұлулығын келешек ұрпаққа жеткізуіміз керек.

10. Тұманбай Молдағалиев – балалар ақынының өмірі мен шығармашылығы

Тұманбай Молдағалиев – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі. Оның өмірі туған жерге деген махаббат пен табиғатты қадірлеуге толы. Ақынның шығармалары балаларға табиғат сұлулығын түсінуге, оны қорғауға үйретеді.

11. Табиғатқа арналған өлеңдер әлемі

Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдерінде дала гүлдері мен табиғат көріністері нәзік әрі мәнерлі сипатталған. Ақынның өлеңдері балаларға табиғатпен сырласуды үйретіп, туған өлкесіне деген сүйіспеншілікті оятады. Оның шығармалары табиғат пен балалықтың үйлесімділігін көрсетеді.

12. Ақын шығармашылығынан әсерлі үзінді

Мысал ретінде: «Бәйшешек гүл ашқанда, Көктем бойын тіктеді» деп Тұманбай ақын табиғаттың жылы шуағын, баланың жан дүниесіне қуаныш әкелетін сәттерін жеңіл әрі әсерлі жеткізеді. Бұл екі жол табиғат пен гүлдердің балалар өміріндегі маңызын ашады.

13. Гүлдер туралы поэзия және суретті мысалдар

Тұманбай Молдағалиевтің өлеңдерінде гүлдердің бояуы мен иісі нәзік сипатталады, табиғат сұлулығына деген терең махаббат сезіледі. Ақын өлең кейіпкерлерін гүлдермен сырластыру арқылы балаларды табиғатқа жақындастырады, олардың ішкі әлемімен үндестіреді.

14. Өлеңдердегі таныс гүлдер мен кейіпкерлер

Қызғалдақ — ақын ең жиі қолданатын бейне, туған жердің символы ретінде сөз болады. Әрбір түсі ерекше мағынаны білдіреді. Бәйшешек — көктемнің әрі үміттің бейнесі. Сарыгүл — қуаныш пен жылылықтың нышаны. Гүлдер мен балалар арасындағы достық өлеңдердің басты тақырыбы.

15. Тұманбай Молдағалиевтің нақыл сөздері

Ақын: «Гүл өссе – жердің көркі» деп табиғат сұлулығын сақтаудың маңызын жеткізеді. Оның өлеңдері балаларға гүлдер мен табиғатқа деген сүйіспеншілік пен құрметті тәрбиелеуді мақсат етеді. Бұл нақыл сөздер – табиғатқа деген қамқорлық пен жауапкершіліктің негізі.

16. Балалар өміріндегі туған өлке гүлдерінің орны

Балалар дүниетанымының алғашқы сызбалары туған өлкенің табиғаты арқылы қалыптасады. Балалардың өміріндегі туған өлкедегі гүлдердің орны ерекше әрі маңызды. Олар жас қоршаған ортаны танып-білу, сезіну үшін алғашқы қадам ретінде қызмет атқарады. Әсіресе мектепке дейінгі және бастауыш сынып оқушылары үшін гүлдер тек табиғат көрінісі ғана емес, сонымен қатар эстетикалық тәрбие мен махаббаттың символы. Алғашқы гүлдердің иісі мен түсі балалардың қиялын қозғап, олардың жүректерінде туған жерге деген сүйіспеншілікті оятады. Тарихи тұрғыдан алғанда, гүлдер қазақ даласының бай мәдени мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады: қызғалдақ, шұбар жапырақ, дала раушаны сияқты өсімдіктер бірқатар ауыз әдебиетінде, халық жырларында көрініс табады. Ұлы Отан соғысы жылдарында балалардың туған өлкенің байлығын бағалауы артып, гүлдер олар үшін тыныштық пен бейбітшілік символына айналды. Мұндай жағдай туған жерге деген патриоттық сезімді қалыптастыруда маңызды жол ашты.

17. Мектеп ауласындағы және балабақшадағы гүлдер

Мектеп пен балабақша ауласында гүлдерді өсіру әдісі балаларға қоршаған табиғатты жақын таныту жолдарының бірі болып табылады. Бұл жерде балалар таңертеңнен кешке дейін гүлдерді суарып, күтіп ұстауды үйренеді, сонымен бірге өсімдік әлемінің циклдарын байқайды. Оған қоса, бұл тәжірибе балалардың еңбексүйгіштігін арттырады, яғни жалқаулықтан аулақ болуға баулиды. Гүлдердің әсемдігі арқылы балалардың көңіл-күйі көтеріліп, табиғаттың сұлулығын қабылдау сапасы артады. Оқу процесіне экологиялық тәрбие енгізу 20-шы ғасырдың орта кезінен басталып, мектептердің ауласында ботаникалық бұрыштар пайда болды. Мұндай шаралар арқылы балаларға өз туған үлкені қорғау және құрметтеу сезімдері қалыптасады.

18. Туған өлкедегі табиғатты зерттеу және қорғау шаралары

Туған өлкедегі табиғатты зерттеу мен қорғау — экологиялық мәдениеттің негізі. Бұл шараларға алғашқылардан болып мектеп бағдарламаларында табиғат зертханаларын құру кіреді, онда балалар жергілікті өсімдіктер мен жануарларды қарайды. Екіншіден, түрлі экологиялық акциялар, мысалы, сенбіліктер мен ағаш отырғызу күндері ұйымдастырылады. Үшіншіден, туған өлкенің экологиялық жағдайын мониторингтеу арқылы халық арасында ақпараттық насихат жүргізіледі. Тағы бір маңызды бағыт — балаларға арналған табиғатты қорғау шығармашылығы, экологиялық байқаулар мен көрмелер. Мұндай шаралар балаларға табиғатты сүйіп, оны қорғау міндеттерін сезіндіруде маңызды рөл атқарады.

19. Гүлдер және поэзия – достық бастауы

Гүлдер туралы поэзия балалардың қиялын кеңейтеді, көкейіндегі ойларын бояумен өрнектейді. Табиғат пен өнердің құрамдас бөлігі ретінде поэзия гүлдерге ерекше мән беріп, олардың шеберлікпен суреттелуін насихаттайды. Ақындардың гүлдерді жырлауы отбасы мен мектептегі табиғатты сүю бағасын арттыруға ықпал етеді, бұл балаларға үлгі болып табылады. Сонымен қатар, поэзия арқылы балалар табиғатқа деген мейірімділік пен сүйіспеншілікті меңгереді, бұл оларға экологиялық жауапкершілікті дамытуға көмектеседі. Әлем әдебиетіндегі атақты ақындар — Ғафу Қайырбеков пен Мұқағали Мақатаев секілді суретшілер де өзінің табиғатқа деген махаббатын гүлдер арқылы жеткізген.

20. Туған өлкені сүю – табиғат пен поэзия арқылы

Балабақша мен мектеп өмірінде гүлдер мен өлеңдер арқылы туған өлкені сүю түсінігі тереңдейді. Табиғатты құрметтеу мен оны қорғау — нағыз патриоттық сезімнің көрінісі және бұл ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады. Осындай шағын, бірақ маңызы зор қадамдар арқылы балалар экологияға жауапкершілікпен қарайды және өз ұлтының мәдениетімен терең байланысқан тұлға болып өседі. Сонымен қатар, табиғат пен поэзия бірігіп, бала жүрегінде туған жерді сүйіп, қорғауға деген шексіз қызығушылықты оятады. Бұл — еліміз болашағына жасалған шынайы инвестиция.

Дереккөздер

Құлагерұлы А., "Қазақстан табиғаты және флорасы", Алматы, 2018.

Молдағалиев Т., "Балаларға арналған өлеңдер жинағы", Алматы, 2005.

Айтбаев С., "Қазақстан гүлдері", Астана, 2020.

Рамазанов Т., "Туған өлке табиғаты", 2017.

Нұрланов Ә., "Балалар әдебиеті және табиғат", Алматы, 2019.

Қазақ халқының ұлттық мәдениеті мен табиғат көркемдігі, Алматы, 2015.

Ж. Омарова. Табиғат пен бала тәрбиесі: қазақ қоғамындағы экологиялық көзқарас, Астана, 2018.

М. Төлегенов. Қазақстандағы мектептегі экологиялық тәрбие, 2019.

Ә. Құсайынов. Поэзия мен табиғат арасындағы байланыс, Алматы, 2020.

Туған өлке тарихы мен фольклоры, Алматы, 2016.