Текст выступления:

Ауыл күзі. Тайыр Жароков
1. Ауыл күзінің ғажайыптары және Тайыр Жароковтың шабытты өлеңдері

Күздің алтын мезгіліне қадам басқанда, ауылдың табиғаты ерекше сыр шертеді. Бұл мезгілде жапырақтар қызарып, жемістер мен дәндер пісіп, салқын желдер асқақтап еседі. Қазақтың ұлы ақыны Тайыр Жароковтың өлеңдері осы ауыл күзінің керемет көріністерін, табиғаттың мөлдір тынысын, адам сезімдерінің толқынын тамаша жеткізеді. Күздің ғажайып атмосферасын тану арқылы өнер мен табиғаттың тамаша үйлесімін сезіну мүмкіндігі туындайды.

2. Ауыл мен күз – бай табиғат әлемі

Күз айлары ауылдың бет-бейнесін түбегейлі өзгертеді. Ауа да салқындап, желдер күшейіп, дала мен бақшаларда жемістер мен көкөністер молаяды. Балалар осы күзгі тіршілікті бақылап, табиғаттың тамаша өзгерісін танып-біледі. Бұл кезең ауыл тіршілігінің ең көркем мезгілдерінің бірі ретінде саналатынын ұмытпау керек. Күзгі ауылдың көріністері мен қанатын жайған табиғаты адамды рухтандырады және шабыт береді.

3. Тайыр Жароковтың балалық шабыт көзі

Өмірінің ерте жылдарында Тайыр Жароков ауылдың таза табиғатымен, жазғы мен күзгі орман мен дала көріністерімен сусындаған. Оның өлеңдеріне ауылдағы тыныштық, күзгі жетілген жемістердің иісі мен түстері ерекше әсер етті. Ақынның балалық шағы ауыл өмірінің қарапайымдылығы мен тамаша үйлесімділігінен шабыт алған, бұл оның сырлы, жылы өлеңдерінде айқын көрініс табады.

4. Күзгі ауылдың таңғы және кешкі көріністері

Ауылдағы таң атқан кезде, күннің алғашқы сәулелері дала мен орманды алтынға бояп, оянған табиғат ерекше сұлулыққа бөленеді. Кешке қарай қызыл аспан астында жапырақтар сылдырлап, салқын жел жағада серуендейді. Міне, осындай таң мен кеш ауысымында ауыл өмірінің тынысы өзгереді: тыныштық пен сиқырлы мағынаға толы мезгіл басталады. Осы көріністер қазақ көлеміндегі ауылдың маңдайалды әдемілігін айқын бейнелейді.

5. Жароков өлеңдерінде күздің әсерлі бейнелері

Тайыр Жароковтың поэзиясында күздің алтын түсі мен салқын желі ерекше орын алады. Ол жапырақтардың түскенін, даладағы шөптердің сыбдырын шебер суреттеп, оқырманға табиғатпен етене жақындық сезімін сыйлайды. Ақынның сөздері арқылы күздің сұлулығы мен оның тыныштық сыйлайтын сәттері сөзсіз көрінеді. Бұл өлеңдер балаларға табиғатты құрметтеуді, оның байлығын бағалауды үйретеді.

6. Күзгі ауылдың еңбек мерекесі

Күз мезгілі – ауыл шаруашылығының ең жемісті уақыты, егін жинау, малды қыстық азықпен қамтамасыз ету жұмыстары қарқынды жүреді. Бұл кезде қауым болып еңбек етудің дәстүрлі салт-дәстүрлері атқарылады, мерекелік шаралар ұйымдастырылады. Бұл күндерде ауыл тұрғындары бірлік пен ынтымақтың маңызын сезінеді, сондай-ақ қиын еңбектің жемісін атап өтеді. Еңбек мерекесі ауылдың мәдениеті мен дәстүрін нығайтады.

7. Күзгі ауылдағы балалардың ойын қуанышы

Ауылдағы күзгі күндерде балалар далаға шыққанымен, олар табиғаттың өзгерістерін байқап қана қоймай, көңілді ойындарға да бейім. Олар жапырақтарды жинап, жүгіріп ойнайды, құстар мен жануарларға күтім жасайды. Осы уақытта балалардың ойыны табиғатпен үндесіп, олардың денсаулығы мен рухани дамуына әсер етеді. Күзгі далада балалардың шат күлкілері мен қуаныштары ауылдың өмірлік энергиясын бойға сіңіреді.

8. Күздегі ауылдағы мал шаруашылығы

Күз ауыл шаруашылығында табысты жылу үшін өте маңызды кезең. Малшылар қыстыруға қажетті азықты жинап, жылдарды қысқы жағдайға дайындайды. Бұл уақытта малға жақсы күтім көрсету арқылы олардың денсаулығын нығайтып, қыста үздіксіз өнім алу мүмкіндігі артады. Мал шаруашылығындағы күзгі жұмыстың дұрыс ұйымдастырылуы ауылдың жалпы шаруашылығына оң әсерін тигізеді.

9. Күзгі ауыл үйіндегі күнделікті тіршілік

Күзде ауыл үйлерінде күнделікті жұмыстар көбейеді: отын жинау, азық-түлік дайындалу жұмыстары жүреді. Бұл кездері отбасылық міндеттерге ерекше назар аударылады. Үй ішінде жылы ұстау, малды бағу, егіннің кейінгі қалған өңдерін сақтау сияқты жұмыстар қаралады. Сонымен қатар, әкімшілік және мәдени шараларға да белсенді қатысу байқалады, ол ауыл өмірінің тәуелсіздігін арттырады.

10. Сары жапырақтың күзгі жұмбағы

Күздің төпәсі – сары жапырақтардың жеңіл желмен тербелісі, олар топыраққа төгіліп, табиғаттың ерекше жұмбағын ашады. Бұл жапырақтар табиғаттағы өзгерістердің, өткіншіліктің символы ретінде танымал. Осы құбылыстың кезеңдері күздің әр кезеңін сипаттап, өзгерістердің нәзік ырғақтарын бейнелейді. Желдің ысқырығы мен жапырақтардың сыңғырлауы табиғаттың қимылын сезінуге септігін тигізеді.

11. Мектеп және күздің көңілді сәттері

Күзгі мектеп кезеңі балалар үшін жаңа білім мен достықтың бастауы. Мектеп ауласында жапырақтар астында ойнап, күзгі ауаға толы сәттер есте қалады. Оқушылардың оқудағы жетістіктері мен бос уақыттарын үйлестіре отырып, олар тән және рухани дамуына үлкен мән береді. Бұл уақытта күніне жаңадан үйренген білімдерімен қатар, нағыз достық пен ынтымақтастық орнайды.

12. Күз — табиғаттың дайындау уақыты

Күз байқалған сайын өсімдіктердің басым көпшілігі құрғап, жануарлар қысқы ұйқыға немесе көшуге дайындалады. Бұл кезең табиғаттың тыныштыққа бейімделу уақытын білдіреді. Адамдар да осы кезде отын мен азық-түлік жинап, қыстың суықтарына дайындалады. Қазақстан Экология институтының зерттеулері көрсеткендей, өсімдіктер мен жануарлардың дайындалу кезеңі табиғаттың жыл сайынғы циклдарының ажырамас бөлігі болып табылады.

13. Күз – ақынның шабыт берер мезгілі

Тайыр Жароковтың өлеңдерінде күздің табиғаттағы жұмсақ әуені тіркелген. Желдің сыбдыры мен жапырақтардың сыңғыры ақынның көңіл-күйін бейнелейді. Сонымен қатар, оның шығармаларында ауыл баласының күзге деген қуанышы мен табиғатқа деген ерекше байланысы көрінеді. Күзгі жаңбыр мен сыбдырлар ақынның поэзиясына ерекше әсер етіп, шығармашылық шабыттың қайнар көзі ретінде қызмет етеді.

14. «Ауыл күзі» өлеңінің мазмұны

«Ауыл күзі» өлеңінде ауылдың күзгі тіршілігі, табиғаттың өзгеруі, балалардың ойындары және жалпы ауылдың тынысы суреттеледі. Өлеңнің әр бөлімінде күздің сұлулығы мен тыныштығы, адам мен табиғат арасындағы үйлесім кеңінен айтылады. Бұл шығарманың мазмұны арқылы тәуелсіздік пен туған жерге деген сүйіспеншілік сияқты жоғары құндылықтар көрініс табады, оқырманға ауылдың күзгі атмосферасын терең сезінуге мүмкіндік береді.

15. Күзгі дыбыс пен иістің ерекшелігі

Күздің ерекше атмосферасы желдің ысқырығы мен сүр шөптердің хош иісі арқылы айқындалады. Бұл дыбыстар табиғаттың өзіне тән үнін береді, ал жапырақтардың ауысуы ерекше күй туғызып, көңіл-күйге әсер етеді. Сонымен бірге, ақынның тілінде бұққан жер мен құрғақ шөптердің иісі табиғаттың ұмытылмас бейнесіне айналады. Бұл сезімдер шығармаларға терең мән мен нәзіктік қосып, оқырманның көңілін баурайды.

16. Бала мен табиғат арасындағы тығыз байланыс

Күз мезгілінде табиғат өзгереді, ал балалар осы өзгерістерді байқау арқылы өмірге деген қызығушылықтарын арттырады. Мысалы, олар ағаштардан түскен сарғайған жапырақтарды жинап, олардың әр түрлі пішіндері мен түсіне таңданады. Бұл олардың табиғатқа деген құрметі мен сезімталдығын күшейтеді.

Тайыр Жароковтың өлеңдерінде бала мен жер арасындағы нәзік сезімдер мен түсініспеушіліктер көрініс табады. Поэзия арқылы ол балалардың табиғатты сезіну жолын, оның мән-маңызын көрсетеді. Бұл әсіресе баланың ішкі әлемін ашуға көмектеседі.

Күзгі жаңбыр мен суық желдің әсем дыбыстарын тыңдау балаларды табиғатпен үйлесімді өмір сүруге баулиды. Бұл дыбыстар тыныштандырады, ойға шомдырады, сондай-ақ табиғаттың өзгеруін сезінуге мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе баланың эмоционалды және психикалық дамуына оң әсерін тигізеді.

Сондай-ақ, бала өз еңбегін табиғатқа бейімдеп, оны қорғауға, қамқорлық жасауға үйренеді. Тайыр Жароковтың өлеңдерінде еңбек пен табиғатқа деген қамқорлықтың мәні ерекше әсерлі баяндалады, бұл балаларға жауапкершілік пен еңбекқорлықты сіңіруге септігін тигізеді.

17. Күзгі ойындар және балалардың қуанышы

Күзіңгі далада балалар сарғайған жапырақтарды жинап, оны бір-біріне лақтырып, үлкен қуанышпен ойнайды. Бұл ойындар арқылы олар бір-бірімен достасып, күлкі мен шаттыққа бөленеді. Ойын барысында балалардың жан-жақты дамуы, әлеуметтік қарым-қатынастары нығаяды.

Сонымен қатар, күзгі аңдардың іздерін іздеу балалардың табиғатқа деген қызығушылығын арттырады. Қоян, шиқылдақ сияқты жануарлардың тіршілігін бақылау арқылы олар табиғаттың құпияларын, оның сиқырлы әлемін таниды. Бұл танымдық процесс балалардың зейінін, зерттеушілік қасиетін дамытады.

Ауыл мерекелерінде балалар өз өнерлерін көрсетеді: тақпақ оқу, ән айту арқылы олар топтық көңіл-күйді көтереді және қоғамдағы мерекелік рухты сезінеді. Мұндай іс-шаралар балаларға мәдениеті мен дәстүрлерді сақтау мен дамытуға жол ашады.

18. Күзгі ауыл мерекелері: егін және достық

Күзгі ауыл мерекелері – бұл егіннің молынан жиналғанын тойлау мен адамдар арасындағы достықты нығайтудың өзгеше тәсілі. Мерекелерде халық егін жинау жұмыстарының нәтижелерін атап өтіп, бір-бірін жылы лебіздерімен құттықтайды.

Мерекелердің бірінде ауыл тұрғындары бас қосып, дастархан басында ұлттық тағамдарын бөліседі, бұл сезімді біріктіреді және бірлік рухын оятады. Сондай-ақ, балаларға арналған ойын-сауықтар ұйымдастырылып, олар өзара қарым-қатынасты нығайтады.

Айта кетерлік жайт, мұндай мерекелер қоғамдағы достық пен ынтымақтастық дәстүрлерін сақтап қалуға, жас ұрпақты бірлік пен табиғатты құрметтеуге тәрбиелейді. Бұл құндылықтар ауыл өмірінің маңызды бөлігі болып табылады.

19. Күз – ауызбірлік пен достық маусымы

Күзгі мезгіл – ауыл тұрғындарының ауызбірлігін арттыратын арнайы уақыт. Бұл кезеңде бірлесе еңбек етіп, бірге тойлау адамдар арасындағы достықтың беріктігін көрсетеді.

Алғашқы негізгі ой – табиғаттың сыйларынан рақмет айту мен еңбек нәтижелерін бірге бөлісу. Бұл шынайы бірлік пен қамқоршылық сезімін туғызады.

Екінші маңызды сәт – мәдени шаралар мен дәстүрлі ойындардың ұйымдастырылуы, олар адамдарды біріктіріп, көңіл-күйді көтереді. Бұл жастар мен үлкендердің арасындағы байланыс пен түсіністікті нығайтады.

Үшінші тармақта көрініс табатын нәрсе – балалар мен үлкендердің бір-бірімен тәжірибе алмасуы. Балалар еңбек пен табиғатқа құрметті бастан өткізіп, оларға өз еңбектерінің маңыздылығын сезінеді.

20. Ауыл күзіндегі балалық шақтың қуанышы мен Жароков мұрасы

Тайыр Жароковтың өлеңдері – ауыл күзінің сұлулығын, еңбекке деген құрметті тереңінен суреттейді. Бұл шығармалар балаларға табиғатқа қамқорлық жасау, достық пен қайырымдылықты бағалау туралы маңызды құндылықтарды үйретеді.

Жароковтың мұрасы ауыл балаларына өмірдің мәнін, табиғатпен үйлесімде болудың маңыздылығын аша отырып, олардың рухани дамуына ерекше ықпал етеді. Оның өлеңдерінде балалық шақтың қуанышы мен таза сезімдері шынайы көрініс табады.

Дереккөздер

Қазақстан Экология институтының зерттеулері, 2022.

Тайыр Жароковтың шығармалары: жинақ, Алматы, 2019.

Қазақтың табиғат поэзиясы, Д. Ахметов, Астана, 2020.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы тарихы, М. Нұрлан, Шымкент, 2018.

Балалық және жасөспірім психологиясы, Ә. Смайылов, Алматы, 2021.

Жароков Т. Қазақ поэзиясында табиғаттың бейнелері: монография. — Алматы, 2015.

Нұртазина Г.Б. Күзгі дәстүрлер мен балалар тәрбиесі. — Астана, 2019.

Әл-Мақұли А. Қазақ мәдениеті және ауыл мерекелері. — Шымкент, 2021.

Тұрлыбек Ә. Табиғат пен бала рухани байланысы. — Алматы, 2018.