Текст выступления:

Үйрен білім жастықта! Ыбырай Алтынсарин
1. Үйрен білім жастықта! Ыбырай Алтынсарин және оның мұрасы

Құрметті тыңдаушылар, білім мен ізгілік жолының жанашыры, ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің өміріне саяхатқа шығайық. Ол қазақ халқының рухани жаңғыруы мен білімге деген ұмтылысын арттырған қайраткер. Ыбырай – тек ұстаз ғана емес, жүрегі балалық мейірім мен дана түсінікке толы тұлға.

2. Ыбырай Алтынсариннің өмірлік бастауы

1841 жылы Торғай облысында туған Ыбырай жастайында әкесінен айырылып, атасы Балғожа бидің нұсқауын бойға сіңірді. Ерте жастан білімге құмарлық танытып, қазақ балаларының оқуы үшін тер төкті. Оның өмірлік негізі осы алғашқы кезеңде қалыптасты. Осындағы тәрбиесі мен өздік ізденісі болашақ ұлы ұстаздың алтын ұстағын бекемдеді.

3. Бала Ыбырайдың ертегі және оқу қызығушылығы

Ыбырай балалық шақта ертегілер мен оқу арқылы әлемді таныды. Ол балаларға арналған кітаптарды сүйіп оқып, әр оқиғаның мағынасын түсінуге талпынды. Бұл оның шығармашылығына алғашқы іргетас болды. Әсіресе, ауыл балаларына оқу мен ертегі арқылы тәрбиелеу идеясын өмірге енгізу ойы осылай туған.

4. Торғайдағы алғашқы қазақ мектебінің дамуы

1879 жылы Ыбырай Торғайда алғашқы қазақ мектебін ашты. Бұл шара қазақ тілінде білім берудің бастауы болды. Мектеп балаларды оқытып қана қоймай, ұлттық тәрбиеге де міндет қойды. Уақыт өте мектеп дамып, облыста білім беру ісінің орталығы болды. Бұл әдістемелік үлгі кейін бүкіл Қазақстанға таралды.

5. «Кел, балалар, оқылық!» өлеңінің тәрбиелік мәні

Ыбырайдың «Кел, балалар, оқылық!» атты өлеңі балаларды мектепке ынталандырып, білім жолына шақырады. Бұл туындыда сенім мен ізгі ниет, оқу мен еңбек маңыздылығы шебер суреттелген. Әр балаға бағыт беретін өлең – ол тәрбиелік құрал ғана емес, Қазақстан мектеп әдебиетінің негізі болды.

6. Ыбырай Әңгімелері: Қасиеттер мен Тәрбиелік Мән

Ыбырайдың әңгімелері: «Әке мен бала» – ата-ана мен баланың арасындағы жылы қарым-қатынасты бейнелейді. «Мейірімді бала» – балаларға мейірім мен қамқорлықтың маңызын үйретеді. Ал «Қарабатыр» шығармасы адалдығы мен батылдығын дәріптеп, балалық бойындағы ізгі қасиеттерді оятады. Бұл әңгімелер баланы тәрбиелеуде таптырмас үлгі.

7. «Қазақ хрестоматиясы» – білімге жетелейтін кітап

Ыбырай Алтынсариннің еңбектерінен жинақталған «Қазақ хрестоматиясы» – қазақ балаларына арналған алғашқы оқу құралы. Ол кіші сынып оқушыларына қазақ тілінде оқу мен жазудың негіздерін үйретті. Бұл кітапта халық шығармалары мен педагогикалық әдістер шебер үйлескен, ұлттық рух пен білімнің тұтас ұштастығын көрсетті.

8. Ыбырайдың нақыл сөздері: өмірлік сабағы

Ыбырайдың сөздері өмірлік мәнге толы рухани сабақтар. Мәселен, ол баланың білгіштігі мен еңбекқорлығын дәріптеді, мейірімділік пен адалдықты өмірлік белгілі қағидалар ретінде ұсынды. Нақыл сөздері – бүгінгі ұрпаққа ұлттық болмыс пен рухани молшылықты жеткізетін мол мұра.

9. Ыбырай – ұстаздарға үлгі

Ыбырай ұстаздық қызметін шынайы сүйіспеншілікпен атқарды. Ол баланың жеке дамуын биік қойған. Мұғалім мәртебесін көтеру оның өмірлік ұстанымы болды. Шәкірттерге деген құрметі мен әділдігі заманауи педагогикада да үлгі болып қала береді, ұстаздық өнердің ақиқаттығын айқындайды.

10. Білімнің өмірдегі маңызы

Ыбырай білімді шамшырақ ретінде көрді және әр баланы оқуға жетелеуді өмірлік миссиясына айналдырды. Ол білімсіз адам рухани қараңғылықта екенін айтты, ал білімді адам қоғамның жарық шырағы болатынын дәлелдеді. Оқу мен еңбек қоғамның дамуына әрі жеке адамның жетілуіне жол ашады.

11. Еңбек пен достық – бақыттың кілті

Ыбырай еңбекті адам өмірінің гүлденуінің негізі деп есептеді. Ол адал еңбекке тәрбиеледі әрі балаларға оның қадірін танытуға тырысты. Сондай-ақ, достық пен бір-біріне көмектесу өмірлік маңызды құндылықтар екенін жазды. «Асыл шапқанына емес, тапқанына қара» деген өсиетімен қарапайымдылық пен шыншылдыққа үйретті.

12. Ұлттық құндылықтар және Ыбырай

Ыбырай шығармаларында туған жер мен елге деген сүйіспеншілік кеңінен айтылады. Ата-ана мен үлкенді құрметтеу оның өлеңдері мен әңгімелерінің басты тақырыбы. Қазақтың салт-дәстүрін сақтау мен түсіндіру – оның еңбектерінің маңызды бөлігі. Сонымен қатар ол Отанға адалдық пен бірлік ұстанымдарын кеңінен дәріптеді.

13. Жомарттық пен қарапайымдылық туралы әңгімелер

Ыбырайның жомарттық пен қарапайымдылыққа арналған әңгімелері балаларға адамгершілік қасиеттерді үйретеді. Бұл туындыларда адалдық, мейірім және барынша қарапайым болу сияқты құндылықтар көркем тілмен баяндалған. Оның шығармалары арқылы бала жаны жомарттықтың шынайы мағынасын ұғынды.

14. Алғашқы оқулықтар мен білім орталықтары

Ыбырай Алтынсарин алғашқы оқулықтар мен мектептер ашуды қолға алды. 1880-жылдары Торғайда алғаш мектеп ашылды, кейін оқу құралдарын жазып, қазақ балаларына арнап тарата бастады. Бұл кезең қазақ мектебінің бастауы мен дамуын танытады, әрі ұлттық білімнің қалыптасуына үлкен серпін берді.

15. Әділдік пен ізгілік – Ыбырай ұстанымы

Ыбырай өмір бойы әділдік пен тұрыстықты басты құндылық етіп көрді. Балаларға шыншылдық пен қателіктерін түзетуге көмектесуді насихаттады. Ізгілік ұғымы оның шығармаларында басты орын алады, ол адалдық пен құрметті ұрпаққа үлгі етуге ерекше назар аударды.

16. Мектеп ашудағы қиындықтар

Ыбырай Алтынсарин мектеп ашу кезінде ауыр қаржылық мәселелерге тап болды. Қолдау көрсететін ресурстардың аздығы оның алғашқы қадамын қиындатты. Сонымен қатар, ресми биліктен дауыссыздық және кедергілер пайда болды, бұл мектептің құрылуына белгілі қарсылық көрсетті. Дегенмен, Ыбырай өз мақсатын берік ұстанып, табандылықпен алға басуды тоқтатпады. Жаңа идеяларға қарсыластар болғанымен, ол достары мен шәкірттерінің жан-жақтан келген көмегі арқасында барлық кедергілерді жеңе білді. Осындай қолдау мен ынтымақ оның білім саласындағы қызметінің жемісін береріне сенімін арттырды.

17. Ыбырай Алтынсариннің мұрасы

Ыбырай Алтынсариннің шығармалары еліміздегі мектеп бағдарламасына енгізілгеніне 140 жыл толып отыр. Оның өлеңдері мен әңгімелері балаларға тек білім беріп қана қоймай, ізгілік пен адамгершілік қасиеттеріне тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады. Осындай туындылары ұлттық білім жүйесінде әлі күнге дейін өзектілігін сақтап, балалардың рухани дамуына ықпал етеді. Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігінің мәліметі бойынша, оның еңбектері мектеп оқулықтарында тұрақты қолданылып келеді.

18. Қазақстан мектептерінде Ыбырай есімі

Қазақстанның көптеген мектептерінде, сондай-ақ көшелер мен қоғамдық орындарда Ыбырай Алтынсариннің есімі берілген. Бұл оның қазақ білім саласына қосқан зор үлесінің жоғары деңгейде бағаланатынын көрсетеді. Мұндай дәстүр өзге ұрпақтарға Ұлы ұстаздың еңбегін еске салып, оның мұрасын сақтау үшін маңызды. Сонымен бірге, Ыбырайдың өмірлік қағидалары мен шығармалары ұлттық ұстаздар мен оқушылар үшін тәрбие және білім беру процесінде орасан үлгі болып табылады. Оның өнегелері мен идеялары жастардың бойында ізгілік пен еңбекқорлық қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған.

19. Балалық шақтағы білім – болашақ кілті

Ыбырай Алтынсарин балалық шақты білім алудың ең маңызды кезеңі ретінде атап өтті, себебі дәл осы жылдар адам өмірінің негізін қалайды деп тұжырымдады. Сонымен бірге ол балаларға табанды әрі еңбекқор болуға, кітап оқу арқылы ақыл-ойларын жетілдіруге үнемі үндеу жасады. Ұстаз ретінде Ыбырай жастарды терең білімге ұмтылуға шақырып, армандарын іске асырудың негізгі құралы білім деп түсіндірді. Қазіргі заманның балалар үшін де білім алу шексіз мүмкіндіктер ұсынады, өйткені білім олардың болашағын ашық әрі бақытты етеді.

20. Ыбырай Алтынсариннің өнегесі – ұрпаққа аманат

Ыбырай Алтынсарин қазақ білімінің негізін салып, адамгершілік пен еңбекке құрметті тереңнен насихаттады. Оның өнегесі ұрпақтар жүрегінде мәңгі сақталып, болашаққа бағдар беретін бағыттаушы болады. Оның еңбектері мен идеялары қазіргі және келешек ұрпақтар үшін терең мәнге ие, өйткені олар білім мен ізгіліктің күшін танытады. Осылайша, Ыбырайдың мұрасы балалар әлемін жақсартуға, рухани байлық пен білімге татуластыруға қалдырған баға жетпес құнды аманат болып табылады.

Дереккөздер

Бейсенова, Ж. К. «Ыбырай Алтынсарин өмірі мен шығармашылығы» / Алматы, 2018.

Сағындық, М. «Қазақ педагогикасының негізін қалаушы» // Қазақ әдебиеті, 2016.

Нұрғалиева, А. «Ұлы ұстаздың тәрбиелік мұрасы» / Астана, 2020.

Қазақ ССР Мемлекеттік Баспаханасы. «Ыбырай Алтынсарин жинағы» / Алматы, 1952.

Тұрсынбаев, Ә. «Отбасы және білімнің маңызы» // Педагогика журналы, 2019.

Абайтану жинағы. Алматы, 2015.

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі. Ресми құжаттар жинағы, 2023.

Тарихи тұлғалар энциклопедиясы. Алматы, 2018.

Қазақша мектеп педагогикасы: теория мен тәжірибе. Нұр-Сұлтан, 2020.