Текст выступления:

Табиғат тағылымы (мысал). Иван Крылов
1. Табиғат тағылымы және Иван Крыловтың мысалы

Адам мен табиғат арасындағы өзара байланысты түсіну үшін, мысалдың күшін пайдалану ерекше маңызды. Табиғаттың ғажайып әлемін аша отырып, біз адамның мінез-құлқын да тереңірек түсіне аламыз.

2. Мысал жанрының мәні мен Иван Крылов туралы

Мысал – бұл жануарлар арқылы адам мінезінің ерекшеліктерін көрсететін қысқа әрі мағыналы әңгіме. Орыс әдебиетінің ұлы мысалшысы Иван Крылов көпшіліктің жүрегіне жеткен, адамгершілік пен достықтың мәнін балаларға жеңіл әрі әсерлі жеткізген.

3. Иван Крыловтың өміріне шолу

Иван Андреевич Крылов (1769-1844) орыс әдебиетіндегі ең әйгілі мысалшылдардың бірі. Оның шығармалары қарапайым халықтың түсінігіне жететін, сол кездегі қоғамның кемшіліктерін күлкімен терең талдайтын еді. Ол өзінің шығармашылығын табиғат бейнелерімен ұштастырып, жануарлар кейіпкерлері арқылы адамдарға тән қасиеттерді ашық көрсеткен.

4. Мысал деген не?

Мысал – бұл жануарлар мен адамдардың мінез-құлқын суреттейтін қысқа әңгіме. Әрбір мысал тәрбиелік рөлге ие, балаларға өмірлік сабақ, дұрыс пен бұрыстың айырмашылығын үйретеді. Осындай шығармалар арқылы балалар адами қасиеттерді түсініп, өмірге жақсы көзқараспен қарай бастайды.

5. Иван Крыловтың әйгілі мысалдары

Крыловтың ең танымал мысалдары – "Қарға мен Түлкі", "Құмырсқа мен Шегіртке", "Аю мен Қасқыр" сынды шығармалар. Олар өздерінің қарапайым тілдерімен және түсінікті сюжеттерімен балаларға маңызды өмірлік сабақ береді. Мысал кейіпкерлері арқылы адамдық жақсы мінездер мен теріс қылықтар айқын көрсетіледі.

6. Табиғаттың рөлі мысалда

Крылов мысалдарында орман, өзен, дала табиғаты сұлулықпен суреттеліп, оқиғаға ерекше колорит қосады. Табиғат – бұл оқиға үшін негізгі фон болып саналады, ал жануарлар оның ажырамас бөлігі ретінде көрінеді. Бұл табиғат бейнесі балаларға қоршаған ортаны сақтаудың маңыздылығын бойына сіңіреді.

7. Жануарлар арқылы адам қасиеттері

Әр жануар Крылов мысалдарында белгілі бір адам мінезін білдіреді. Мысалы, түлкі – айлакер әрі күрделі сипаты бар кейіпкер. Қасқыр – қатал және қатігез, ал аю – қарапайымдылық пен күштің символы. Қоян қорқақтығы арқылы тұлғаның әлсіз жағын көрсетеді, ал құстар – қырағылық пен сақтықты бейнелейді. Бұл фигуралар арқылы балаларға адам табиғатының түрлі қырлары түсінікті болады.

8. Мысал кейіпкерлерінің әрекеттері
Мысал кейіпкерлері әңгімелесіп, маңызды шешімдер қабылдайды. Мысалы, түлкі алдамшы әрекеттер жасаса, құмырсқа еңбекпен жауап қайтарады. 2. Шегіртке ойын-сауыққа беріліп, өз міндеттерін орындамай, қиын жағдайға тап болады. Мұндай оқиғалар балаларға дұрыс пен бұрыстың айырмашылығын түсіндіруге көмектеседі.
9. Табиғаттан алынған ғибрат

Мысалдар табиғаттағы заңдылықтарды ашып көрсетеді. Олар арқылы балалар өмірдегі жақсылық пен жамандықты, адалдық пен алдаушылықты ажырата алады. Әрбір жануардың мінезі — өмірлік маңызды сабақ, ол дұрыс пен бұрысты, намыс пен жалғандықты тануға септігін тигізеді.

10. Крылов мысалындағы күлкіге толы сәттер

Мысал кейіпкерлерінің аңғал және әзілге толы мінездері балаларға қуаныш сыйлайды. Түлкі мен қарғаның айласы оқырмандарды қызықтырып, жастардың жан дүниесіне әсер етеді. Күлкі мен тәрбиенің үйлесуі баланың түсінігін жеңілдетіп, жағымды тәрбиелік әсер қалдырады.

11. Қоршаған ортаға құрмет көрсету маңызы

Крылов мысалдары табиғатқа деген құрметті қалыптастырады. Мысалы, кейбір әңгімелерде орманның тыныштығы мен тіршілік иелерінің бір-біріне қатысы ерекше бейнеленген. Бұл балаларға қоршаған ортаны қорғаудың маңызын түсінуге үлкен септігін тигізеді.

12. «Қарға мен Түлкі» мысалынан үзінділер
Түлкі қарғаның ірімшігін алдау үшін оның сенгіштігін пайдаланады. Бұл айлакерлік пен алдау әрекеті мысалды тартымды әрі мағыналы етеді. 2. Мысал балаларға сенгіштік пен зияткерлік арасында айырмашылық бар екенін үйретеді, алдаушылықты тану қажет екенін түсіндіреді.
13. «Құмырсқа мен Шегіртке»: еңбек туралы сабақ

Құмырсқа үздіксіз еңбек етіп, күннің жылуымен тынымсыз дайындалады, бұл оған қысқы қиын кезеңде тіршілік етуге көмектеседі. Ал шегіртке ән салып, ойын-сауыққа беріліп, кез келген ауыр кезеңді жеңу мүмкіндігінен айырылады. Бұл шығарма еңбекқорлықтың маңыздылығын айқын көрсетеді.

14. Крылов мысалдарының танымдық маңызы

Крыловтың мысалдары балаларға адалдық, достық, еңбекқорлық сияқты өмірлік құндылықтарды сіңіреді. Олар бала мінезін түзетуге, дұрыс өмірлік бағыт таңдауға ықпал етеді. Сонымен қатар, мысалдар танымдық ойындар мен тапсырмаларға негіз болып, оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылық қабілетін арттырады.

15. Ашық, жеңіл тіл мен ерекше сөздер
Крыловтың мысалдарында қарапайым әрі түсінікті тіл қолданылады, бұл балаларға мәтінді жеңіл қабылдауға мүмкіндік береді. 2. Әзілдер мен жұмбақ сөздердің қолданылуы шығармаларды тартымды етіп, балалардың сөздік қорын байытады.
16. Балаларға әсері және тәрбиелік мәні

Иван Крыловтың мысалдарындағы кейіпкерлердің іс-әрекеті балаларға ізеттілік пен адамгершілік құндылықтарының айқын үлгісі болып табылады. Аңдардың мінез-құлқы арқылы олар кішкентай оқырмандардың жүрегіне мейірімділік пен әділдік сияқты қасиеттерді сіңіреді, бұл олардың рухани дамуына оң ықпалын тигізеді. Сонымен қатар, шығармалар төзімділік пен еңбекқорлықтың маңызын түсіндіре отырып, балаларды өмірлік қиындықтарды жеңуге әрі сабырлы болуға үйретеді. Бұл тәрбиелік мәні зор еңбектер балалардың бойында шыншылдық пен мейірімділік сезімдерін қалыптастырады.

17. Қазақ ақындарының Крыловқа қатысы

Қазақ әдебиетіндегі ұлы ақындар да Крыловтың мысалдарына тән бағытты жырға қосқан. Мысалы, Мұқағали Мақатаев өзінің өлеңдерінде адамгершілік пен достық тақырыбын көтеріп, Крыловтың кейіпкерлеріне ұқсас бейнелерді ұсынған. Сонымен қатар, Махамбет Өтемісұлының шығармаларында әділдік пен ізгіліктің мәні ашылып, Крылов мысалдарындағы этикалық тақырыптарға үндеседі. Бұл көрнекті шығармалар қазақ тәрбиесінің рухани негіздерін қалыптастырып, ұлттық болмысымызды байытуды мақсат етеді.

18. Мысалдардағы достық пен татулық

Крыловтың мысалдарында жануарлардың арасындағы достық пен ынтымақтың символдары жиі кездеседі. Бұл бейнелер балаларға өзара түсіністіктің, татулықтың маңыздылығын түсіндіреді. Осы арқылы олар бір-біріне көмектесіп, бірге өмір сүрудің қаншалықты құнды екенін үйренеді.

Мысалдар достық пен ынтымақтың қоғамдағы орнына ерекше назар аударады. Балаларға топпен жұмыс істеудің, қиын сәттерде бір-біріне қолдау көрсетудің қажеттілігін көрсетеді. Бұл құндылықтар олардың болашақтағы әлеуметтік қатынастарын нығайтуға ықпал етеді.

19. Қызықты сұрақтар және ой қозғау

Кейіпкерлердің мінез-құлқын зерттеу – балаларға шығарманың терең мәнін түсінуге көмектеседі. Қайсы кейіпкердің істері үлгі алуға тұрарлық, ал қайсысы ескеруге тиіс? Олай болса, бұл сұрақтар балалардың шығармамен байланысын арттырады.

Еңбек пен тәрбие тақырыбы аса маңызды. Неге еңбекқорлық қажет? Мысалдардан қандай өмірлік сабақ алуға болады? Бұл сұрақтар арқылы балаларға еңбек пен шыдамдылықтың қадірін түсіндіру мүмкіндігі туады. Сонымен қатар, жануарлар мен табиғат бейнелері арқылы балалар символиканың терең мағынасын, өмірдің мәнін танып-біледі.

20. Табиғатқа құрмет пен ізгілікке ұмтылу

Иван Крыловтың мысалдары табиғатқа ерекше құрметпен қарауға, достық пен ізгілікті жоғары бағалауға шақырады. Бұл шығармалар балаларды мейірімділік пен әділдікке тәрбиелейді, олардың рухани дүниесін байытады. Әрбір балаға табыс пен жанға жайлы жақсы қасиеттерді бойына сіңіруді тілейміз.

Дереккөздер

Лопатин В.В. "Русская литература XIX века". — М., 2001.

Петров Н.И. "Иван Крылов и русская басня". — СПб., 1995.

Семенова О.А. "Теория и практика басни". — М., 2010.

Крылов И.А. "Полное собрание басен". — М., 1987.

Иван Крылов. Баспа шығармалары. М., 1950.

Мұқағали Мақатаев, Өмір туралы ойлар мен өлеңдер. Алматы, 1985.

Махамбет Өтемісұлы, Танымал шығармалары. Қарағанды, 2001.

Қазақ әдеб. тарихы. 7 том. Алматы, 1999.

А.Бекежанов, «Тәрбие құралы ретінде мысалдар», Алматылық педагогика журналы, 2010.