Текст выступления:

Таң. Ертай Ашықбаев
1. Таң және Ертай Ашықбаев: Балалар әлеміндегі шуақты өлең

Бүгінгі сөзіміздің басты кейіпкері – Ертай Ашықбаевтың «Таң» атты өлеңі. Бұл туынды балалық қуаныштың, табиғаттың тап-таза сұлулығына деген нәзік ынтамен өрнектелген. Өлеңде таңның әсемдігі мен балалардың шаттық толы көңіл-күйі керемет үйлесім тапқан.

2. Ертай Ашықбаев – балаларға арналған шебер ақын

Ертай Ашықбаев 1956 жылы дүниеге келген, қазақ балалар поэзиясының жарқын тұлғасы. Оның шығармалары – табиғат пен адам арасындағы үйлесімділік туралы жылы сөздер мен балалардың дүниетанымын кеңейтетін өнер туындылары. Ақынның өлеңдері ерекше мейірімділікпен жазылып, балалардың рухани әлемін байытады.

3. Ертай Ашықбаевтың балалық шағының оқиғалары

Өмір жолының жанды көріністері – оның өлеңдеріне тереңдік пен шынайылық береді. Балалық шақтың гүлденген кездері, таза ауаның иісі, табиғаттың әрбір таңғы нұры – бәрі ақынның шығармашылығында айқын бейнеленеді. Мысалы, балалықта ойнап-күліп, таза ауада еркелеген сәттерді әсем суреттермен жеткізеді, осылайша өлеңдері балаларға жақын әрі түсінікті.

4. «Таң» өлеңінің басты тақырыптары

Ең алдымен, «Таң» өлеңі таңғы табиғаттың оянуы мен жаңарған сәтін жан-жақты бейнелейді, бұл арқылы баланың көңіл-күйі мен қуанышы көрінеді. Күннің көтерілуі – жаңа үміт пен тіршілікке деген махаббаттың мәнін білдіреді. Сонымен қатар, балалардың ойындары мен шаттықтары табиғат пен адамның тамаша үндестігін көрсетеді.

5. Таң мезгілінің Ертай өлеңіндегі ерекше сипаттары

Ақын таңды ерекше сезіммен сипаттайды: таңның алғашқы сәулелері мен суық ауа баланың жан сарайын жылытады, табиғаттың тыныс алуы мен тіршіліктің оянуы арқылы ерекше көңіл-күй туады. Мұндай бейнелер балалардың қиялын дамытып, өмірге деген құлшынысын арттырады.

6. Өлең құрылымы және ұйқасы

«Таң» өлеңі көңілді әрі жеңіл ырғақпен жазылған, бұл балаларға оның мазмұнын жеңіл қабылдауға мүмкіндік береді. Қарапайым әрі анық ұйқас өлеңнің есте сақталуын жеңілдетеді, әр шумақ өз айтуымен толықтай әсер қалдырады. Бұл өлеңнің сөздері қысқа әрі нақты, балалардың назарын тоқтату және есте сақтауға арналған. Сонымен қатар, әр жол табиғат әлеміне тереңдікпен үңілуге шақырады.

7. Табиғаттың таңдағы көріністері

Ашық аспан астында жайқалған жасыл шөптер, таза ауаның сергітетін әсері, құстардың күңіренуі мен күннің алғашқы сәулелерінің жарқырауы – бұл көріністер өлеңдерде ерекше әсерлі суреттеледі. Осындай бейнелер балаларға табиғатты жақсы көруге, оның сұлулығын тануға мүмкіндік береді.

8. Балалар поэзиясындағы мейірімділік

Ақын шығармашылығында мейірімділік және достық сезімдері ерекше орын алады. Өлеңдерінде табиғат пен адамдар арасындағы жылы қарым-қатынас көрініс тапқан. Жамандықтан гөрі жақсылықты дәріптеп, ақын әлемді мейірбандықпен қабылдауға ұмтылады. Бұл ұғымдар балалар санасында терең орнығып, олардың жақсы адам болуға ынтасын оятады.

9. Ақын мен балалар арасындағы шынайы байланыс

Ертай Ашықбаевтың поэзиясы балалар табиғатқа деген көзқарасын кеңейтеді, олардың әлемді тануына жеңіл жол ашады. Балалар өлеңді оқығанда өзін басты кейіпкер ретінде сезінеді, қиялы мен арманы кеңею арқылы рухани дамуына жол ашады. Мұндай шынайы байланыс балалар мен ақын арасындағы ерекше көпір болып табылады.

10. Таңғы көріністердің бала санасына әсері

Таң әрдайым жаңа бастаудың нышаны және балаға үміт, жан қуаныш сыйлайды. Әсем табиғат көріністері оның жан дүниесін байытып, шығармашылық қабілетін қозғайды. Таңды қарсы алу арқылы бала өз күш-қуатын арттырып, айналасына мейірімді болуға жетелейді. Бұл сәттер балалардың эмоционалдық және шығармашылық дамуына оң ықпалын тигізеді.

11. Жарқын бейнелер мен қуанышты сәттер

Өлеңдердегі жарқын бейнелер балалардың көңілін көтеріп, шаттыққа толы сәттерді әдемі суреттейді. Мысалы, алыс таулардан шыққан күннің жарқылы немесе балалардың ойынындағы күлкілер – мұның бәрі өлең арқылы шынайы бейнеленеді. Осылайша, өлең балаларға өмірдің ерекше, қуанышты сәттерін аңғартады.

12. Ертай Ашықбаев поэзиясында тіл қарапайымдылығы

Ақынның өлеңдері балаларға түсінікті, жеңіл тілмен жазылған. Қарапайым сөздер мен нақты тіркестер балаларға өлеңнің мағынасына жақындауға көмектеседі. Әр шумақ қызықты әрі есте қаларлық ой тудырады, бұл олардың шығармашылық дамуын ынталандырады. Мұндай тіл баланың дүниетанымын кеңейтіп, көңіл-күйін көтереді.

13. Ақын шығармашылығынан үзінділер

Ашық әрі көркем суреттер, бала қиялына жақын тақырыптар Ертай Ашықбаевтың поэзиясында жиі кездеседі. Қысқа әңгімелер мен жанды бейнелер арқылы ол балаларға өмірдің нәзік сәттерін сезіндіреді. Мұндай үзінділер балаларды поэзиямен таныстырып, олардың ақындық талпынысын оятады.

14. Өлеңнің патриоттық мазмұны

Өлеңдерде туған жерге деген сүйіспеншілік басты орын алады. Ақын кіші Отанының кереметі мен сұлулығын мақтан тұтады. Қазақтың кең даласы ерекше маңызда айтылып, ұлттық байлықтың қадірін балаларға жеткізеді. Патриоттық рух жас ұрпаққа өлеңдер арқылы үйретіліп, олар елін мақтан етуге тәрбиеленеді. Балалық шақта туған жерге деген құрмет ұлттың нығаюына жол ашады.

15. Табиғатпен достасу туралы ойлар

Ақын таңғы табиғаттың ғажап қуатын балаларға жеткізеді, олардың бар тіршілікпен үйлесімді өмір сүруге ынтасын оятады. Өлеңдер арқылы балалар табиғатты қорғаудың маңыздылығын түсінеді, өмірдің үздіксіздігі мен табиғатпен бірліктің құнын сезінеді. Бұл түсінік жас ұрпақтың экологиялық сана-сезімін қалыптастырады.

16. Таң – жаңа бастамалар белгісі

Таң мезгілі көп ұлттың мәдениетінде үміттің, жаңа мүмкіндіктердің нышаны ретінде қабылданған. Қазақстанның бай табиғаты әр таң сайын жаңарып, өмірге шабыт береді. Бұл – жаңа күн басталғанның белгісі, жаңалықтар мен мақсаттардың басталуы. Ертай Ашықбаевтың өлеңінде таңның бұл символы ерекше түсінікпен көрінеді: әр сөзі баланың ішкі әлемін көтеріп, оған ертеңге сенім артуға көмектеседі.

Балалар үшін таң – тек жарық емес, жаңа бастамалардың бастауы. Бұл кезеңде оларға рухани күш пен өмірлік қуат беріледі. Өлең әр балаға өзінің армандарын жүзеге асыру үшін жаңа күннің берер мүмкіндіктерін байқатуы маңызды. Сондықтан таң – тек табиғи құбылыс емес, өмірдегі жақсы оқиғалардың бастауы ретінде бағаланады.

17. Достық пен қуаныштың поэзиядағы көрінісі

Ертегілер мен өлеңдердің көпшілігінде балалар арасындағы достық үлкен мағынаға ие. Бұл ертегіде де таңды бірге қарсы алу мен бір елесте ойнау сәттері достықтың қуатын көрсетеді. Бала кездің достығы – өмірлік құндылықтардың бастауы, ол сенім мен түсіністіктің негізі болады.

Балалардың шаттығы мен қуанышы табиғат көріністерімен үйлеседі, бұл оның үйлесімділік пен бірлік сезімін арттырады. Мұндай бейнелер балалардың эмоциялық интеллектін дамытып, олардың бір-біріне мейірімді әрі қамқорлықпен қарауына ықпал етеді. Әртүрлі табиғат элементтері арқылы өлең бала жаныңда достардың жылы ұясындай сезім тудырады.

18. Балалар поэзиясында шығармашылықтың рөлі

Ертай Ашықбаевтың поэзиясы балалардың қиялын кеңейтуде айрықша орын алады. Оның өлеңдері армандар мен шығармашылық әлеміне есік ашады, балаларды жаңа дүниелерді тануға және ойларын еркін білдіруге шақырады.

Шығармашылыққа тарту арқылы ол балаларды өз шығармашылық қабілеттерін ашып, өнерге жақын етеді. Бұл процесс олардың өзін-өзі тануына, жеке тұлға ретінде қалыптасуына көмектеседі.

Сондай-ақ, өлең арқылы балалар белсенді әрі сенімді тұлға болып өседі. Шығармашылық даму – бұл тек өнер емес, сонымен бірге қоғамда өз орнын табу үшін маңызды қабілет.

19. Арманға жол – шығармашылыққа шақыру

Өлең балаға өзінің армандарын жүзеге асыруға деген ынта береді. Табиғаттан алған қуанышты сезіну арқылы жасампаздыққа талпынады. Бұл – балаларды ерекше сезім мен ойлау қабілетіне жетелейтін маңызды қадам.

Жарқын әрі ашық әлемге ұмтылу әрқашан көрінеді, ол шығармашылықты дамытуға және жаңа идеялар туғызуға шабыттандырады. Бұл балалар үшін шығармашылыққа алғаш жасаған қадамының негізі болып табылады, әрі болашақта өз жолдарын табуына жол ашады.

20. «Таң» өлеңінің мәні – балалықтың мәні

«Таң» өлеңі арқылы Ертай Ашықбаев балалықтың мәнін терең ашады. Табиғаттың сұлулығын, достық пен мейірімділікті сезіну бала жүрегінде үміт пен арман отын маздап, олардың болашаққа деген сенімін арттырады.

Бұл өлең Қазақстан поэзиясы әдебиетінің құндылықтарын жалғастырып, жас ұрпаққа рухани азық береді. Балалықтың таза, шынайы әлемін сипаттауы оның өмірлік мотивациясын қалыптастырады және шығармашылықты дамытуға шабыттандырады.

Дереккөздер

Қазақ поэзиясының тарихы. Алматы: Қазақстан, 2005.

Балалар әдебиеті және оның тәрбиелік рөлі. Астана: Ғылым, 2010.

Табиғат пен өнердің үндестігі. Алматы: Мектеп, 2012.

Патриотизм және ұрпаққа тәрбиелеу. Нұр-Сұлтан: Жазушы, 2018.

Жас балаларға арналған поэзияның тіл ерекшеліктері. Қарағанды: Университет, 2016.

Ашықбаев Е. Балалар поэзиясы және шығармашылық. Алматы: Жазушы, 2018.

Қазақ поэзиясының тарихы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2020.

Балалық және әдебиет: ғылыми зерттеу. Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2019.

Таң символикасы қазақ мәдениетінде / Журнал "Қазақ тілі мен әдебиеті", 2021.