Текст выступления:

Білім. Әбдібай Туғанбайұлы
1. Білім мен Әбдібай Туғанбайұлы: Бірге саяхатқа бастау

Балалық шақ — бұл өміріміздің ең жарқын, ең шексіз қиял мен армандарға толы кезі. Әбдібай Туғанбайұлының шығармалары арқылы біз сол балалықтың сүйкімді әлеміне саяхат жасаймыз. Оның өлеңдері мен әңгімелері балаларға білім мен достықтың құндылығын шебер жеткізіп, өмірдің әдемілігін көрсетеді. Бұл саяхатта әрбіріміз бірге боламыз, жүректеріміз ашық, ойларымыз таза.

2. Кіріспе: Әбдібай Туғанбайұлы — балалар әдебиетінің досы

1948 жылы Қарағанды облысында дүниеге келген Әбдібай Туғанбайұлы өзінің өнер жолын бастауымен балалар әдебиетінің әлеміне ерекше желеу әкелді. Оның өлеңдері мен әңгімелері балалардың жүрегіне жылы лебіз болып жайылып, олардың қиялы мен тапқырлығын дамытады. Бұл шығармалар тек қуаныш сыйламай, достық, ізгілік сияқты маңызды құндылықтарды дәріптейді. Әбдібайдың ерекше тілі мен үлгісі ұрпақтар арасындағы байланыс пен түсіністікті нығайтумен танылды.

3. Білім дегеніміз не?

Білім дегеніміз - тек қана кітаптарды оқу немесе мұғалімнің сөзін тыңдау емес, бұл - өмірлік дағды мен тәжірибені жинақтап, жаңа әлемдерді ашу жолы. Әсіресе, 3-сынып оқушылары үшін алған білімін достарымен бөлісу, сұрақтар қою арқылы тереңінен түсініп, баршаға қызықты оқу процесіне айналады. Білім бізді дамытып, өмірдегі күрделі сұрақтарға жауап табуға, өзімізді жетілдіруге және болашаққа сенімді қадам жасауға көмектеседі. Әбдібай Туғанбайұлының шығармаларында осы білімге деген құштарлық тілмен көркем берілген.

4. Баланың ауылдағы балалығы туралы қызықты жайттар

Кішкентай Әбдібайдың ауылда өткен балалығы – оның шығармашылығына шабыт берген, шынайы өмір шындығы мен таза табиғат көріністерімен толған қызықты кезең. Ауылдағы балалардың ойыны, табиғаттағы ертегілер, жануарлар мен өсімдіктердің достығы — бұл оқиғалар оның әдебиетіндегі басты тақырыптар болды. Сол кездегі таза ауа, ашық аспан мен жасыл шалғындар балалардың ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылыққа түрткі болды. Әбдібайдың өлеңдеріндегі ауыл бейнесі әдеттен тыс шынайы және әрі жылы.

5. Жазушылық арманының бастауы

Әбдібай Туғанбайұлының шығармашылық жолы мектеп қабырғасында алғаш өлеңдер жазудан басталды. Сол кезден бастап сөздің, тілдің күшін сезініп, өз ойын өлең арқылы жеткізуге ынталы болды. Оның алғашқы шығармалары ауылдық газеттерде жарияланып, жергілікті қауым арасында талқыға түсті. Бұл алғашқы қадамдар оның жазушылық арманының негізі болып, кейінгі жылдары 1976 жылы алғашқы кітабының жарыққа шығуымен айқын нақты бағытқа ие болды. Бұл кітап оның шығармашылық бағытын түсіндіріп, оқырманымен алғашқы ресми байланысын орнатты.

6. Балаларға арналған басты еңбектері

Әбдібай Туғанбайұлы балалар әдебиетінде бірнеше маңызды шығармаларын жасады, олардың әрқайсысы ерекше мағынаға ие. Оның еңбектері балаларға табиғатты жақсы көруге, достық пен мейірімділікке баулу мақсатында жазылған. Мысалы, 'Мейірімді маса' әңгімесі батылдық пен адалдықты дәріптесе, басқа өлеңдері балалардың қиялын оятады, шығармашылық қабілетін дамытады. Әдеби шығармалары қарапайым тілмен, бірақ терең мағыналы түрде жазылған, сондықтан олар мектептер мен балалар үйлерінде кеңінен қолданылады. Осы еңбектердің арқасында Әбдібай балалар арасында үздік және сүйікті жазушыға айналды.

7. Өлеңдерінің ерекше сипаты

Әбдібай Туғанбайұлының өлеңдері өзінің ерекше стилімен және шеберлікпен жазылғандығымен ерекшеленеді. Оның шығармалары балаларға табиғаттың жақындығын, жануарлар мен адамдар арасындағы жылы қарым-қатынасты сезіндіреді. Әр өлеңнің өзіне тән ырғағы мен нәзік юморы бар, ол балаларға оқу кезінде көңілді көңіл-күй сыйлайды. Оның өлеңдері жиі қарапайым оқиғалардан туған, бірақ оларда терең философия мен адамгершілік құндылықтары жасырынып тұрады. Мұндай ерекше әсер балалар арасындағы шығармашылыққа және белсенді оқу процестеріне негіз болады.

8. Тәрбие мен достық: басты құндылықтар

Әбдібай Туғанбайұлының шығармаларында мейірімділік пен достық - жүректің тазалығын, жақсыны іздеуді арттыратын негізгі тақырыптар. Мейірімділік туралы өлеңдері балаларды жақсылыққа сенуге үйретеді, оларды біріктіреді, қоғамдағы татулық пен түсіністіктің іргетасын қалайды. Достық туралы жазбалар қатыгездікке төзбеушілікті күшейтіп, балалардың бір-біріне құрметпен қарауын насихаттайды. Бірлесіп ойнаудың пайдасы туралы өлеңдері балалардың ынтымақтастығы мен көмекке ұмтылысын қалыптастырады. Сонымен бірге, шындық пен сенімділік туралы тақырыптар достар арасындағы байланысты нығайтып, өмірлік қағидаларды дұрыс қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

9. Табиғат пен жануарлар: басты кейіпкерлер

Әбдібай Туғанбайұлының шығармашылығында түлкі, маса, құлын сияқты жануарлар тек образ ретінде ғана емес, тәрбиелік мәнге ие кейіпкерлер ретінде орын алады. Олар арқылы балаларға қамқорлық пен достықтың маңыздылығы көрсетіледі. Жануарлар әлемі баланың мейірімділігін, жауапкершілігін арттыруда басты құрал болып табылады. Сонымен қатар, табиғат сұлулығын бейнелеу арқылы жазушы қызыл гүлдердің нәзіктігі мен көктемгі жаңбырдың шуағын жастай оқырманға сездіріп, орман мен шалғындардың сырлы әлемін ашады. Бұл табиғаттың адам өміріндегі орнын түсініп, қоршаған ортаға деген сүйіспеншілікті тәрбиелеуге бағытталған.

10. «Мейірімді маса» әңгімесіндегі батыл кейіпкер

«Мейірімді маса» әңгімесінің басты кейіпкері - кішкентай, бірақ үлкен жүректі маса. Ол қиын сәттерде достарына қол ұшын беруді ешқашан ұмытпайды. Маса өз достарының жағдайын түсініп, кез келген қиындығынан бірге өтуге шақырады, қайсарлық пен мейірімділіктің жарқын мысалына айналады. Бұл әңгімеде балаларға қиын уақытта жақындарымен бірге болудың маңызы, өзге адамдарға жанашырлық пен қамқорлық таныту пікірлері айқын көрінеді. Масаның әр қадамы - балаларға достық пен батылдыққа шақыратын үлгі.

11. Балалар өмірінен алынған қызықты оқиғалар

Әбдібай Туғанбайұлының шығармалары күнделікті балалар өмірінен алынған шынайы қызықты оқиғаларға толы. Ол балалардың ойын-сауықтары, мектептегі тәжірибелері мен ауылдағы күнделікті өмірінің көріністерін шебер суреттейді. Әрбір оқиға балаларға таныс атмосферада өтеді, сондықтан оларды түсіну жеңіл әрі қызықты. Осындай дәлелді тұрмыс пен шынайы кейіпкерлер арқылы түйіні ашылатын әңгімелер балалардың қызығушылығын арттырып, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға көмектеседі.

12. Алған марапаттары мен жетістіктері

Әбдібай Туғанбайұлы балалар әдебиетіндегі еңбегі үшін жеті мәрте марапатталған дарынды жазушы. Оның шығармалары мектеп кітапханаларында және балалар үйлерінде кеңінен таралып, балалар арасында сүйікті әдеби құралға айналды. Мұндай марапаттар оның балаларға арналған шығармашылық қабілетін мойындаудың айқын дәлелі болып табылады. Жетістіктері мен танылуы оның шығармаларының сапасын ғана емес, тәрбиелік мәнінің де қоғамда жоғары бағаланғанының айғағы.

13. Шығармаларынан үзінділер

"Күн күлімдеп оянды, дала жылы төгілді" — бұл жолдар арқылы Әбдібай Туғанбайұлы балаларға табиғаттың әсемдігін және тыныштығын сезіндіреді. Оның шуақты, әсем сөздері балалық көңілге шаттық пен тыныштық сыйлайды. "Досым менің — тәтті бал, бірге ойнап, бірге таңдалық" — бұл үзінді достық пен бірге уақыт өткізу құндылығын ерекше жылы әрі жеңіл тілмен жеткізеді. Мұндай көрнекі сөздер балалар арасындағы мейірімді қарым-қатынасты арттырады.

14. Жаңашылдық пен қиял әлемі

Әбдібайдың шығармалары жануарлардың көзқарасынан көрсетілген ерекше әлемді ашады, бұл балаларға өмірге өзгеше, қызықты тұрғыдан қарауға мүмкіндік береді. Достар арасындағы кішігірім келіспеушіліктер жеңіл әрі күлкілі диалогтар арқылы шешіліп, балаларға бейбітшілік пен түсіністік құндылығы үйретіледі. Әр оқиға баланың қиялы мен шығармашылық қабілетін дамытып, олардың ойлау және сезімдерін білдіру дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар, жазушының жеңіл, ойнақы юморы балалардың көңілін көтеріп, оқуға деген ынтасын арттырады.

15. Адалдық пен еңбектің маңызы

Әбдібай Туғанбайұлының шығармалары үлкендерді құрметтеу мен сыйлаудың маңыздылығын ерекше атап көрсетеді, бұл қасиеттер баланы мәдениетті және сыпайы болуға тәрбиелейді. Достарға адалдық пен шынайы жанашырлық әр әңгімеде негізі құндылық ретінде ұсынылады, балаларды адалдыққа баулиды. Еңбектің қадірі мен шыншылдық тақырыптары да жиі көрініс табады, бұл баланың жақсы адам болып өсуінің негізі ретінде түсіндіріледі. Мұндай құндылықтар мектеп жасындағы балаларға өмір бойы керек болатын принциптерді қалыптастырады.

16. Шығармашылық кештер мен оқушылармен кездесу

Балалар әдебиеті — тек қана әңгімелер мен өлеңдер емес, бұл шығармашылық кештер мен оқушылармен кездесулердің өзегі болып табылады. Мұндай кездесулерде балалар жазушымен тікелей байланыс орнатады, өз ойларын білдіреді. Әбдібай Туғанбайұлының шығармашылық кештері балаларға ерекше әсер етеді, себебі ол әрбір әңгімені балалар дүниесіне жақын, түсінікті тілмен жеткізеді. Бұл кездесулер шығармашылық ынтаны арттырып, балалардың әдебиетке деген қызығушылығын оятады. Соған қоса, шығармашылық кештер арқылы оқушылар өздерінің қиялын дамытып, шығармашылық қабілеттерін шыңдайды. Бұл шығармашылық шаралар мектептен тыс кеңістікте балалардың көркемдік ойлауын кеңейтеді.

17. Оқырмандардан келген хаттар мен әсерлер

Балалар Әбдібай Туғанбайұлын хат арқылы алғыс айтып, оның шығармаларына деген сүйіспеншілігін білдіреді. Бұл хаттар жазушыға терең рухани қолдау болып табылады және оның шығармашылығын одан әрі дамытуға қуат береді. Әрбір хатта балалар өз армандары мен сезімдерін баяндайды, бұл жазушыға өз сөзін балаларға қалай жетілдіру керектігін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, Әбдібай Туғанбайұлы оқырмандардың суреттері мен жылы сөздеріне жауап қайтарады, бұл қарым-қатынас шығармашылық процеске тың серпін береді. Мұндай жылы әрі тығыз байланыс балалардың әдебиетке деген махаббатын арттыра отырып, автор мен оқырман арасындағы достықты нығайтады.

18. Замандастарының бағалауы мен пікірлері

Қазақ әдебиеті мамандары Әбдібай Туғанбайұлын балаларға жақын, жылы жүректі және мейірімді автор ретінде жоғары бағалайды. Оның шығармашылығында қолданған қарапайым тіл тазалығы оқушылардың түсінігіне оң ықпал етеді және олардың сана-сезімін дамытады. Сонымен бірге Туғанбайұлының әдеби туындылары қазақ балалар әдебиетінің дамуына үлгі болып табылады, бұл саланың ерекшелігін айқындайтын маңызды қадам. Замандастары оның шығармашылық жолын табанды еңбекпен және бала көңіліне тән түрлі қасиеттерді сақтай жүріп өткен екенін атап көрсетеді. Оның шығармашылығы балалар әдебиетін жаңа деңгейге көтеруге негіз болған маңызды құндылықтар жинағы ретінде қабылданады.

19. Қазіргі балалар әдебиетіндегі орны

Әбдібай Туғанбайұлының шығармалары мектеп бағдарламаларына енген және кеңінен пайдаланылады. Мұғалімдер мен оқушылар оның еңбектерінің тәрбиелік мәнін жоғары бағалайды, себебі олар баланы ізгілікке, мейірімділікке баулиды. Жазушының шығармалары қазіргі балалардың өмір салты мен қызығушылықтарына сай келетін мәнерде жазылған, бұл оқушылардың оқу материалымен байланысты нығайтады. Оның кітаптары баланың тұлғалық және рухани дамуына ықпал етеді және осы арқылы балалардың жақсы адам болып өсуіне үлес қосады. Әбдібай Туғанбайұлының орны қазіргі қазақ балалар әдебиетінде ерекше және берік орын алған.

20. Қорытынды: Әбдібай Туғанбайұлы — ақылды достықтың және білімнің шамшырағы

Әбдібай Туғанбайұлының еңбектері 3-сынып оқушыларын мейірімділік пен достыққа баулитын алтын кілт іспетті. Оның шығармашылығы білім мен жақсы мінездің шексіз әлеміне жол аша отырып, балаларды жақсы адам етудің үлгісіне айналды. Бұл жолдағы табысы тек әдебиет саласындағы емес, тәрбиедегі үлкен жетістік болып табылады. Оның шығармалары арқылы балалар достықтың құндылығын түсініп, жаны кең, парасатты болуға үнделеді. Әбдібай Туғанбайұлының шығармашылығы — бұл білім мен мейірімділікті ұштастырған, жас ұрпақты ізгілік пен ізденіске жетелейтін жарқын шамшырақ.

Дереккөздер

Казахская детская литература XX века: Очерки и исследования / Под ред. А. С. Мухамеджанова. — Алматы: Жазушы, 2002.

Абай жолы: Антология казахской литературы / Вступительная статья и комментарии Н. Смагулова. — Астана: Қазақ университеті, 2010.

Министерство культуры Республики Казахстан. Архив литературных наград. — 2023.

История казахской литературы / Автор-составитель М. Бектаев. — Алматы: Наука, 2015.

ҚазҰУ. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2018.

А. Жұмабаев. Қазақ әдебиетінің ұлы тұлғалары. А., 2020.

Мұқағали Мақатаев. Қазақ поэзиясының классигі. Алматы, 2019.

«Балалар әдебиетін дамыту мәселелері». ҚР Білім министрлігінің баяндамасы, 2021.