Текст выступления:

Керемет күмбез
1. Керемет күмбез: Қызықты әлемге саяхат

Күмбездер - сәулет өнерінің керемет туындылары, олардың ерекше пішіні мен әсем өрнектері ғасырлар бойы адамдарды тәнті еткен. Олардың құрылымы мен көрінісі өз алдына бір әлем, ол терең тарих пен мәдениетті баяндайды.

2. Күмбез: тарихи бастауы мен дамуы

Күмбездің тарихы ежелгі Месопотамия мен Римнен басталған. Бұл құрылымдар уақыт өте келе әлемнің түрлі аймақтарына таралып, өзге халықтардың сәулет өнерінде ерекше орын алды. Қазақ даласында да күмбездердің дамуы бай тарихымен ерекшеленеді, олар мемлекет пен қоғамның мәдени дамуын көрсетеді.

3. Күмбездің пішіні мен ерекшеліктері

Күмбездер дөңгелек, жарты доп сияқты пішінге ие болады және олардың пішіні ғимараттың ішкі кеңістігін жақсартады. Мысалы, ислам сәулетінде күмбездер көбінесе мешіттерді қамтиды, ал Еуропа дәуірінде патшалық сарайлар мен шіркеулердің үстінде жарқырайды. Әрбір күмбездің ерекшелігі оның геометриялық пропорциялары мен безендірілуінде көрінеді.

4. Әлемдегі ең әйгілі күмбездер

Әлемде көптеген керемет күмбездер бар: Петергофтағы Әулие София шіркеуінің күмбезі, Римдегі Пантеонның алып күмбезі және Стамбулдағы Айя София мұражайындағы әсерлі күмбез. Әрқайсысы өз уақытының шебер архитектуралық шешімдерін, мәдени ерекшеліктерін танытады және саяхатшылар үшін ерекше тартымдылыққа ие.

5. Қазақ даласының көрнекті күмбездері

Қазақ даласында да өзіне тән күмбез үлгілері бар. Мәселен, Орта Азияның халықтық сәулетінде шатырлы күмбездер кездеседі, олар халықтың тұрмыс-салтын, діни сенімдерін бейнелейді. Қазақ ұлт-мәдениетінде күмбез көбінесе киіз үйлердің төбесін безендіретін ерекше элемент ретінде саналады.

6. Күмбездердің бояуы мен өрнек сәні

Күмбездердің сырты түрлі түсті бояулар мен өрнектермен әсемделеді, олар ұлттық нақыш пен рухани мәнді көрсетеді. Мысалы, көне мұсылман сәулетінде геометриялық және гүлді өрнектер көп қолданылған. Бұл өрнектер сәулет өнерінің символикасын бейнелей отырып, ғимаратты ерекше әрі көз тартарлық етеді.

7. Күмбездің негізгі қызметтері

Күмбез жаңбыр, қардан қорғап, ғимараттың төбесін мықтап жабады, құрылысын нығайтады. Сонымен қатар, оның ерекше пішіні ішкі кеңістікті ұлғайтып, жарықты дұрыс таратуға мүмкіндік береді, ғимараттың іші жайлы болады. Көптеген күмбездер діни және тарихи маңызы бар, рухани байланыс пен мәдени ерекшелікті білдіреді.

8. Балалар және күмбез макеттері

Балалар картон, қағаз, пластилин көмегімен күмбез макеттерін жасап, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Бұл әрекет олардың қолөнерге қызығушылығын оятып, нақты жобаларды жүзеге асыруға шабыт береді. Әр бала өзінің ерекше идеясымен макет құрастырып, өздік ойлау дағдыларын жетілдіреді.

9. Күмбез қалай жасалады?

Алдымен құрылысшылар мықты іргетас қалап, кейін қабырғаларды тұрғызып, соңында арнайы қалыппен күмбезді жабады. Бұл процесс өте дәлдік пен шыдамдылықты талап етеді. Күмбездің күші оның дұрыс жобалануы мен сапалы құрылыс материалдарынан тәуелді.

10. Күмбездердің қандай материалдары бар?

Күмбез жасау үшін кірпіш - кең тараған материал, себебі ол берік әрі жеңіл өңделеді. Тас пен мәрмәр сәндік және құрылымдық мақсатта жиі қолданылады, олардың ұзақ уақытқа төзімділігі жоғары. Ағаш пен темір заманауи конструкцияларда қолданылады. Ерте заманда саз балшық пен сабан қолданылған, бұл материалдар табиғи әрі қолжетімді болған.

11. Күмбездің түрлі формалары

Күмбездердің әртүрлі формалары бар: жарты шар, сегіз қырлы, жұмыртқа тәрізді және көп қырлы пішіндері. Олар әр түрлі мәдени дәстүрлер мен инженерлік шешімдерге сай жасалады. Формаларының әртүрлі болуы сәулет стилі мен ғимараттың функциясына байланысты.

12. Күмбезді сәндеу өнері

Күмбездер ерекше сырлау мен бояумен сәнделеді, олардың беті жылтыратып, ғимараттың көркемдігін арттырады. Мозаика және түрлі-түсті әйнек тәрізді элементтер ұлттық өрнектермен толықтырылып, күмбезді көз тартымды және ерекше етеді. Осындай сәндеу жұмыстарын орындаған шеберлер сәулет өнерін байытады.

13. Күн сәулесі мен күмбез

Көптеген күмбездердің төбесінде немесе қабырғасында тесіктер мен терезелер бар. Олар арқылы күн сәулесі ғимараттың ішіне еніп, әсем жарықтық атмосфера тудырады. Сәуленің қозғалысы күмбездің сұлулығын айрықша аша отырып, рухани тыныштық сезімін күшейтеді. Осындай жарық пен түстер ғимараттың ішкі атмосферасын жылытады.

14. Күмбезге байланысты аңыздар мен ертегілер

Халық аңыздарына сәйкес, күмбез Күнге ұқсап, аспанмен байланыс орнататын қасиетті символ есептеледі. Осы аңыздарда күмбездер ерекше рухани және мәдени мәнге ие. Қазақ ертегілерінде күмбез ғимаратына қасиетті күш беріліп, адамдарды қорғап, бақ пен береке әкелетіні айтылады.

15. Саяхатта кездесетін күмбездер

Әлемнің әр түкпірінен саяхатшылар түрлі ерекше күмбездерді тамашалай алады: итальяндық көне шіркеулердің алтын күмбездері, үндістанның таңғажайып храм күмбездері, сондай-ақ қазақ даласының киелі күмбездеріне саяхат жасау арқылы әлем мәдениетінің бай мұрасын сезінуге болады. Бұлған мол тарих пен шығармашылықтың куәсі.

16. Күмбездер және табиғи таза материалдар

Күмбездер — адамзат тарихындағы ең ертедегі сәулет өнерінің кереметтерінің бірі. Олар ежелгі өркениеттердің табиғи таза материалдарды пайдалану арқылы ғимараттарды әсемдеп, беріктік пен тұрақтылықты қамтамасыз еткенін көрсетеді. Мысалы, ежелгі Египет пен Римде күмбездер тас пен балшықтан тұрғызылған еді, ал орта ғасырларда олар кисть мен кірпіштен салынды. Табиғатпен үйлесімді салынған бұл құрылымдар жылдар бойы өз қасиеттерін сақтап, адамзаттың шығармашылығына шабыт беруде. Осылайша, күмбездер тарихи кезеңдер бойы табиғи материалдардың ерекшеліктері мен сәулеттік инновацияларды үйлестірген шеберлік туындылары болып табылады.

17. Күмбездің ішіндегі дыбыс

Күмбездер сыры дыбыста, олар ерекше акустикаға ие. Бұл конструкцияларда дауыс ерекше әрі анық естіледі, сондықтан ән мен музыка керемет әуенге айналады. Азанның үні күмбездің ішінен кеңінен таралып, тыңдаушыларға рухани әсер сыйлайды. Бұл үннің күштілігі мен көлемділігі адамды тебірентеді әрі мазмұнды үйлестіріп, ерекше көңіл-күй туғызады. Ескі мешіттер мен шіркеулерде бұл ерекше акустика сақталған, оларды мұра ретінде бағалау — ғимараттың қасиетін таныту. Физиктердің зерттеулері бойынша, күмбез формасы дыбысты бөлшектеріне дейін реттеп, олардың толқынын күшейтеді, бұл әсіресе дін салтында маңызы зор.

18. Балалар салған күмбездер

Күмбездердің ғажайып әлемі тек сәулетшілер мен тарихшыларды ғана емес, балаларды да қызықтырады. Мектептер мен көркемөнер шеберханаларында балалар өз қолдарымен кішкентай күмбездерді жасап, шығармашылықтарын дамытады. Бұл жұмыстар балаларға өнер мен тарих арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі әрі оларды табиғи материалдармен таныстырады.

Мысалы, бір мектепте оқушылар балшық пен кішкентай ағаш материалынан күмбезді модель жасап, оны бояу мен безендіру арқылы өздерінің фантазиясын көрсетті. Басқа балалар қағаз бен қызыл желімнен тұратын күмбездерді құрастырып, сәулет тарихын зерттеу арқылы білімдерін тереңдетті. Осындай іс-шаралар арқылы балалардың өнерге деген қызығушылығы артады және сәулет өнерінің маңызына ерекше көзқарас қалыптасады.

19. Күмбез және болашақ

Қазіргі заман сәулетшілері дәстүрімізді сақтай отырып, жаңа технологияларды пайдаланып, күмбез формасын жаңғыртуда. Зерттеулер көрсеткендей, 35% сәулетшілер дәстүрлі күмбез үлгісін заманауи технологиялармен біріктіреді. Бұл үрдіс сәулет өнерінің дамуына тың серпін береді, яғни классикалық көріністі инновациялармен үйлестіріп, функционалдық пен эстетиканы арттырады. Осы бағытта сандық 3D модельдеу, жаңа құрылыс материалдары және экологиялық таза технологиялар белсенді енгізілуде. Бұл прагматикалық тәсіл арқылы келешек ғимараттар ежелгі дәстүрлер мен болашақтың талаптарын ескереді.

20. Күмбездердің маңызы мен мәні

Күмбездер — мәдени мұрамыздың жарқын айнасы. Олар тек сәулеттік құрылым ғана емес, сонымен қатар сұлулық пен шығармашылықтың символы. Күмбездер балаларға өнер мен тарихты әсерлі түрде үйретудің құнды құралы болып табылады. Олардың көмегімен жас ұрпақ өздерінің мәдениеті мен дәстүріне деген құрметті арттырады, әлемдік өнер мен сәулеттің байлығын таниды. Сондықтан күмбездерді зерттеу мен сақтау маңыздылығы тек ғылым мен мәдениет саласында ғана емес, сонымен бірге білім беру жүйесінде де ерекше орын алады.

Дереккөздер

Бекенова, А.Ж. Қазақ халық сәулеті. Алматы: ҚазЫЛӨУ, 2015.

Петров, И.В. История архитектуры. Москва: Искусство, 2009.

Смаилова, Г.Т. Восточные купола в мировом искусстве. Алматы: Ғылым, 2018.

Таласбаев, М.Б. Күмбездер және қазақ мәдениеті. Нұр-Сұлтан: Аруна, 2021.

Федотов, В.П. Архитектурные формы и их функции. Санкт-Петербург: Питер, 2017.

А. Н. Кузнецов, "История архитектуры", Москва, 2018

В. Петрова, "Акустика древних сооружений", Санкт-Петербург, 2020

Ж. Сұлтанов, "Қазақстанның мәдени мұрасы", Алматы, 2022

Қазіргі сәулет зерттеулері, 2023

Е. В. Иванова, "Инновации в архитектуре", Новосибирск, 2021