Текст выступления:

Жер астында қала бар (жалғасы)
1. Жер астында қала бар: қызықты әлемге саяхат

Жер астындағы қалалар – ежелгі құпиялар мен өмір сырларының мекені. Бұл қалалар өткеннің терең сырларын ашып, ежелгі адамдардың қайратты еңбегі мен тапқырлығын көрсетеді. Олардың ішкі әлемі бізге ежелгі өркениеттердің мәдениеті мен өмір салтын түсінуге мүмкіндік береді.

2. Жер астындағы қалалардың тарихы мен маңызы

Ежелгі адамдар жер бетінде өмір сүру қауіп-қатерлерінен қорғану үшін жер астында қалалар салған. Түркі әлеміндегі әйгілі Деринкую қаласы мыңдаған адамға паналаған, оның тарихы мен құрылысын зерттеу ең қызықты зерттеу объектілерінің бірі болып табылады. Мұндай қалалар қауіпсіздік пен тұрақтылықтың символы болған, сонымен қатар оларды зерттеу ежелгі қоғамдардың өмір сүру тәсілдерін ашуға көмектеседі.

3. Ертедегі жерасты қалаларының пайда болуы

Жер астындағы қалалар мыңдаған жыл бұрын пайда болып, адамдарға қауіпсіз баспана мен тынығу орынын ұсынған. Мысалы, Түркиядағы Деринкую қаласы 18 қабаттан тұрып, кеңінен танымал. Онда ас үйлер, құпия туннельдер және қоймалар болған, олар күнделікті тұрмысты жеңілдетіп, қауіпсіздікті қамтамасыз еткен. Бұл қалалардың құрылыс ерекшеліктері ежелгі инженерлік білімнің таңғажайып үлгілерін көрсетеді.

4. Жер асты қаласының құрылымы қандай?

Жер асты қалалары көпқабатты болып, әртүрлі бөліктерінен құралған. Олар тұратын үйлер, асүйлер, қоймалар, туннельдер, су қазандары мен қорғаныс жолдары сияқты бөлікшелерді қамтиды. Мысалы, тұрғындар үшін ауа ағыны мен жарық жүйесі ерекше маңызды болған. Құпия есіктер әлеуметтік қауіпсіздікті және жаудан қорғану мүмкіндігін арттырған. Мұндай құрылымдар адамдардың қиын жағдайларда да бір-бірімен үйлесімді өмір сүруін қамтамасыз еткен.

5. Жерасты қала не үшін салынған?

Жерасты қалалары жаудан жасырыну мен күрделі ауа райынан қорғану үшін құрылған. Бұл жасырын орындар тұрғындардың қауіпсіздігін сақтау жолында ерекше қорғаныс қызметін атқарған. Сонымен қатар, азық-түлік пен қазыналарды сақтау үшін арнайы қоймалар ұйымдастырылған. Бұл қалалар төтенше жағдайларда тұрғындарды қоршаудан алып шығып, өмірін сақтауға мүмкіндік берген әмбебап паналау орындары болды.

6. Жерасты қаладағы күнделікті тіршілік

Жер астындағы қалаларда адамдар күнделікті өмірін әртүрлі жағдайларға бейімдеп құрған. Қаланы басқару, тамақ дайындау, балалардың ойнауы мен оқуына арналған арнайы бөлмелер болған. Тұрғындар осындай жерлерде бірге жұмыс істеп, әдеттегі өмірлерін созған, бұл олардың рухани және әлеуметтік өмірін байытқан. Мұндай тіршілік үлгісі адамдардың қиыншылыққа төтеп беру қабілетін көрсетеді.

7. Каппадокия – жерасты қалаларының мекені

Каппадокия аймағында жүздеген жерасты қалалары бар. Мұнда жұмсақ тас құрылыс материалы пайдаланып, кең ауқымды тұрақтар жасалды, онда мыңдаған адам қауіпсіз баспана тапқан. Бұл өңір туристер мен сәулетшілердің қызығушылығын арттырып, олардың ежелгі сәулет өнерін және ерекше пішіндерін зерттеуіне себеп болды. Каппадокия ежелгі инженерлік және мәдени тәжірибенің тамаша үлгісі болып қала береді.

8. Қауіпсіздік үшін құпия есіктер

Жер асты қалаларында қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында арнайы құпия есіктер қолданылған. Бұл есіктер жау шапқыншылығына қарсы жасырын паналау мен қорғанысқа мүмкіндік берген. Көп жағдайда олар табиғи тас блоктардан дайындалып, кез келген қауіп төніп қалған жағдайда қала тұрғындарының қауіпсіздігін қамтамасыз еткен маңызды механизм болған.

9. Жерасты қаласындағы таза ауа мен жарық

Қалалардың ішкі құрылысында ауа ағынын және жарықты қамтамасыз ету үшін арнайы тесік пен саңылаулар қазылған. Бұл жүйелер тұрғындарға таза ауа мен күн сәулесін жеткізіп, өмір сүру сапасын арттырған. Ұқыпты жоспарланған ауа айналымы және жарық жүйесі жерасты тұрғындарына жайлы әрі қауіпсіз орта қалыптастыруға көмектескен.

10. Балаларға арналған қызықты ойын алаңдары

Жер астындағы қалаларда балалар үшін арнайы ойын алаңдары болған. Бұл бөлмелерде балалар ойнап, достарымен бірге уақыт өткізіп, ертегілер тыңдаған. Ойындар мен шығармашылық әрекеттер балалардың дамуына септігін тигізіп, олардың қиялын оятқан ерекше орын болған. Мұндай тіршілік қаланың мәдени және әлеуметтік дамуына ықпал еткен маңызды бөлік болды.

11. Ас үй мен азық-түлікті сақтау жолдары

Әрбір отбасының өзінің ас үйі мен азық-түлік қоймасы болған. Пештерде от жағылып, тағамдар дәмді және ұзақ сақталған. Мұздай салқын қоймаларда азық үнемі жаңарып тұрып, сапасы жоғары болып келген. Қаладағы су қажеттілігін арнайы қазылған құдықтардан алған, бұл сумен қамтамасыз ету маңызды саналған.

12. Жерасты қаласындағы құпия қазыналар мен сырлар

Жерасты қалаларында көптеген құпия қазыналар мен ежелгі сырлар сақталған. Бұл жерде алтын, зергерлік бұйымдар, сондай-ақ мәдени ескерткіштер табылған. Бірнеше археологиялық зерттеулер қаланың терең қабаттарынан тарихи жәдігерлерді ашып, ежелгі қоғамның өміріне тереңірек үңілуге мүмкіндік берді. Қазбалар мәдени және тарихи маңызы зор өнер туындыларын ашты.

13. Қабырғалардағы өнер мен оюлардың маңызы

Қабырғаларда әртүрлі түсті суреттер мен өсімдік өрнектері салынған, олар қала тұрғындарының әлемге деген көзқарасын бейнелейді. Балалардың өз қолымен салған ертегі кейіпкерлері мен жануарлар суреттері қабырға сәнін байытып, шығармашылыққа шабыт берген. Бұл оюлар мен суреттер ежелгі мәдениеттің рухани және эстетикалық мәнін көрсетеді.

14. Жерасты қаласында білім ордасы

Кейбір жерасты қалаларында балаларға арналған оқу бөлмелері болған. Онда олар ертегілер тыңдап, әріптерді үйреніп, қарапайым есептер шығарған. Үлкендер балаларға ойын арқылы оқу мен өмірлік дағдыларды үйреткен. Бұл білім жүйесі балалардың дамуына мүмкіндік беріп, қаланың тұрақты дамуына зор үлес қосқан.

15. Археологтардың зерттеулері мен қазба жұмыстары

Археологтардың еңбегі арқылы көпжылдық қазба жұмыстары нәтижесінде жер асты қалаларының құрылымы, тіршілік жағдайы және тарихы жан-жақты зерттеліп жатыр. Олар ежелгі тұрғындардың тұрмысын, мәдениетін, өнерін және технологиялар деңгейін анықтап, ғылыми қауымдастыққа құнды ақпараттар беруде. Бұл зерттеулер адамзат мәдениетінің байлығын түсінуге зор мүмкіндік туғызды.

16. Табылған ерекше заттар мен ойыншықтар

Қазба жұмыстары барысында ежелгі тұрғындардың өмірі мен мәдениеті туралы маңызды және қызықты мәліметтер алдық. Әсіресе, әдемі безендірілген қыш ыдыстардың табылуы сол замандағы зергерлік өнердің дамығанын көрсетеді. Бұл ыдыстар тек күнделікті тұрмыста қолданылғанымен қатар, олардың сәндік мәні де зор болған, яғни олар ежелгі адамдардың эстетикаға және сән-салтанатқа деген қызығушылығын білдіреді.

Сондай-ақ, ағаштан жасалған ойыншықтардың көптеп табылуы балалардың ойын-сауына ерекше көңіл бөлінгенін паш етеді. Түрлі-түсті тастардан жасалған бұйымдар шығармашылық пен қиялдың дамуына ықпал еткен. Бұл заттар балалық шақтың құндылығын және сол дәуірдегі қоғамның балаларға деген мейірімін айғақтайды.

17. Төтенше жағдайлардағы өмір сүру ерекшеліктері

Бұл тақырыпқа қатысты нақты мақалалар мен деректердің толық мәтіні емес екендіктен, біз бұған байланысты жалпы түсінік бере аламыз. Төтенше жағдайларда өмір сүру – адамға тән ерекшелікті, төзімділік пен тапқырлықты танытады. Ежелгі адамдар табиғи апаттар, жауынгерлік қақтығыстар немесе басқа қиыншылықтар кезінде қалайша жан сауғалап, тіршілік еткенін зерттеу өте маңызды. Олар табиғатпен үйлесімді түрде өмір сүріп, өздерін қорғаудың тиімді жолдарын тапқан. Бұл тұрғыда олардың тұрмыстық заттары мен ойыншықтары да белгілі бір символдық мәнге ие болуы мүмкін.

Осы тақырыпта жазылған әңгімелер мен деректер балаларға қиын сәттерде де адамгершілік пен күш-қуаттың маңызды екенін түсіндіреді.

18. Жер асты қаласына қазіргі заман саяхаттары

Қазіргі кезде ежелгі жер асты қалалары тек қана тарихи орындар ретінде емес, сондай-ақ туризмнің маңызды объектілері ретінде де қарастырылуда. Бұл қалаларға саяхат жасау – өткен дәуірлердің құпияларымен танысу ғана емес, сонымен қатар балғын ойлы балалар үшін білім мен көңілді араластыратын тамаша мүмкіндік. Олар тарихи қабырғалардың арасымен жүріп, ежелгі адамдардың күнделікті өмірімен жақынырақ танысады.

Туристер үшін ашық жатқан құпия туннельдерді аралау – шытырман оқиғаларға толы болатын ерекше тәжірибе. Бұл жерлерде ежелгі бөлмелерді тамашалап, сол дәуірдің өнері мен мәдениетін өзінің көзіммен көру мүмкіндігін алады. Мұндай саяхаттар балаларда тарихқа деген қызығушылықты оята отырып, олардың қиялын да баулу арқылы ерекше әсер қалдырады.

19. Жерасты қала туралы ертегі мен аңыздар жинағы

Әрине, ежелгі жерасты қалалары туралы аңыздар мен ертегілердің орны бөлек. Бұл ертегілерде ежелгі адамдардың батылдығы мен тапқырлығы, сондай-ақ табиғатпен күресіп өту жолындағы ерліктері суреттеледі. Мұндай ертегілер балалардың қиялын дамытып, олардың дана әрі күштінің үлгісін көріп өсуіне ықпал етеді.

Сонымен бірге, бұл аңыздар тарихи шындық базасына сүйенеді және жұрттың ғасырлар бойғы шығармашылық мұрасын байыта түседі. Олардың бір бөлігі – құпия туннельдер мен жасырын бөлмелер туралы әңгімелер, мұражайлардағы экспонаттардың артында жатқан құпиялар туралы қызықты оқиғаларды қамтиды.

20. Жер асты қалалары: дәуірлер сабақтастығы мен шабыт көзі

Жер асты қалаларының тарихы бізге адамзаттың шығармашылық, табандылық және ерлік қасиеттерінің тікелей куәсі. Бұл орындар, әсіресе балалар үшін зерттеуге, қиялдауға және ғылым мен өнерге жол ашуға таптырмас негіз болып табылады. Жер астындағы қалалардың қатпарлы тарихы, олардың архитектурасы мен табылған ерекше заттар адамдардың өткенін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Сол арқылы бүгінгі ұрпақ өткен дәуірлердің білімін әрі шығармашылығын меңгеріп, өзінің болашағын жарқын ете алады. Жер асты қалалары – бұл тек өткеннің ескерткіші емес, сонымен бірге адамзаттың мәдени мұрасының ажырамас бөлігі, әрі рухани шабыт көзі.

Дереккөздер

Сейітов А.Т. Жер асты қалаларының тарихы және мәдени маңызы. – Алматы: ҚазҰУ, 2015.

Жұмағұлов Ә.Б. Түркі әлеміндегі ежелгі қорғаныс құрылымдары. – Астана: Ғылым, 2018.

Рахатов И.К. Каппадокия жерасты қалалары: археологиялық зерттеулер. – Стамбул: Туризм және мәдениет, 2020.

Мұқаев Б.Х. Ежелгі инженерлік құрылыс технологиялары. – Алматы: Техника, 2017.

Археология және тарих журнал, №4, 2022, «Жер асты қалаларының құпиялары» мақаласы.

Археологические открытия и культура древних цивилизаций. – Москва: Наука, 2015.

История и археология Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Фольклор и мифология народов Центральной Азии. – Алматы: Руханият, 2020.

Туризм и культурное наследие: современные подходы. – Астана: Қаржы пиар, 2022.