Текст выступления:

Ертегілер әлемі
1. Ертегілер әлеміне қызықты саяхат

Ертегілер – таңғажайып кейіпкерлер мен оқиғалар әлемі. Олар біздің қиялыбызды ұштап, жаңа бейнелер мен ерекше оқиғаларға жетелейді. Осы ертегілер арқылы әр бала жан-дүниесін байытады, өмірдің мәнін терең түсінуге мүмкіндік алады.

2. Ертегінің шығу тарихы мен маңызы

Ертегілер халқымыздың рухани мұрасы ретінде ғасырлар бойы ауызша сақталып келген. Олар армандарымыздың, құндылықтарымыздың бейнесі, балаларға өмірлік сабақтар беретін құнды құрал. Ертегінің әр мелодиясы мен сөздері арқылы адамгершілік қасиеттер дарытылып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған.

3. Ертегілердің негізгі түрлері

Ертегілер түрлі жанрларға бөлінеді: қиял-ғажайып ертегілер, жануарлар туралы әңгімелер, тұрмыс-салт ертегілері сияқты. Әрқайсысы өз ерекшелігімен балаларға әр түрлі дүниетаным мен тәрбиелік сабақтар ұсынады. Мысалы, қиял-ғажайып ертегілер сиқырлы кейіпкерлер мен оқиғалар арқылы фантазияны оятады, ал тұрмыс-салт ертегілері отбасы мен еңбекті дәріптейді.

4. Қиял-ғажайып ертегілердің сырлары

Қиял-ғажайып ертегілерде айдаһарлар мен сиқыршылар пайда болады. Олар батырлар арқылы ерлік пен әділдіктің қадірін көрсетеді. Сонымен қатар, ұшатын кілемдер мен сиқырлы заттар оқиғаға ерекше әсер мен қызық әкеледі. Осындай ертегілерде жақсылық әрдайым жеңіске жететініне сенім артады.

5. Жануарлар туралы ертегілер

Қасқыр, түлкі, қоян тәрізді жануарлар адамша сөйлеп, түрлі өмірлік жағдайларға тап болады. Бұл ертегілер достықтың маңызын, адалдық пен тапқырлықты дәріптейді. Жануарлардың мінездері көбінде адам өміріне ұқсап, балаларға дұрыс жол көрсетеді.

6. Тұрмыс-салт ертегілер

Тұрмыс-салт ертегілері адам еңбегі мен отбасының қадірін дәріптейді. Қиыншылықтарды мықты мінезбен жеңуге шақырады. Бұндай ертегілер жай қарапайым кейіпкерлердің ақылымен, күш-қуатымен өмірлік маңызды сабақтар береді, отбасылық ынтымақтың мықты болуын көрсетеді.

7. Ертегі кейіпкерлерінің көптүрлілігі

Ертегілер әлемі әр түрлі кейіпкерлерге бай. Көпқырлы батырлар мен хан-шаһандар оқиғаны ерекше етеді, олар қорғаныш ретінде көрініс табады. Абыройлы сиқырлы жануарлар мен ақылды құстар ерекше қабілеттерімен ерекшеленіп, кейде адамдарға көмектеседі және оқиғаны байытады.

8. Батырлар — ерліктің үлгісі
Батырлар әділдік пен қайсарлықтың символы. Олар әрқашан қиындықтарға төтеп беріп, қауіпті жеңуге дайын.
Олар жақындарын қорғап, өз елінің тыныштығын қамтамасыз етеді. Жамандықпен күресіп, жақсылықты қолдайды.
9. Айлакер мен тапқыр кейіпкерлер

Айлакер кейіпкерлер қиындықтарды әзіл мен тапқырлықпен жеңеді. Олар өзгелерге көмектесіп, мейірімділік пен ақылдылықты көрсетеді. Алдар көсе мен Тазша бала сияқты тұлғалар осындай даралықпен ерекшеленеді, олар оқырманға күлкі мен даналық сыйлайды.

10. Сиқырлы заттар мен қиялды оқиғалар
Сиқырлы таяқша мен ұшатын кілем кейіпкерлерді көркем әлемге жетелейді, оларға ерекше күш береді.
Сөйлеу қабілеті бар жануарлар мен тәттілер оқиғаны әрі қызықты әрі мейірімді етеді. Мұндай элементтер ертегіні ерекше әрі есте қаларлықтай етеді.
11. Ертегілер тәрбиесі — мейірім мен достық

Ертегілерде достық пен әділдік түсінігі кеңінен беріледі. Балалар осы арқылы мейірімді болуды, өзгелерге қол ұшын беруді үйренеді, олардың рухани дамуына ықпал етеді. Сондай-ақ, еңбекқорлық пен адалдық ертегі кейіпкерлерінің күрделі жолдарынан көрініс табады, балаларға өмірлік тәжірибе береді.

12. Танымал қазақ ертегілері

Қазақ ертегілері өз алдына бір қазына. Мысалы, «Қараш-қараш оқпаны», «Айбоздың ерлігі», «Алдар көсе» сияқты ертегілер халқымыздың өмір салты мен дүниетанымын көрсетеді. Олар батырлық, әділдік пен тапқырлықты дәріптей отырып, балаларға рухани азық береді.

13. Әлемнің қызықты ертегілері

Әлем халықтарының ертегілері – адамзаттың ортақ мұрасы. Мысалы, ағылшынның Робин Гуды, жапонның сиқырлы жануарлары мен африкалық әңгімелер әртүрлі мәдениеттердің қазынасын ашып, балаларды қызықтырады. Бұл ертегілер оның туған халықтарының мінезін, салт-дәстүрін танытады.

14. Ертегі тыңдаудың пайдасы

Ертегілер балалардың қиялын кеңейтіп, жаңа сөздер мен ұғымдарды меңгеруге көмектеседі. Олар шығармашылық қабілеттердің дамуына ықпал етеді. Сонымен бірге, қызықты оқиғалар логикалық ойлауды күшейтіп, кітапқа деген құштарлық пен оқу мәдениетін қалыптастырады.

15. Ертегіден өмірге үйренетіні көп
Ертегі кейіпкерлері қиын сәттерде берілмей, батылдық пен төзімділікке үлгі бола алады. Бұл балалардың өмірлік дағдыларын қалыптастырады.
Сонымен қатар, ертегілер достық пен адалдық құндылықтарын дәріптейді. Бұл қасиеттер балаға сенімділік пен мейірімділік әкеледі, оның тұлғалық дамуына жақсы әсер етеді.
16. Әр кейіпкерден үйренуге болатын нәрселер

Балалар ертегілерде кездесетін әртүрлі кейіпкерлердің ерекше қасиеттерін көріп, олардан құнды сабақ алады. Батырлар бізге батылдық пен табандылықтың не екенін көрсетеді. Мұндай ержүректік бастамаларды қолдау және қиындықтарға қарсы тұру қашанда маңызды.

Ал айлакер кейіпкерлер балаға шешімді ойлап, тапқырлықпен қиындықтан шығу қабілетін дамытады, бұл өмірде үлкен артықшылық болып табылады. Олар әрқашан жағдайды зерделеп, дұрыс жолды таңдай біледі.

Бұған қоса, әдемі достық пен әділдіктің үлгісі ретінде дос пен патша бейнелері ұсынылады. Адал дос жануарлар арқылы сенім мен достықтың маңыздылығын, ал әділ патшалар — әділдік пен мейірімділік қасиеттерін балаға меңгертеді. Мұндай кейіпкерлер балалардың жүрегінде өскелең құндылықтар мен туралықтың негізін қалайды.

17. Ертегі қалай құрастырылады?

Ертегі әрқашан қызықты әрі түсінікті құрылымға ие. Біріншіден, әңгімедегі кейіпкерлер таныстырылады. Мысалы, батыр немесе дос пен патша оқиғаның қай жерде және қандай жағдайда болатынын балаларға ескертіп, сюжеттің негізін салады. Бұл құрылым балалардың оқиғаны жақсы түсінуіне көмектеседі.

Екіншіден, оқиға барысында түрлі кедергілер мен қиындықтар туындап, кейіпкерлер оларды еңсереді. Мұндай сәттер баланың өмірлік сабақ алуы үшін маңызды, себебі көбінесе жақсы мен әділдік жеңіп шығады. Бұл ұғымдар бала санаға оң көзқарас қалыптастырады және қиыншылықтарды жеңуге деген сенімділікті арттырады.

18. Ертегі айту — сүйікті кешкі уақыт

Балалардың көпшілігі кешкі уақытта әжесінің немесе ата-анасының ертегі айтқанын асабалықпен күтеді. Бұл сәттер отбасының жылы қарым-қатынасына және махаббатқа толы, сондықтан олар баланың эмоционалдық дамуына пайда әкеледі.

Бірге отырып ертегі тыңдау балалардың қиялы мен ой-өрісін кеңейтеді. Сонымен қатар, мұндай уақыт балалар мен ересектер арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, күлкі мен жағымды эмоцияларға толы болуына септігін тигізеді. Жалпы, ертегі айту — қиын күннің шаршағанын басатын сүйікті рәсім.

19. Әр бала — болашақ ертегі жазушысы

Балалар ертегілерді тыңдап қана қоймай, өздерінің қиялын дамытады. Олар жаңа кейіпкерлер мен оқиғалар шығармашылықпен ойлап табады, бұл олардың тіл байлығын және ойлау қабілетін арттырады.

Осы ынтызарлық пен шабыттану арқасында, балалар өз ертегілерін жаза бастайды, бұл олардың өзін-өзі жетілдіруіне және шығармашылық дағдыларын жетілдіруіне ықпал етеді. Болашақта олардың әрқайсысы нағыз жазушы немесе өнер адамы бола алады.

20. Ертегілер — баланың жүрегіне жол ашатын қазыналық әлем

Ертегілер баланың сенімін арттырып, мейірімділік пен достыққа тәрбиелейді. Олар балаларға өмірдің маңызды мәндерін түсіндіре отырып, жас ұрпақтың мәдени және рухани дамуына негіз болады.

Бұл әңгімелер балаларды жақсы адам болуға шақырып, өмірдің ерекше және қызықты екенін сезінуге көмектеседі. Сондықтан ертегілер — баланың жүрегін жарықтандырып, оның рухани әлеміне шынайы қазына болып табылады.

Дереккөздер

Жұмағұлова Ж.Қ. Қазақ ертегілерінің тарихы мен дамуы. Алматы: Ғылым, 2018.

Айтбаев Т.С. Халық ауыз әдебиеті. Нұр-Сұлтан: Лидер-Пресс, 2020.

Сейілов Б.С. Ертегілер мен олардың тәрбиелік мәні. Қоғам және білім, 2019, №3, с. 45-50.

Искаков А.А. Әлем халықтарының фольклоры. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2017.

Нұржанов К.Б. Балалар әдебиеті және педагогика. Алматы: Рауан, 2021.

Ющенко, С. И. Теория и практика детской сказки. — М., 2015.

Калашникова, Н. В. Психология детского восприятия сказок: исследование и рекомендации. — СПб., 2018.

Дементьева, Л. А. Народные сказки и формирование моральных ценностей у детей. — Казань, 2017.

Крылов, А. П. Культурное значение народных сказок в воспитании детей. — Екатеринбург, 2019.