Текст выступления:

Өтірік өлең құрастырамын
1. Өтірік өлеңге саяхат: Күлкі мен қиял өлкесі

Әсем де қызықты бір әлемге саяхат жасайық. Өтірік өлең - біздің ұлттық ауыз әдебиетіміздің ерекше бір түрі, ол күлкі мен қиялға толы жанр ретінде балалар мен үлкендерге қуаныш сыйлайды. Бұл өлеңдер күлдіріп қана қоймай, бала қиялын дамытып, шығармашылыққа серпін береді.

2. Өтірік өлеңнің тарихы мен шығу тегі

Өтірік өлең қазақ халқының ауыз әдебиетінде ертеден келе жатқан жанр. Ауыл балаларының көңілін көтеру мақсатында ақындар әзіл-қалжыңды қолданып, түрлі қызықты өлеңдер жаратқан. Олар ауыздан ауызға таралып, халық арасында кеңінен танымал болды. Мұндай шығармалар бала тәрбиесінде күлкі мен тапқырлықты дамытуда үлкен рөл атқарды. Өтірік өлеңнің тарихы қазақтың бай мәдени мұрасының бір көрінісі ретінде зерттеушілердің қызығушылығын тудырады.

3. Өтірік өлеңнің басты белгілері

Өтірік өлеңдер көбіне шындыққа сай келмейтін ерекше оқиғаларды баяндайды. Олар аса әсерлі әрі көңілді етіп әсіреленіп, кейіпкерлерінің ерекше өнерлері арқылы тыңдаушыларды таңдандырады. Бұл жанрда қиял мен күлкі негізгі элементтер болып табылады, олар оқырманды шаттыққа бөледі және ойға салатын сәттерді қатар ұсынады. Сонымен қатар өтірік өлең балалардың ой-өрісін кеңейтіп, позитивті көңіл-күй тудырады.

4. Өтірік өлеңнен мысал жолдар

Кейбір мысалдар өлеңнің ерекше көңіл-күйін айқын көрсетеді: таң сәріден қарлығашпен шахмат ойнап, керемет қарсылас ретінде оны мысалға алады; тоқылдақты шанаға отырғызып, өзен жағасына бірге барып суға түсу сынды күлкілі әрі қиялды оқиғалар; алтыбақанда арқармен ән айтып, оның әуеніне ауыл халқы таңдай қаққан сияқты әсерлі сәттер. Бұл мысалдар өтірік өлеңнің шынайы өмірден алшақ, бірақ ерекше көңілді әлемін ашады.

5. Кейіпкерлер мен заттар әлемі

Өтірік өлеңде ерекше кейіпкерлер мен заттар өмір сүреді. Олар көбінесе шындықтан алыстап, балалар үшін қызықты образдарға айналады. Мысалы, шанаға отырған тоқылдақ, шахмат ойнайтын қарлығаш немесе ән салатын арқар – бұлардың барлығы қиялдың шексіздігі мен шығармашылықтың көрінісі. Әр кейіпкер өзіне тән ерекше қасиеттерімен күлкі мен таңданыс тудырады. Бұл өлеңдер балалардың қиялын дамытып, ой-өрісін кеңейтеді.

6. Күлкі мен әзілдің орны

Өтірік өлең балаларға қуаныш пен күлкі сыйлайды. Күлкі арқылы балалар бір-бірімен жақындай түседі, әзілдесу оларды біріктіріп, достық қарым-қатынасты нығайтады. Бұл өлең түрі достар арасында ортақ тіл табуға, өздерін еркін сезінуге көмектеседі. Сонымен қатар әзіл-қалжың арқылы балалардың көңіл-күйі көтеріліп, сабақтан тыс уақытта да шығармашылық пен ойын қуанышымен айналысады.

7. Өтірік өлең құрылымы

Өтірік өлеңдер әдетте белгілі рифма мен ырғаққа негізделіп жасалады, бұл оларды оқу мен есте сақтауды жеңілдетеді. Әр шумақ күлкілі қорытындыға бағытталып, балалардың қиялын оятады. Қысқа әрі есте қаларлық сөздік қор өлеңді балабақша мен мектеп жасындағы балаларға қолайлы етеді. Мұндай құрылым шығармашылыққа дағдылануға, жаңа сөздерді игеруге септігін тигізеді, нәтижесінде балалар өздерінің ерекше өлеңдерін құрастыра алады.

8. Ерекше сөз тіркестері

Өтірік өлеңдерде күнделікті өмірден тыс ерекше сөз тіркестері көп кездеседі. Олар өлеңнің қиял әлемін байытады, күлкі мен таңданыс туғызады. Қызықты әрі күлкілі ұйқастар өлеңнің тартымдылығын арттырады, балаларға сөздерді жеңіл есте сақтауға көмектеседі. Мысалы, «қарлығашпен шахмат», «арқармен ән салу» сияқты тіркестер өлеңді ерекше әрі есте қаларлық етеді.

9. Өтірік өлең үлгілері

«Кеше маманы балық аулау жарысына ұшақпен апардым» – бұл ерекше армандайтын оқиға. «Арыстанмен асық ойнап, балмұздақ жедік» – достық пен қиялдың үйлесімі. «Піл орындыққа отырып, сурет салды» – көрерменді таңғалдырып, күлкіге бөлейтін қызықты оқиға. Бұл мысалдар өтірік өлеңнің шығармашылық әрі көңілді табиғатын айқын көрсетеді.

10. Өтірік өлең – шығармашылыққа жол

Өтірік өлең құрастыру баланың қиялын еркін жеткізуге, ойын дамытуды үйретуге ықпал етеді. Бұл жанр оқуға, жазуға деген ынтаны оятып, шығармашылық қабілеттерді дамытады. Әр бала өзіне тән ерекше өлең ойлап тауып, өзіндік ерекшелікті қалыптастырады. Мұндай шығармашылық жұмыс балалардың өзін-өзі тануына, өз-өзіне сенімді болуына үлкен әсер береді.

11. Неге өтірік өлең шығару керек?

Өтірік өлең балдырғандарға достарымен бірге көңілді уақыт өткізуге мүмкіндік береді. Бұл жанр шығармашылық қабілеттерді дамытып, қиялын кеңейтуге жол ашады. Күлкілі оқиғаларды ойластыру есте сақтауды жақсартады, ал қиын сөздер арқылы балалар жаңа тілдік қорды оңай меңгереді. Сондай-ақ, бұл өлеңдер балаларға өзін еркін және сенімді сезінуге көмектеседі.

12. Өз өтірік өлеңіңді қалай құрайсың?

Алдымен сөздердің еркін ағымына ерік беріп, қиялыңа жол аш. Армандар мен күлкілі оқиғаларды қосу маңызды. Әр шумақта ерекше әрі көңілді сөздерді енгізіп, тыңдаушыны немесе оқушыны қуантуға тырыс. Өлеңнің ырғақ пен рифмасын сақтап, жылы әрі есте қаларлық аяқтауларға назар аудар. Мұндай тәсіл шығармашылықты дамытып, өлеңді тартымды етеді.

13. Қиял мен шығармашылық мүмкіндіктері

Қиялдың арқасында балалар ерекше идеялар мен образдар қалыптастырады, әлемді жаңаша көреді. Өтірік өлең шығармашылық ойлауды дамытып, тапқырлық пен қызығушылықты арттырады. Қиялға ерік беру балалардың өзіндік сенімін нығайтып, ойларын ашық әрі еркін білдіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар, жаңа идеяларды сынап көру арқылы олар жеке тұлға ретінде дамиды.

14. Сыныптық тәжірибелер мен ойын түрлері

(Бұл слайд мәліметтері жеке мәтіндер емес, сондықтан нақты мазмұны ұсынылмайды. Дегенмен сыныптық жұмыстар мен ойындар балдардың өтірік өлең арқылы шығармашылықтарын дамытуға көмектеседі.)

15. Қазақ әдебиетінде өтірік өлеңнің орны

Өтірік өлең қазақ ауыз әдебиетінің құнды жанры болып табылады, онда қиял мен әзіл үйлесімді үйлеседі. Қазақтың көптеген ақындары балаларға арналған күлкілі әрі зерделі өлеңдер жазып, бұл дәстүрді жас ұрпаққа жеткізді. Бұл жанр баланың дүниетанымын кеңейтіп, шығармашылық қабілеттерін арттырады, сонымен бірге ұлттық мәдениетті сақтауға үлес қосады.

16. Өтірік өлең достықтың көпірі

Балалар арасындағы қарым-қатынастың негізінің қалай қалыптасатыны қызықты мәселе. Күлкілі өтірік өлеңдер балаларға бір-бірін жақынырақ тануға, сенім мен достық сезімін оятуға көмектеседі. Олар бірге отырып, өлеңдерді оқып қана қоймай, ойын ойнайды. Мұндай ойындар балалардың есте сақтау қабілетін, сөздік қорын дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, пікір алмасу арқылы әр баланың ойы бағалы екенін түсінеді, бұл олардың арасындағы достықты одан әрі нығайтады. Өтірік өлеңдер балаларға өзара түсіністік орнатуға, реніштерді жоюға үйретеді, осылайша жылы қарым-қатынас пен сыйластық атмосферасы пайда болады.

17. Өтірік пен шындықтың арасы

Өтірік өлеңдер шындықтан алшақтап, қиял әлеміне енуге мүмкіндік береді. Ондағы кейіпкерлер мен оқиғалар ғажайып әрі мүлде шындыққа сай келмейтіндей әсер қалдырады. Мұндай шығармалар арқылы балалар өз қиялдарын дамытып, әлемді ерекше көзбен көруді үйренеді. Өтірік өлеңнің мәні – кез келген қарапайым жағдайды күлкілі әрі ерекше етіп көрсету, бұл шығармашылыққа шабыт береді және балалардың ойлау қабілетін арттырады.

18. Күлкілі жағдайлар мен қызық оқиғалар

Балалар кейде фантазияларын шектемей, өте күлкілі әрі ерекше сценарийлер жазады. Мысалы, үйрекпен футбол ойнау дегендей таңғажайып оқиғалар олардың шығармашылығын көрсетеді. Сонымен қатар, жаңбыр астында кітап оқып отырған кейіпкер туралы өлең информативті әрі ерекше әсер қалдырады. Мұндай шығармалар сабақта көңілді әрі тартымды атмосфера туғызады. Осылайша, балалар ынталанып, сабаққа деген қызығушылығы артады, сыныпта әзіл-шыны аралас жеңіл көңіл-күй орнайды.

19. Өтірік өлеңмен жаңа сөздер үйрену

Өтірік өлеңдер арқылы балалар тілді терең меңгере алады. Әр өлеңде қолданылатын ерекше сөздер, жаңаша тіркестер олардың сөздік қорын байытады әрі сөздерді өзіндік мәнерде қолдануға үйретеді. Өтірік өлеңдердің орасан түрлі сюжеттері балаларға жаңа сөздерді қызықты формада есте сақтауға көмектеседі. Бұл әдіс тіл үйренудің қызықты әрі әсерлі тәсілі болып табылады.

20. Өтірік өлеңнің бала өміріндегі маңызы

Өтірік өлең шығармашылықты оятып, балалардың өз ойларын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді. Мұндай өлеңдер балаларға тек қана көңіл көтеру мен күлкі сыйламай, сонымен бірге білім берудің тиімді тәсілі ретінде де қызмет етеді. Өтірік өлеңдер арқылы бала өзін-өзі білдіру қабілетін дамытып, эмоциялық интеллектін арттырады. Осылайша, өтірік өлең жанры жас буынның жан-жақты дамуына ерекше ықпал жасайды.

Дереккөздер

Жұмаділдаев С. Қазақтың ауыз әдебиеті. Алматы, 2012.

Нұрпейісова Г. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Астана, 2018.

Тойшыбеков М. Қазақ әдебиетіндегі әзіл және күлкі жанрлары. Қызылорда, 2016.

Аманжолов Т. Балалар әдебиеті және шығармашылық әлеуеті. Алматы, 2020.

Қасенова Л. Қазақ өлеңдерінің ритмі мен құрылымы. Шымкент, 2015.

Алпысбаев, А. Ә. Қазақ балалар әдебиеті: теория және практика. Алматы: Мектеп, 2015.

Ким, Т. А. Достық пен шығармашылық педагогикасы. Астана: Ғылым, 2018.

Сағындықова, Ж. Қиял-ғажайып жанрлардың балалық шығармасына әсері. Алматы: Білім, 2020.