Текст выступления:

Білерше билік айтуға үйренемін
1. Білерше билік айтуға үйренемін: мазмұн және негізгі тақырыптар

Қазақтың бай шешендік мәдениеті мен шебер сөйлеу дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатыр. Бүгінгі біздің сапарымыз қазақ шешендігі әлеміне саяхат жасауға бағытталған. Бұл өнерді үйрену арқылы сөздің күшін түсініп, өз ойын еркін әрі анық жеткізе білуге мүмкіндік аламыз.

2. Қазақ әдебиеті мен шешендік дәстүрдің тамыры

Қазақ халқының сөз өнеріндегі бай мұрасы мен шешендік дәстүрі мыңдаған жылдардан бері дами келе, елдің рухани өмірінің өзегіне айналды. Би-шешендер мен ақындар сөздің шебері ретінде халықтың күнделікті өмірін, тағдырын айшықтап, ұрпақтарға өсиет сөздер мен терең ойлар қалдырды. Қазақтың шешендік сөздері күрделі өмір жағдайларында да қарымды дәлел мен адал пікір айтудың үлгісі болды.

3. Өз ойыңды анық жеткізу қандай маңызды?

Ашық әрі түсінікті сөйлеу қарым-қатынастың негізі болғандықтан, ол адамдар арасындағы түсіністікті жеңілдетеді. Түсінікті тіл арқылы мұғалімнің, достардың және туыстардың сенімін арттыруға болады. Өз ойыңды нақты әрі дұрыс жеткізу ғана емес, сондай-ақ қиындықтарды жеңілдету және сенімділік сезімін нығайтуға көмектеседі. Бұл күнделікті өмірде және мектептегі қарым-қатынаста үлкен артықшылық болып саналады.

4. Сөздің күші мен құдіреті

Сөздің күші – жүректі жылытып, қуаныш сыйлайтын ерекше құдірет. Қуатты сөз терең әсер етумен қатар, адамдар арасындағы достық пен түсіністікті нығайтады. Бірақ ауыр әрі жаман сөз жүрекке жара салып, қарым-қатынасқа зиян келтіруі мүмкін. Қазақтың атақты мақалында айтылғандай, «Жақсы сөз – жарым ырыс» деген даналықты ұмытпау керек. Дұрыс айтылған сөз қарым-қатынасты жақсартып, түсінбеушілікті азайтатын маңызды құралға айналады.

5. Сенімді сөйлеудің құпиялары

Сенімділік – дауыс ырғағымен тікелей байланысты. Баяу және анық айтылған сөздер тыңдаушыда сенім туғызады, ал көзге тіке қарап сөйлеу әсерді одан әрі арттырады. Сонымен қатар, сыпайылық пен сабырлы сөздер қарым-қатынасты жақсартып, әрқашан сауапты нәтижеге жеткізеді. Мұндай қасиеттерді дамытып, сөйлеу мәдениетін жақсарту – әрбір адамның қолында.

6. Қазақ билері: сөздің шыңы

Бұл слайдтағы мәліметтер қол жетімді емес болғанымен, жалпы тарихқа көз жүгіртсек, қазақ билері — сөз шеберлері әрі әділ төрешілер ретінде танымал. Олар шешендік өнердің дамуына орасан үлес қосқан. Алтын Орда дәуірінен бастап қазақ хандығы кезеңіне дейінгі билер қоғамдағы дау-дамайды шешіп, халықтың тыныштығын сақтауда маңызды рөл атқарған. Олардың шешендігі мен сөзге деген құндылығы қазақ халқының ұлттық рухын сақтауда ықпал етті.

7. Дұрыс сұрақ – әңгімелеудің кілті

Қызықты әңгіме құру үшін сауатты және орынды сұрақтар қою маңызды. Мысалы, «Бұл тақырып не үшін маңызды?» деген сұрақ тыңдаушының ойлауын ынталандырады және жаңа пікірлер дамуына жол ашады. Дұрыс қойылған сұрақтар сөйлесушінің қызығушылығын арттырып, әңгіменің мазмұнын байыта түседі. Сондай-ақ, бұл әдіс тыңдап отырған адамды белсенді қылып, әңгімеге терең араласуына септігін тигізеді.

8. Жақсы тыңдаушы болу

Жақсы тыңдаушы әрқашан құрметке ие болып, қарым-қатынастың негізін қалайды. Адамдарды ыстық ықыласпен тыңдау олардың сенімін арттырып, достық қатынасты нығайтады. Мұқият әрі сабырлы тыңдау жанжалды жағдайларды жеңілдетеді және түсінбеушіліктерді азайтады. Бұл қарым-қатынастың сапасын арттырып, саяси және жеке өмірде де өзара құрмет пен үйлесімділікті қамтамасыз етеді.

9. Сыпайыпен сөйлеудің әдемі үлгілері

Құрметті сөздер — «кешіріңіз», «рахмет», «өтінемін» деген сөздер — адамдар арасындағы сыйластық пен жылылықты орнатады. Бұл сөздер сыпайылықтың, мәдениеттіліктің әрі адамгершіліктің басты белгілері. Сонымен қатар, сыпайы сөйлеу отбасылық және мектептегі қарым-қатынасты жақсартып, ортақ түсіністікті қалыптастырады. Мұндай әдеттерді күнделікті өмірге енгізу – жан-жақты дамудың кепілі болып табылады.

10. Сөйлеу дағдысын дамытуға арналған күнделікті әрекеттер

Туысқандарға жылы лебіз білдіру арқылы сенімділік пен мейірімділікті дамытуға болады. Достарға жылы сөз айту қарым-қатынасты күшейтіп, ортақ түсіністікті арттырады. Күнделікті бір жақсы сөз айту сөйлей білу қабілетін жетілдіріп, позитивті әуен қалыптастырады. Сонымен бірге, басқалардың пікірін мұқият тыңдап, оған құрметпен қарау сөз шеберлігін жетілдіруге септігін тигізеді.

11. Қиын сәтте де ойын анық жеткізу

Қобалжу мен ұялу кейде ойды дұрыс жеткізуге кедергі келтіреді. Мұндай сәтте терең тыныс алып, баяу әрі анық сөйлеу арқылы өз ойын жинақтап жеткізуге болады. Сондай-ақ, сенімді көзқарас орнату арқылы тыңдаушылардың сеніміне қол жеткізу мүмкін. Бұл әдістер кез келген қиын жағдайда еркін әрі тиянақты сөйлесуге көмек береді.

12. Мысал мен оқиға арқылы ойын әсерлі ету

Өмірлік нақты оқиғалар сөзге жан мен мән береді, тыңдаушының назарын арттырып, есте қалуын жеңілдетеді. Қысқа әрі нақ мысалдар сөйлеп үйрену мәнеріңді байыта түседі, мысалы: "Үйде анама көмектескенім өте ұнады" деген қарапайым оқиға арқылы өсиет айтуға болады. Әңгімелер тыңдармандармен байланысты нығайтып, тыңдаушылық қызығушылықты арттырады. Өз тәжірибеңмен бөлісу сенімділік пен ықыластың артуына оң ықпал етеді.

13. Дос көңіліне жағымды жылы сөздер

«Сен менің жақсы досымсың» деген жылы сөз терең достық пен сенімді нығайтады. Мұндай сөздер адамдар арасындағы байланысты мықтап, жүрекке жақын етеді. Сонымен бірге, «Сенің астарлы қылығың үшін рақмет» деп айту досыңның жақсы қасиеттерін бағалағаныңды білдіріп, оның көңіл-күйін көтеріп, арадағы жақындасуды арттырады. Бұл сөздер достықты одан әрі байытып, беріктігін қамтамасыз етеді.

14. Басқа пікірге құрмет ету

Әр адамның пікірі әртүрлі болуы табиғи құбылыс болып табылады. Өзге пікірлерді тыңдап, түсінуге тырысу – мәдениеттілік пен адамгершіліктің белгісі. Пікір алмасу кезінде сыйластықты сақтау ортақ келісім мен достықты нығайтады, бұл түсіністікті арттырады. Тіпті пікір келіспеген жағдайда да сыпайы сөйлесу қарым-қатынасты сақтап, ұзақ әрі мықты болуына көмектеседі.

15. Дау кезінде сөзбен татуласу

Қақтығыс жағдайында сабырлықты сақтау және эмоцияға берілмеу аса маңызды. «Мен сені түсінемін» деген сөз қарама-қайшы ойларды жұмсартып, жағдайды тыныштандырады. Сонымен бірге, «Басқаша ойлайық?» деген тіркес ашық пікірталасқа шақыратын сигнал болып, келісімге ұмтылуға көмектеседі. Мұндай әдістер адамгершілік пен өрескелдіктен алшақтауда маңызды рөл атқарады.

16. Жетістікке жетуде дұрыс сөздің рөлі

Бүгінгі таңдағы зерттеулер 80%-ға жуық балалар мен жасөспірімдердің анық және сыпайы сөйлеген кезде әлеуметтік ортада тез арада достар тауып, сол арқылы мектепте жоғары жетістіктерге жететінін көрсетеді. Осы баға жетпес қасиет, яғни дұрыс сөйлеу, балаға тек оқу үрдісінде ғана емес, сонымен қатар өмірлік маңызды қарым-қатынас дағдыларын дамытуда да өте қажет. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 2023 жылы жариялаған осы қорытынды зерттеу сөздің адам өміріндегі маңыздылығын тағы бір мәрте дәлелдейді. Дұрыс сөз арқылы адамның қоршаған ортамен байланысы қалыптасып, сенім мен сыйластық орнайды. Бұл – әрбір баланың өз мектебінде және қоғамда сәтті өмір сүруіне жасалған алғашқы және маңызды қадам.

17. Сөйлеу мәдениетінің негізгі ережелері

Қарым-қатынас кезіндегі сөйлеу мәдениеті адам тұлғасының рухани байлығы мен тәрбиесінің көрінісі. Сабырлы, сыпайы, және адал сөздерді таңдау арқылы кез келген адам өз ортасындағы сенім мен құрметке ие болады. Қатты дауыс пен дөрекі сөйлеу адамдарды алыстатып, қарым-қатынасты бұзады. Осындай нәзік әрі дұрыс сөздерді пайдалану әдісі арқылы кез келген бала өзінің ішкі әлемін ашып, өзін-өзі дұрыс көрсете алады. Басқалардың пікірі мен сезімін құрметтеу, олардың ойын тыңдау – бұл да үлкен тәрбиенің белгісі. Бұл құндылықтарға ие болған бала мектепте ғана емес, өмірдің әр түрлі салаларында да құрмет пен сенімге ие болып, жеке тұлға ретінде қалыптасады.

18. Үйде жаттығу үшін қарапайым тәсілдер

Сөйлеу мәнерін жетілдіру үшін үйде қарапайым, бірақ тиімді жаттығулар жасауға болады. Мысалы, айна алдында өзіңді тыңдау және сөйлеу мәнеріңді бақылау сенімді сөйлеуге көмектеседі. Бұл әдісті күнделікті қолдану өз-өзіне деген сенімділікті арттырады және сөйлеу дағдысын жетілдіреді. Сонымен қатар, қысқа өлеңдерді жаттап айтып, оларды мәнерлеп орындау дыбыстарды дұрыс шығару мен есте сақтау қабілетін дамытады. Күнделікті әдетке айналдырылған сүйікті ертегілер мен оқиғаларды айтып беру де сөйлеу мәдениетін нығайтуға, дәл әрі анық сөйлеуді үйренуге жәрдемдеседі. Осындай қарапайым жаттығулар арқылы бала өз ойын еркін және дұрыс жеткізуге машықтанады.

19. Сөзді еске сақтау және қолдану кеңестері

Жаңа сөздерді есте сақтау және олардың дұрыс қолданылуын дамыту үшін бірнеше тиімді әдістер бар. Маңызды сөздерді дәптерге жазып алу есте сақтауды күшейтеді және жаңа сөздік қорды көбейтеді. Сонымен қатар, билердің ұнаған нақыл сөздерін бірнеше рет оқу адам жадын жақсартып, дана ойларды меңгеруге мүмкіндік береді. Қиын сөздерді жиі қолданып, оларды дұрыс және анық айту сөйлеу сапасын арттырады. Осындай жаттығулар балаға сенімділікті береді және сөйлеген кезде ойларын нақты әрі түсінікті жеткізуге септігін тигізеді. Дұрыс және анық сөйлеу мәдениеті қарым-қатынаста табысты болудың маңызды бөлігі болып табылады.

20. Дұрыс сөйлеудің маңызы мен болашағы

Шешендік өнерін меңгерген бала өзіне сенімді, мәдениетті және құрметке лайықты тұлғаға айналады. Жылы, анық және сыпайы сөйлеу оның қоғамдық өмірде табысты болуына негіз болады. Баланың сөйлеу мәдениетін дамыту – оның болашақ өміріндегі табыстарының, достық қатынастарының, және жалпы тұлғалық дамуының таптырмас кілті. Осыдан-ақ дұрыс сөйлеудің маңызы барлық заманғы маңызды қабілеттердің бірі екені анықталады, ол өмір бойы балаға жол сілтеп, жағдайлардың кез келгенінде өзін оңтайлы көрсетуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Абаев Қ. Казақ әдебиеті тарихы. — Алматы: Ғылым, 1983.

Қазақ шешендігі және оның даму жолдары / Р. Сыздықов. — Астана: Фолиант, 2010.

Мақатаев Ш. Қазақ шешендік сөз өнері. — Алматы: Жазушы, 1998.

Тіл мәдениеті негіздері. — Алматы: Білім, 2015.

Аблязов Ж. Қазақ тілі мен әдебиеті тарихы. — Алматы: Рауан, 2005.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. (2023). Мектеп оқушыларының сөйлеу мәдениетін зерттеу есебі.

Әбдірахманов, Н. Қ. (2021). Қазақ тіліндегі сөйлеу мәдениеті мен дәстүрлері. Алматы: Ана тілі баспасы.

Досжанова, М. Т. (2020). Балаларда дұрыс сөйлеуді дамыту әдістері. «Тілі» журналы, №3, 45-50 бет.

Сұлтанова, Г. К. (2019). Сөйлеу мәдениеті және жаңа педагогикалық технологиялар. Нұр-Сұлтан: Ғылым.