Текст выступления:

Шәкен Күмісбайұлы. Жүк кемесі қайда жүзіп барады?
1. Шәкен Күмісбайұлының шығармашылығы және ертегі әлемі

Балаларға арналған ерекше ертегі әлеміне саяхат бастаймыз. Қазақ әдебиетіндегі балалар шығармашылығының жарқын өкілі Шәкен Күмісбайұлының әңгімелері мен ертегілері бала көңілін баулыған, тәрбиелік мәні зор туындылар ретінде кеңінен танымал. Бұл бізді оның бай қиялы мен туған жерінің келбетін көрсететін шығармаларға терең бойлауға шақырады.

2. Жазушы және оның шығармасына қысқаша кіріспе

Шәкен Күмісбайұлы 1947 жылы Оңтүстік Қазақстанда дүниеге келді. Ол балаларға арналған құнды ертегілер мен әңгімелердің авторы. Оның шығармаларында достық пен еңбекқорлық туралы маңызды сабақтар бар. Оның бала тәрбиесіндегі орны ерекше, өйткені ол балаларға рухани азық беретін, оларға адамгершілік жолын түсіндіретін әңгімелер дүниеге әкелді.

3. Кеменің алғашқы көрінісі мен баланың әсері

Кеменің алғашқы көрінісі ертегінің басында ерекше әсер қалдырады. Балалар сол үлкен, мықты кемені көріп, оның символдық маңызын түсінуге тырысады. Кеме – еңбек пен достықтың көрінісі, ол балалар қиялына үлкен жол ашады. Баланың осы алғашқы әсерлері оқиға барысындағы мінез-құлыққа және оқиғаның дамуына әсер етеді.

4. Негізгі кейіпкерлердің ерекшеліктері

Алмас – батыл әрі ынталы бала, ол жаңа дүниелерді үйренуге ашық, және достарына әрқашан көмек көрсетуге дайын. Дана өзіне сенімді, әлемді қызығушылықпен зерттеуге құмар, оның мінезі достық пен ұжымдықтың жарқын үлгісі. Сонымен қатар, олардың достары да белсенді және шығармашыл, әрқайсысы топтың ынтымақтастығын нығайтуға ат салысады. Бұл кейіпкерлердің бірігуі ертегінің негізгі идеяларын анық бейнелейді.

5. Жүк кемесінің сипаттамасы

Кеме үлкен және сенімді, оның мықты құрылымы ерекше көз тартады. Үстінде әртүрлі жүк үйіліп, балалардың қызығушылығын арттырады. Кеме еңбекқорлық пен табандылықтың символы ретінде көрінеді. Балалар оның әрбір бөлшегін байқап, бұл заттар олардың қиялына ерекше образдар, ертегінің атмосферасын тереңдетеді. Кеменің көрінісі оқырманның ой-санасын зерттеуге жетелейді.

6. Кемені ұзатып салу сәтіндегі сезімдер мен ойлар

Балалар кемені ұзатып салу сәтінде күтпеген сезімдерге бөленеді. Олар қуаныш пен үміт, сонымен бірге ұшқыр армандар мен жаңа бастамаларға деген ынтаны сезінеді. Бұл оқиға балалардың санасында батылдық пен сенімнің негізін қалайды, жаңа саяхатты бастартындырады. Кеме арқылы олар өмірдің жаңа қиындықтарына және құпияларына жол ашады. Мұндай сәттердің психологиялық әсері бала жүрегінде ұзақ сақталады.

7. Алысқа саяхаттау армандары мен елестер

Ертегідегі кейіпкерлер алыстағы елестер мен армандарға үміт артады. Олардың қиялы мен үміті арқылы балалар әлемге деген қызығушылығын арттырады, арман мен шындықтың арасындағы байланысты түсінеді. Бұл саяхат тек қана физикалық емес, рухани дамудың, өзін-өзі танудың да бір бөлігі. Армандар бала өмірінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

8. Табиғат көрінісінің тартымдылығы

Күннің жылы сәулелері мен күлімсіреуі ертегінің жылы әрі жайлы атмосферасын жасайды, балаларды қуанышпен баурап алады. Өзен толқындарының қозғалысы оқиғаны динамикалық етеді. Аспандағы бұлттардың баяу жүзуі тыныштық пен бейбітшілік сезімін тудырып, шабыт береді. Табиғат көріністері балалардың эмоционалдық әлемін байытып, шығармашылық қабілеттерін арттыруға көмектеседі, бұл шығарманың көркемдік мәнін күшейтеді.

9. Кеменің мақсаты мен оның маңызы

Кеменің мақсаты – балаларды жаңа өмірге, жаңа әлемге жетелеу. Бұл кемемен саяхат ұшқыр армандар мен мақсаттарға жетудің символы. Кемеде әртүрлі кезеңдер мен сәттер бейнеленеді, олардың әрқайсысы оқиғаның дамуын көрсетеді. Кеме арқылы балалар өмірде кездесетін қиындықтар мен жақсылықтардың маңызын түсінеді, өзін-өзі дамытудың көрінісін көреді.

10. Оқиғадағы қиындықтар мен балалардың төзімділігі

Кеме дауылға ұшырап, толқындар арасында шайқалады, бұл қиын кезеңде балалар қорқыныш пен қауіпті сезінеді, бірақ олар өз сезімдерін басқара білуді үйренеді. Осы қиындықтарға қарамастан, кейіпкерлер бір-біріне көмектесіп, төзімділік пен сенімділіктің құндылығын көрсетеді. Бұл сәттер балаларға өмірлік сабақ болып, оларды шыдамды әрі әрі қарай талпынатын етіп тәрбиелейді.

11. Достық және бірлік

Қиын сәттерде кейіпкерлер бір-біріне қолдау көрсетеді, сенім мен мейірімділігін арттырады, бұл достықтың күші мен маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Ұжымдық еңбектің арқасында барлық қиындықтар жеңілдейді, жолдары ашылады. Достық пен бірлік ертегінің басты құндылықтары болып табылады және балаларға жақсы адамгершілік сабақтарын береді.

12. Жаңа достар мен қызықты сұхбаттар

Ерекше оқиғалар барысында кейіпкерлер жаңа достар табады. Олардың арасындағы шынайы, қызықты сұхбаттар көңілді әрі тәрбиелік мәнге толы. Бұл байланыстар балалардың әлеуметтік дағдыларын арттырып, түсіністік пен сыйластыққа негіз болады. Достықтың күші арқылы олар ортақ мақсаттарға жету үшін бірлеседі.

13. Кеменің жеткен жері – жаңа қала

Кеме жаңа гүлденген қалаға жетті, бұл сәттің маңызы зор. Бұл жаңа бастамалар мен мүмкіндіктердің есігін ашады. Мұндай табыс балаларға түпкі мақсатқа жетудің рәмізі ретінде әсер етеді және олардың өмірінде қуанышты кезеңнің бастауы болады. Жаңа ортада олар өз армандарын жүзеге асыруға ұмтылады.

14. Жаңа бастамалар мен игі ниеттер

Жаңа қалаға келген кейіпкерлер әрқайсысы өз армандарын іске асыруға белсенділік танытады, бұл олардың өміріне үміт пен мән береді. Жаңадан басталған игі істер балалардың болашағына бағыттайды және ортақ мүдделерге ұмтылуын күшейтеді. Бұл жаңа кезеңде олар өздерінің қоғамдағы орны мен рөлін анықтайды.

15. Ертегінің тәрбиелік мәні

Еңбекқорлық ертегідегі кейіпкерлердің табандылығы мен мақсатқа жетудегі ең басты құндылық ретінде ұсынылады. Достық балаларды бір-біріне қолдау көрсетуге және қиындықтарды бірге еңсеруге үйретеді, бұл олардың әлеуметтік қабілеттерін дамытады. Қамқорлық балаға жауапкершілікті сезінуді меңгертеді, ал оң әрекеттердің нәтижесінде жақсы мінез-құлық қалыптасады, ол барлық өмір салаларында тиімді болады.

16. Қызығушылықтар мен әуестену

Кейіпкерлердің өмірі мен дамуы олардың шығармашылық пен ойынға деген құштарлығынан басталады. Мысалы, бір кейіпкер сурет салып, өз қиялы мен сезімдерін бояуда шебер жеткізеді. Бұл шығармашылық әдіс балаларға өз ойларын, армандарын білдіруде ерекше мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әңгіменің тағы бір кейіпкері достарына қызықты оқиғалар айта отырып, олардың көңіл-күйін көтереді және бірлікті арттырады. Мұндай шығармашылық және ойын-сауық әдістері тәлім мен тәрбиеде маңызды рөл атқарады, өйткені олар балалардың ой-өрісін кеңейтеді және әлеуметтік дағдыларды дамытады.

17. Ізденімпаздық – жаңа жаңалықтың бастауы

Ізденімпаздық – бұл жаңа нәрселерді табуға және үйренуге деген үлкен құштарлық. Қандай да бір жаңалықтың бастауы әрдайым осы ішкі қызығушылықтан туындайды. Балалардың өмірінде әр қадам – жаңа тәжірибе мен біліктілікті арттырудың айнасы. Мысалы, алғашқы қадамнан бастап, зерттеу, сұрақ қою, шешім қабылдау сияқты іс-әрекеттер олардың болашақтағы табысты тұлға болуына негіздеп, ізденімпаздықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Бұл процесс балаларға өмірлік қиындықтарды жеңуге қажетті сенімділік пен төзімділікті қалыптастырады.

18. Ертегінің соңғы сәттері: қуаныш пен достық

Ертегінің аяқталуы – бұл барлық кейіпкерлердің армандарына жетуі мен бірге қуаныштарын бөлісу сәті. Олар бір-біріне қолдау көрсетіп, достығының нығайғанына куә болады. Бұл балаларға достықтың қандай маңызды екенін, оны қорғау мен бағалаудың қажеттілігін үйретеді. Сонымен қатар, ертегі соңында жетістік пен бірлік басты идея ретінде көрініп, балаға өмірдің жақсы жақтарына сенім артуға көмектеседі. Мұндай қорытынды ойлау, өмірлік көзқарасты қалыптастыруда пайдалы сабақ болып табылады.

19. Әр баланың алған тәлімі

Балалар осы ертегіден үш маңызды өмірлік сабақ алады. Біріншісі, еңбек пен шыдамдылық арқылы кез келген мақсатқа жетуге болатынын түсіну. Бұл – табандылық пен өз-өзіне сенімділіктің негізі. Екіншісі, достық пен бірліктің қиын-қистау уақытта адамға қаншалықты қолдау екенін ұғыну. Бұл балаларға бірге болудың құндылығын айтып береді. Үшіншісі, қиялдың арқасында бала өз әлемін байытып, жаңа идеялар мен армандар туғызады. Осы сабақтар өмірде табысты әрі бақытты болуға маңызды бағыт береді.

20. Қорытынды: Ертегіден алынған өмір сабағы

Шәкен Күмісбайұлының бұл шығармасы балаларға ізденіс, еңбекқорлық, достық пен армандарға ұмтылудың маңыздылығын терең сезіндіреді. Оқиға арқасында балалар өмірлік маңызды тәрбие алып, өз болашағына сеніммен қарайды. Ертегі әрбір жас оқырманға өз күшіне сенуге, қиындықтарға төтеп беруге және армандарын жүзеге асыруға ынталандырады. Бұл – балалар әдебиетінің тәрбиелік потенциалының айқын көрінісі.

Дереккөздер

Қасымбаев, А. "Балалар әдебиеті және оның тәрбиелік мәні" Алматы, 2018.

Нұрғалиев, Т. "Шәкен Күмісбайұлының шығармашылығы". Шымкент, 2020.

Әбдіжаппарова, Г. "Қазақ ертегілерінің тәрбиелік маңызы". Астана, 2019.

Исабеков, Қ. "Балалар әдебиетіндегі достық және ынтымақтастық". Алматы, 2021.

Нұрғалиев К.Б. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2018.

Аманжолов Т.Б. Балалар шығармашылығындағы тәрбие элементтері. Астана, 2020.

Сүлейменова Ж.Ө. Тәрбие және шығармашылық: балалар дүниетанымы. Қарағанды, 2019.