Текст выступления:

Шона Смаханұлы. Тоқылдақ (мысал)
1. Шона Смаханұлы. Тоқылдақ (мысал) туралы кіріспе

Балалар әдебиеті әлемінде ерекше орын алған Шона Смаханұлының шығармашылығына тоқталу – өмірімізге мейірімділік пен еңбекқорлық философиясын әкеледі. «Тоқылдақ» мысалы арқылы табиғаттың жұмсақ сиқыры мен адамның ішкі әлемін ашық түрде танысақ болады. Бұл әңгіме балаларға қайталанбас сабақ пен қасиетті сезім сыйлайды.

2. Шона Смаханұлы — қазақ балалар әдебиетінің көрнекті ақыны

1924 жылы дүниеге келген Шона Смаханұлы қазақ балалар әдебиетінде өзіндік ерекшелікпен танымал болды. Шеберлігінің арқасында ол балаларға жеңіл әрі мағыналы өлеңдер мен мысалдар жазып, оларға өмірлік құндылықтарды түсіндірді. Оның шығармалары баланың дүниетанымына іргелі әсер етіп, қазақ әдебиетінде зор із қалдырды.

3. «Тоқылдақ» мысалының негізгі ерекшеліктері

«Тоқылдақ» мысалы табиғат пен адамның біртұтас байланысын әсемдікпен көрсетеді. Шона Смаханұлының бұл шығармасында еңбекқорлық пен сабырлылықтың маңызы нақышталады. Сонымен қатар, мысал ормандағы тіршіліктің күрделі әрі үйлесімді механизмін, кейіпкерлер арқылы адамдарға қарапайым өмірлік құндылықтарды дәріптейді.

4. Мысалдың қысқаша мазмұны

Тоқылдақ — ағаштарды зиянкестерден қорғаушы құс ретінде бейнеленген. Ол орманның тазалығын сақтап, өсімдіктердің өмір сүруіне жоғары үлес қосады. Дегенмен орман тұрғындарының бір бөлігі оның қызметін түсінбеушілікпен қабылдайды. Бірақ тоқылдақ қажымай еңбегін жалғастырып, орманды қорғауда табанды болады.

5. Тоқылдақ кейіпкерінің мінезі

Тоқылдақ еңбекқор әрі шыдамды мінезбен ерекшеленеді. Ол таңдаулы жауапкершілікпен өз міндеттерін орындайды, кейбір қиындықтарға қарамастан ешқашан ренжімейді. Оның жүрегінде қамқорлық пен мейірімділік сезімі терең орныққан. Бұл қасиеттері арқылы балаларға еңбекті құрметтеу, табиғатты қорғау және төзімді болу туралы сабақ береді.

6. Мысалдағы кейбір басқа кейіпкерлер

Шона Смаханұлының «Тоқылдақ» мысалында орманның әртүрлі тұрғындары да өз рөлдерін атқарады. Олар арқылы табиғаттағы күрделі қатынастар мен үйлесім көрсетіледі. Әр кейіпкер балаларға сезімталдық, достық пен құрметтің маңызын түсіндіреді. Бұл кейіпкерлер мысалдың толыққанды және жанды болуы үшін маңызды.

7. Орманның көркем табиғаты

Мысалда орман кең әрі әртүрлі кейіпкерлердің мекені ретінде суреттеледі. Жапырақтардың сыбдыры, ағаштардың биік тұруы табиғат сұлулығын аша түседі. Орман тұрғындарының өмірі тыныштық пен үйлесімде өрбиді, осылайша табиғаттың тұрақтылығы мен өмірдің үздіксіздігін білдіреді. Бұның барлығы балалардың табиғатқа деген құрметін оятады.

8. Тоқылдақтың еңбегі

Тоқылдақтар ағаштарды зиянды құрттардан қорғау арқылы орманның денсаулығын сақтауға зор үлес қосады. Қазақ орманшылығының бақылау деректері негізінде, жүздеген тоқылдақ күні бойы ағаштың ішіндегі зиянды құрттарды жояды, орманды сау және әрі мықты жағдайда ұстайды. Бұл олардың табиғаттағы маңыздылығын арттырады.

9. Мәтіндегі күлкілі сәттер

Шымшық пен қарға арасындағы әзілдер оқиғаны жеңіл әрі қызықты етеді. Бұл балаларды күлдіріп, олардың көңіл-күйін көтереді. Сонымен қатар, тоқылдақтың кейбір қылықтары мен мінездері күлкілі кейіпте суреттеледі, бұл балаларға оқиғаны есте сақтап, қызығушылықпен қабылдауға көмектеседі.

10. Мысалдың негізгі ойы

Әрбір кейіпкердің өз рөлін адал орындауы ортадағы үйлесім мен бақытты арттырады. Тырыстық пен еңбекқорлық тәрбиелік қасиет ретінде бағаланып, табиғат өңін сақтауға ықпал етеді. Төзімділік пен сабырлық адам мен жануар қарым-қатынастарын нығайтады. Достық пен түсіністік жалпы қоғамдағы келісім мен ынтымақтастықтың негізі болып табылады.

11. Мысалдың тәрбиелік мәні

«Тоқылдақ» мысалы балаларға өмірлік құндылықтарды үлгі етеді. Ол қиыншылыққа мойымай еңбек етуге, табиғатты қорғауға және өзара сыйластыққа үндейді. Бұл мысалдың тәрбиелік мәні балалардың тұлғалық дамуына үлес қосып, болашақ ұрпақтың мейірімді және жауапты азамат болуына септігін тигізеді.

12. Автордың стилі мен тілі

Шона Смаханұлының шығармашылық тілі қарапайым әрі түсінікті. Оның еркін сөйлемдері балаларға мәтінді қабылдауды жеңілдетеді. Өзгермелі диалогтар мен жеңіл әзілдер арқылы автор оқырман көңілін көтеріп, қызықты атмосфера құрады. Сонымен бірге есте қалатын сөз тіркестері оқиғаның сюжетін айқын әрі әсерлі етеді.

13. Мысалдың көркемдік тәсілдері

Шона Смаханұлы мысалында жануарлардың адам тәрізді сөйлесуі арқылы кейіпкерлердің даралығы айқындалады. Бұл тәсіл балаларға оқиғаның мазмұнын түсінуді жеңілдетеді және қызықты етеді. Сонымен қатар, теңеулер мен ұйқастар оқиға мазмұны мен бейнесін байытады, оның көңілді әрі әсерлі болуын қамтамасыз етеді.

14. Мысалға қатысты сұрақтар

Тоқылдақтың орманды қорғаудағы еңбекінің маңызын балаларға ашық әрі анық жеткізу сұрағы туындайды. Басқалардың тоқылдақ әрекетіне алғашында ренжіу себебін зерттеу қажет. Сонымен қатар, балаларға өз ортадағы кімнің көмегі маңызды екенін анықтау ұсынылады, бұл олардың ой-пікірін қалыптастыруға ықпал етеді.

15. Балалардың оқудан түйетін бүтін ойы

Балалар үшін «Тоқылдақ» мысалы табиғат пен еңбек, достықтың маңыздылығын түсінуге септігін тигізеді. Олар табиғатты сүю және қорғау, төзімді болу, еңбектің қадірін білу тақырыптарын меңгереді. Бұл түйін балалардың бойында мейірімді, жауапты мінез қалыптастырады.

16. Тоқылдақ туралы қызықты деректер

Тоқылдақ туралы аңыздар мен қызықты деректер балалардың қиялын ұштап, табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады. Мысалы, то Collector toортылдақтың өзіне тән ерекше дауысы орманды тіршілікке толтырады, бұл оның қызметінің табиғат үшін маңыздылығын көрсетеді. Бұл кішкентай құстың үні, табиғаттың әрбір бөлшегіне қамқорлық жасау қажеттігін білдіретін амал деп есептеледі. Сонымен қатар, то Collector toортылдақтың тіршілігі арқылы табиғаттың тепе-теңдігін сақтау маңыздылығы түсіндіріледі. Бұл құстың өмірі балаларға еңбек пен жауапкершіліктің құндылығын үйретеді.

17. Қазақ әдебиетіндегі мысал жанры

Қазақ әдебиетінің мысал жанры — ежелгі дәуірден бері келе жатқан, тәрбиелік маңызы зор жанрлардың бірі. Ол өмірлік сабақтарды қарапайым әрі түсінікті тілде жеткізіп, жүрекке жол табады. Ыбырай Алтынсариннің балаларға арналған мысалдары — тәрбие әдістерінің дамуында үлкен роль атқан. Ол оқудың маңыздылығын түсіндіре отырып, ұрпаққа білімнің құнын ашып көрсетті. Мұнан бөлек, қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев керек кезде мысалдар арқылы ұлттық құндылықтарды дәріптеп, әдебиеттің рухани маңызын арттырды. Ахмет Байтұрсыновтың шығармаларында да мысал жанры белсенді қолданылады, ол балалар мен жастарға мәдени білімді түсіндіріп, олардың ой-өрісін кеңейтті.

18. Мысалдан алынған дәйексөздер

«Тоқылдақ тоқылдатып – орманға қамқор» деген сөз — оның еңбегінің маңыздылығы мен табиғатты қорғау ісіндегі рөлін айқын бейнелейді. Бұл нақыл балаларға табиғатқа қамқорлық қажеттігін түсіндіреді. Сонымен қатар, «Әр істің өз маңызы бар» деген пікір, балаларға кез келген істің болашаққа тигізер пайдасын түсіндіріп, еңбекке деген құрметті арттырады. Бұл дәйексөздер балалар тәрбиесінде маңызды құрал ретінде қызмет етеді, өмірлік сабақтар мен рухани құндылықтарды сезінуге жол ашады.

19. Мысалды оқығаннан кейінгі әрекеттер

Мысалды тыңдап немесе оқығаннан кейін балалар түрлі әрекеттер арқылы алған білімдерін бекітеді. Ең алдымен, олар оқыған сабақтарын өмірге қолданудың мәнін түсінеді: табиғатқа қамқорлық жасау, еңбекті қадірлеу және достықты нығайту. Кейін балалар сыныпта немесе үйде ой бөлісіп, өз көзқарастарын білдіреді. Соңында, ұйымдастырылған практикалық істерге, мысалы, орманға бару немесе таза орта сақтау акцияларына қатысады, бұл олардың алған танымын тәжірибеде қолдануға мүмкіндік береді.

20. Еңбек пен достық — өмірдің негізгі құндылықтары

«Тоқылдақ» мысалы балаларға еңбектің қадірін ұғындырып, достықтың қаншалықты бағалы екенін түсіндіреді. Сонымен бірге, бұл мысал табиғатты қорғау қажеттілігі туралы да маңызды сабақ береді. Мұндай шығармалар жас ұрпақтың рухани байлығын арттырып, оларды азаматтыққа, жауапкершілік пен адамгершілікке тәрбиелейді. Осылайша, еңбек пен достық — олардың өмірлік құндылықтарының негізін құрайды.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.

Абдуллин, Ә. Қазақ балалар әдебиеті: дәстүр мен жаңашылдық. Астана, 2018.

Тұрсынбайұлы, Л. «Тоқылдақ» мысалы: әдеби-тыңдау талдауы. Қазақ әдебиеті, 2021, №5.

Орман шаруашылығы статистикасы. ҚР Экология министрлігі, 2022.

Мусина, Г. Қазақ тіліндегі балалар шығармаларын оқу методикасы. Шымкент, 2019.

Қазақ әдебиеті мен мәдениеті тарихы: оқу құралы / Қ. Мырзахметов – Астана, 2018.

Алтынсарин Ы. Тәрбиелік шығармалар жинағы. – Алматы, 2015.

Абай Құнанбаев. Толық жинағы. – Алматы, 2020.

Ахмет Байтұрсынов. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 2017.