Текст выступления:

Абай Құнанбайұлы. Жазғытұры
1. Абай Құнанбайұлы және «Жазғытұры» өлеңі: негізгі тақырыптар

Қазақ әдебиетінің ұлы тұлғасы Абай Құнанбайұлының шығармашылығында табиғат пен балалық рух ерекше орын алады. «Жазғытұры» өлеңі арқылы ақын көктемнің жаңару мен өмірге деген қуанышын суреттейді. Бұл тақырыптар қазақ халқының табиғатпен тығыз байланысын ашады.

2. Абай Құнанбайұлы туралы толық мәлімет

1845 жылы Семей өңірінде туған Абай Құнанбайұлы – қазақ халқының рухани көшбасшысы әрі тұңғыш ірі ақыны. Балалық шақтан бастап білімге құмартқан Абай өзінің даналық өлеңдері мен қара сөздері арқылы ұлт рухына үлгі болды. Оның шығармашылығы балаларды табиғат сұлулығына баулып, білім мен адамгершілікке ынталандырады.

3. Абайдың балалық шағы мен қызығушылығы

Абайдың балалық кезеңі бай табиғат ортасында өтті, бұл оның кейінгі шығармашылығына зор ықпал етті. Кішкентай Абай кең дала мен ормандарды тамашалап, құстардың әніне құлақ түрді. Ол балалық шақта кітапқа деген қызығушылығын арттыра отырып, өзгеше дүниетаным қалыптастырды. Бұл күндері оның бала кезіндегі оқиғалары оның табиғатты терең түсінуінің негізі болды.

4. Абайдың отбасындағы рөлі және тәрбиесі

Абайдың рухани дамуына оның әжесі Зере ерекше ықпал етті, ол баласына мейірімділік пен даналықты үйретті. Сонымен қатар, оның анасы Ұлжан жүрегінде адамгершілік пен сүйіспеншілікті оятқан, отбасындағы берік тірек болды. Отбасындағы құрмет пен махаббат қағидалары Абайдың мінезі мен өмірлік ұстанымдарының негізін құрағандығы даусыз.

5. Табиғат Абай шығармашылығындағы басты тақырып

Абай поэзиясында табиғат тақырыбы ең алғаш балалық шақта көріне бастады. Оның шығармаларында ауа райының өзгерісі, жылдың төрт мезгілі мен жан-жануарлар өмірі жиі бейнеленеді. Мұның бәрі ақынның табиғатты терең сезініп, оны өлеңмен өрнектегенін көрсетеді. Осылайша, табиғат оның туындыларында тіршілік пен өміршеңдіктің символына айналды.

6. «Жазғытұры» өлеңіне қысқаша сипаттама

«Жазғытұры» өлеңі көктемнің табиғатты ояту сәтін әдемі сөзбен жеткізеді. Қардың еруі, шөптің жасылға бөленуі көздің қарашығындай алдыңда көрініс табады. Ақын бұл өлеңінде құстардың оралуын, өзендердің ағып кетуін ерекше атап өтіп, көктемнің тіршілік пен шаттық әкелетін мезгіл екенін айқын жеткізеді.

7. «Жазғытұрыдағы» басты көріністер мен табиғат элементтері

Өлеңдегі басты көріністерге құстардың қайтып оралуы, көктемгі гүлдердің ашылуы, өзендердің ағуы және даладағы жайқалған шөп кіреді. Әрбір элемент өмірдің жаңаруын, табиғаттың қайта түлегенін бейнелейді. Бұл табиғат элементтері арқылы Абай адам мен қоршаған орта арасындағы үйлесімділікті паш етеді.

8. Көктемгі даланың ерекшеліктері

Көктемгі дала ерекше әсемдікке бөленеді. Ерте жаз мезгілінде жердің жүні ашылып, тұмса шөптер мен гүлдер жайқалып, ауа таза әрі сергек болады. Бұл табиғат көрінісі бала көңілін қуантады әрі жан дүниесін өрістіреді. Даланың шуағы мен жылы лепі өмірге деген сүйіспеншілікті оятады.

9. Өзен мен судың көктемдегі көрінісі

Көктемгі қардың еруі өзендерді толтырып, олардың ағысы кеңейеді. Су мөлдірленіп, жылынып, табиғаттың жаңару символына айналады. Осы мезгілде балалар өзен бойында ойнап, судың шуағын сезініп, сергиді. Су көктемгі тіршілік пен тазалықтың белгісі ретінде ерекше мәнге ие.

10. Құстар – көктем келгенін білдіретін тіршілік иелері

Көктемде құстар жылы жақтан қайтып оралып, шұбалаңдап шырылдайды. Олардың әсем әні далаға өмір мен шаттық сыйлайды. Балалар бұл табиғаттық көріністі аңдып, құстардың әдеттерін бақылап, табиғатқа деген сүйіспеншіліктерін арттырады. Осындай байқаулар олардың рухани дамуына септігін тигізеді.

11. Көктемде малшылар мен малдардың жаңа тіршілігі

Көктеммен бірге малшылар малдарын үлкен далаларға шығарды, қой мен жылқылар ашық жайылымда жайылып, жаңа өмір бастайды. Құлын мен лақтар далада ойнап, шаттыққа кенеледі. Малшылар малдарды қамқорлықпен күтіп, қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығын ұқыппен жүргізеді. Көктемгі жайылым мал шаруашылығы үшін ең маңызды жаңарудың белгісі.

12. Бала мен көктем: шаттықтың суреті

Көктемде балалар табиғатқа шығып, ашық ауада ойнап, шеңгел суға секіреді. Бұл олардың балалық шақтың ең жарқын сәттерін құрайды. Балалар көктемгі құстар мен көбелектерді қызыға бақылап, табиғатпен сырласады. Осындай тәжірибелер өмірге деген құштарлық пен шаттықты арттырады.

13. Көктем түсінің, иісінің, дыбысының сипатталуы

Көктемгі табиғаттың түрлі түстегі гүлдері, жаңа піскен шөптің хош иісі мен құстардың әсем дауысы табиғаттың оянып жаңарғанын білдіреді. Бұл табиғаттың тіршілік пен бұйымды жаңарту кезеңі болып табылады. Көктемнің тіршіліктегі рөлі ерекше, ол барлық тіршілікті өмірге шақырады.

14. Көктем – үміт пен жаңа қуаныш уақыты

Көктем – үміт пен жаңару мезгілі. Бұл уақытта адамдар мен табиғат жаңа өмірге, жақсылыққа дайындалады. Көктемгі жылы леп пен күн сәулесі жүректі жылытса, дала мен ормандар тіршіліктің жаңарғанына куә болады. Бұл мезгілде барлығы жаңа қуанышқа толы болады.

15. Абайдың табиғатқа сүйіспеншілігі

Абай Құнанбайұлының шығармашылығында табиғаттың 150-ден астам элементтері мен жануарлар суреттелген. Ол табиғатты аялауды, жануарларға ерекше қамқорлық жасауды насихаттады. Ақын табиғат пен адам арасындағы үйлесімділік пен сүйіспеншіліктің мәнін терең түсінді.

16. «Жазғытұры» өлеңінің тәрбиелік маңызы

«Жазғытұры» өлеңі табиғат әлеміне деген шынайы қызығушылықты оятады. Бұл балаларды жай ғана оқытудан гөрі, табиғатты терең бақылауға, оның сұлулығын қадірлеуге үндейді. Сондықтан бұл шығарманың тәрбиелік рөлі ұрпақтың табиғатты жақсы көріп, оны қорғауға деген ұмтылысын дамытудан тұрады.

Сонымен қатар, өлеңде еңбекқорлық пен достық секілді асыл қасиеттер бейнеленеді. Балалар бұл арқылы өз ортасына қамқорлықпен қарай білу, бірлік пен ынтымақтастықтың маңызын сезінеді. Мұндай тәрбиелік бағыт олардың жан-жақты тұлға болып қалыптасуына септігін тигізеді.

Табиғатқа қамқорлық жасау, экологиялық сананы дамыту – қазіргі заманның өзекті мәселесі. «Жазғытұры» өлеңі осы тақырыпты үлкен мән-мағынамен береді, мұның арқасында болашақ ұрпақ табиғатқа жауапкершілікпен қарайтын азамат ретінде тәрбиеленеді.

17. Абай өлеңі – өскелең ұрпаққа үлгі

Абай Құнанбайұлының «Жазғытұры» өлеңі арқылы балалар табиғатқа деген сүйіспеншілікті үйренеді. Бұл өлең жүректе мейірімділік пен ізгілік сезімдерін шыңдап, рухани байлық сыйлайды. Өз кезегінде, осындай шығармалар бала бойына жақсы мінез құлық үйретіп, өмірлік құндылықтарды нығайтады.

Абайдың поэзиясы – адамгершілік пен махаббаттың айнасы. Бұл шығармалар балаларға тек эстетикалық ләззат беріп қана қоймай, олардың адамдық қасиеттерін қалыптастырады. Сондықтан да өлең негізгі тәрбиелік миссиясын берік орындап, жас ұрпақты үлгілі азамат етуге жол ашады.

18. Қазіргі балалар мен табиғаттағы көктемгі өзгерістер

Қазіргі заманғы балалар да көктемнің ерекше сұлулығын сезінеді және оның түрлі өзгерістерін зерттеуге ұмтылады. Парктер мен бақшалардағы көктемгі әртүрлі көріністер оларды табиғатпен жақынырақ таныстырады.

Бұл сезімін балалар өз шығармашылық жұмыстарында да білдіреді. Көктемнің жарқын түстерін суреттеу, табиғат тақырыбында өлеңдер айту олардың өнерге деген қызығушылығын арттырады.

Сонымен қатар, балалар өлең оқып, табиғат туралы қызықты әңгімелер тыңдау арқылы қоршаған ортамен саналы байланыс орнатады. Бұл олардың табиғатқа деген құрметі мен қамқорлығын күшейтеді.

Көктемнің жаңару кезеңі – балалар үшін рухани дамудың таптырмас көзі. Ол олардың жан дүниесін байытып, өмірге деген құштарлығын арттырады.

19. Балалардың «Жазғытұры» өлеңіне шығармашылық көзқарасы

Балалар «Жазғытұры» өлеңіндегі табиғат көріністерін түрлі түсті бояулар арқылы бейнелейді. Әр сурет олардың өзіндік түсінігі мен қиялын көрсетеді. Өлеңнің рухы мен мазмұны балалардың сана-сезімінде әсерлі түрде көрініс табады.

Сонымен бірге, балалар табиғат туралы өлең айтып, қолөнер туындыларын жасап, презентациялар дайындау арқылы өз шығармашылығын дамытады. Осындай жұмыстар олардың қиялын кеңейтумен қатар, табиғатты тереңірек түсінуге көмектеседі. Бұл әрекеттер олардың жан-жақты дамуының негізі болып табылады.

20. Абай мен «Жазғытұры»: табиғат пен адам арасындағы достық

Абайдың «Жазғытұры» өлеңі табиғаттегі жылу мен жанашырлықтың ерекше көрінісі. Бұл шығарма балаларға табиғатты құрметтеуді, оның сұлулығын бағалауды үйретеді. Сонымен қатар, өлең өмірге қуанышпен қарауды, мейірімділік пен достықты арттыруды насихаттайды. Осылайша, өскелең ұрпақта табиғат пен адам арасындағы үйлесімді достық қалыптасады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиетінің энциклопедиясы, Алматы, 2005.

Қабдолов Е. "Абай шығармашылығындағы табиғат бейнесі". Қазақ әдебиеті журналы, 2010.

Жұмабаев Н. "Абай поэзиясында көктем тақырыбы". Семей, 2012.

Базарбаев Қ. "Абай және қазақ халқының рухани жаңғыруы". Қазақ университеті, 2015.

Айтқазы А. "Абайдың табиғат лирикасы". Алматы, 2017.

Абай Құнанбайұлы. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1984.

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 1990.

Экологиялық тәрбие және білім беру, Алматы, 2015.

Балалар шығармашылығы мен дамуы: теория мен тәжірибе. Нұр-Сұлтан, 2020.

Табиғатты қорғау – біздің ортақ міндетіміз. Алматы, 2018.