Текст выступления:

Сұлтан Қалиұлы. Мамыр келді, алақай!
1. Сұлтан Қалиұлы және «Мамыр келді, алақай!» өлеңінің беташары

Балалар ақыны Сұлтан Қалиұлының көктемге деген жүрекжарды лирикасы мен қуаныш күлтесін таныстыра отырып, бүгінгі жолымызды бастаймыз. Оның шығармасы балалар әлемінің нәзік сезімдерін, табиғаттың қайта тірілуін және мейірбандықты жырлайды. Бұл поэзиялық дүние балалардың көңіл-күйін көтеріп, жүректеріне шаттық ұялатады.

2. Балалар әдебиетінің нәзік жанрына сүңгу

Сұлтан Қалиұлы - балалық шақтың балғын сезімдерін шебер бейнелеген ақын. Оның шығармашылығы мейірім мен жылылыққа толы, табиғатқа деген сүйіспеншілігі айқын. Қазақ балалар әдебиетінде осындай кішкентай оқырмандарға арналған жылы лирика таптауыр маңызға ие. Оның өлеңдері достықты, табиғатпен үйлесімділікті дәріптейді, бұл жандарды адамгершілік пен жақсылыққа жетелейді.

3. Ақынның балалық шағы

Сұлтан Қалиұлының дүниеге келген ауылындағы кең дала табиғатымен достығы оның поэзиясына ерекше иірім мен тереңдік береді. Ерте жасынан-ақ табиғаттың сұлулығы мен қарапайымдылығын түйсініп өсті, бұл оның шығармашылығына қолтаңба болып қалды. Қызғалдақтар мен дала гүлдерінің нәзік бейнелері, құстардың сыңғыры – осылардың барлығы ақынның жүрегінде жылы естеліктер мен балалық сүйіспеншігі ретінде сақталып, өлеңдерінде көрініс табады.

4. «Мамыр келді, алақай!» — өлең атауы

Өлеңнің атауы — мамыр айының алғашқы күндеріне арнап айтылған шаттық пен жылулықты білдіретін қуанышты шақыру. "Алақай" сөзі қазақ балаларының бейбіт әрі ойнақы ішкі сезімін нақты ашатын ерекше әрі жадыда қалғандылықты арттырады. Осылай тәнтілік пен қуаныш табиғаттың көктемгі оралуы мен балалық пәк сезімдермен астасып, бір керемет көңіл-күй мен мейірімділік атмосферасын қалыптастырады.

5. Көктемнің алғашқы белгілері

Көктемнің басынан-ақ далаға жылы леп есіп, күн шуағы ұзарған кезде, табиғат гүлдегеніне куә боламыз. Бұл жаңару, ояну уақыты. Құстардың әні мен оралуы, әсіресе балаларға қуаныш сыйлайды. Олардың көңілі толы шаттыққа бөленіп, табиғат пен адам арасындағы жылылықты, достықты нығайтады. Осы алғашқы белгілер өсіп келе жатқан буынның жүрегіне табиғаттың сұлулығы мен мажарасын сіңіреді.

6. Өлең құрылымы мен тілі

Өлеңнің құрылымы балалар үшін түсінікті және жеңіл қабылданатын етіп жасалған. Қарапайым әрі әсем тіл қолданылып, көркемдік тәсілдер арқылы табиғат пен балалық сезім үйлесімді суреттелген. Мысалы, қызғалдақ пен құстардың суреттері поэзияның бояуы мен үндестігін арттырады, ал ырғақ пен ритм оқылымға жеңілдік пен көңіл-күйді көтереді. Ақынның тілі ойыншық сипатына ие, ол сөздерді балалық қиял мен қуанышпен байланыстырады.

7. Кейіпкерлердің армандары мен қуанышы

Өлеңдегі кейіпкерлер — балалардың таза армандары мен шынайы қуаныштарының бейнесі. Олар табиғатпен біргі шаттыққа бөленіп, еркін ойнап-күліп, көктемгі кеңістікті сезінеді. Бұл бейнелер балалардың бос уақыттың, еркіндіктің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Балалар табиғаттың құшағында түрлі ойындар ойнап, өздерінің көңіл-күйлері мен армандарын білдіреді, өлең бұл сәттерді көркем әрі сырлы жеткізеді.

8. Өлеңдегі жылулық пен достық

Балалар арасындағы достық – өлеңнің негізгі идеяларының бірі. Мейірімділік пен бір-біріне деген қамқорлық кейіпкерлердің мінез-құлқынан көрініп тұрады. Олардың арасында ортақ қуаныш пен шаттық бар, олар бірге ойнауға, бірге мерекелеуге шақырады. Достық пен татулық – өлеңнің жүрегі, бұл құндылықтар балалық шақтың ерекше орны ретінде елестейді, баланың рухы мен жүрегіне терең әсер етеді.

9. Табиғат көріністері

Өлеңде табиғат көріністері кеңінен сипатталған. Мысалы, алғашқы көктемгі гүлдер — қызғалдақ пен бәйшешек, олардың нәзік күн сәулесімен жарық жатуы табиғаттың жаңарғандық қуатын білдіреді. Құстардың шуы мен қалықтауы далаға өмір мен қозғалыс әкеледі. Мұндай бейнелер балалар үшін көркем, есте қаларлықтың негізі болып, табиғаттың әр сәтін сезінуге және бағалауға жетелейді.

10. Өлеңде кездесетін құстар мен гүлдер

Өлеңде аса маңызды символдар ретінде қарлығаштар мен бұлбұлдар қарастырылған. Олар көктемнің келгенін білдіріп, шаттық пен өмірді жырлайды. Бұл құстардың әні мен қалықтауы балалардың көңіл күйін көтереді. Сонымен қатар, қызғалдақ пен бәйшешек сияқты алғашқы гүлдер өлеңге түрлі бояу мен сұлулық қосып, балалық қиял мен шабытты одан әрі байытады. Балалар осы бейнелер арқылы табиғатпен біртұтас болып, оны сезініп, оны сүйеді.

11. Көктемгі мерекелер көрінісі

Өлеңде маңызы зор мерекелер de атап өтіледі. 1 Мамыр — Еңбек күні ретінде балалар мен табиғаттың бірлігі мен бірлескен қуанышы көрінеді. Бұл күн балалық көңілдің еңбек пен достыққа деген құрметін ұқтырады. Ал 9 Мамыр — Жеңіс күні — тарих пен мерекенің қатар келуі, балалардың туған жерге деген махаббаты мен қастерлеуін көрсете отырып, шаттық пен достық атмосферасын қалыптастырады. Бұл көріністер өлеңнің маңыздылығын арттырып, балалық рухани әлемінің байлығын көрсетеді.

12. Балалар мен көктем арасындағы байланыстың әсем көріністері

Өлеңде балалар мен көктемнің үйлесімі әсем суреттеледі. Балалардың шаттығы мен табиғаттың ояна бастауы бір-бірімен үндесіп, біртұтас көрініске айналады. Ойындар, жәйттар мен күлкілер көктемнің жылуымен қатар айналып, балалардың жан дүниесін қозғап, шығармашылық пен қиялға жол ашады. Ақын бұл сәттерді ерекше нәзік әрі ғажайып, балалық әлемнің жылулығын аша отырып көрсетеді.

13. Өлең арқылы көңіл-күй тудыру

«Мамыр келді, алақай!» өлеңі көктемнің ерекше көңіл-күйін, қуанышты ортақтастыруды айқын көрсетеді. Оқырмандар балалық шақтың еркіндігі мен достық мерекесінің рухын сезінеді. Балалар жаңа қызықтарға құштарлықпен қарайды, достарымен бірге болудың сыйы мен қуанышынан ләззат алады. Бұл поэзия балаларға үміт пен шаттық сеуіп, жан дүниесін жарқын сезімдерге толтырады.

14. Сұлтан Қалиұлы шығармалары мен марапаттары

Сұлтан Қалиұлының балаларға арналған бірнеше өлеңдер жинағы шыққан, олардың мазмұны алғашқы мектеп бағдарламасына енген. Бұл оның шығармаларын жүздеген мың оқушыға танытты. Сонымен қатар, ақын балалар әдебиеті саласына қосқан зор үлесі үшін қазақтың түрлі әдеби марапаттарына ие болды. Оның еңбектері қазіргі қазақ тіліндегі балалық руханияттың маңызды бір бөлігі болып табылады.

15. Өлеңдегі әзіл мен жеңілдік

Өлең жолдарында жеңіл әрі балалыққа тән әзіл-қалжыңдар қолданылады, бұл балаларға түсінікті әрі көңілді атмосфера құрады. Әрбір сөйлем қуаныш пен жылылықпен толы, қытық сезімін сақтау арқылы шынайы достық пен күлкімен өрілген. Бұл сезімдер өлеңнің балалар арасындағы танымалдығын арттырып, оның әр оқылымында ерекше әсер қалдырады.

16. Өлеңді оқу мен жаттау пайдасы

Өлең оқу балалардың сөздік қорын елеулі көлемде кеңейтеді және олардың мәнерлі сөйлеу қабілетін дамытады. Тілдің әсемдігін танып, табиғат тынысымен үндескен өлеңдерді оқу арқылы балалар рухани дүниесін байытады. Бұл процесс олардың сөйлеген сөзіндегі мәнерлілік пен көңіл күйдің тереңдігін арттыра отырып, өз ойларын айқын жеткізуге көмектеседі.

Жаттау әдісі арқылы балалар туған өлкеге деген түсініктерін тереңдетеді, өлеңнің көмегімен достық пен шаттықтың бағасын түсіне бастайды. Мұндай қасиеттер олардың жан-жақты дамуын қолдап, әлеуметтік қарым-қатынастан бастап рухани әлемге дейінгі кезеңдерде маңызды рөл атқарады.

17. Өлеңдегі достық тақырыбының маңызы

Қаламгерлердің шығармаларында достық – ең құнды адамгершілік қасиет ретінде жиі көрініс табады. Мәселен, бір ертегідегі достардың қайғысы мен қуаныштарын суреттеген өлеңдер оқушылардың жүрегіне жылы тиіп, шынайы достықтың маңыздылығын түсінуге әкеледі.

Тағы бір мысал ретінде, мектеп бағдарламасында орын алған белгілі ақынның шығармасынан үзінділер арқылы балалар өздерінің достарына деген сүйіспеншілік пен сенімділікті ұғынды. Осындай өлеңдер арқылы олар достық қарым-қатынастың негізін қалайтынын дәлелдейді.

18. Сұлтан Қалиұлына арналған сұрақтар

Ақын мектептерде оқушылармен кездесіп, өлеңдері мен табиғат туралы сұрақтарды талқылайды. Бұл балалардың шығармашылық ойлауын кеңейтіп, олардың әдебиетке деген қызығушылығын арттырады. Мектептегі кездесулер кезінде оқушылардың сұрақтарына жауап беру арқылы ақын олардың көкейінде туған ойларды ашып көрсетеді.

Балалар өз пікірлерін білдіріп, сұрақтар қою арқылы өлеңге тереңірек үңіледі. Мұндай интерактивті шаралар жаңа шығармалардың туындауына ықпал етеді, себебі балалардың қызығушылығы мен ынтасы шығармашылық процесті толықтырады.

19. «Мамыр келді, алақай!» — қазіргі заман балалары үшін

Қуанышты дәстүрдің жалғасы

Әр көктемде оқушылар «Мамыр келді, алақай!» деген өлеңді жаттап, соның арқасында сол маусымның қуанышын сезінеді. Бұл салт-дәстүр ұрпақтардың балалық шақтың жылы естеліктерін қайта жаңғыртып, ұлт рухын нығайтады.

Рухани маңыздың сақталуы

Бұл өлең бүгінгі таңда да өз мәнін жоғалтпай, балаларға табиғатты сүюді, достық пен мейірімділікті түсінуге көмектеседі. Оның сөздері жастардың жүрегінде өшпес із қалдырып, ұрпақтан ұрпаққа жауапкершілікпен жетеді.

20. Сұлтан Қалиұлының өлеңі — балаларға көктемнің сыйы

«Мамыр келді, алақай!» өлеңі балаларға шаттық пен достықтың маңыздылығын ұғындырумен қатар, табиғаттың тамаша сәттерін насихаттайды. Бұл керемет шығарманың арқасында жаңа буынға мейірім, үміт пен өмірге деген махаббат сезімі туындайды.

Дереккөздер

Қалиұлы, С. (2018). Балалар поэзиясының қалыптасуы және ерекшеліктері. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

Төлепбергенов, А. Ж. (2020). Қазақ балаларының әдебиеті: тарих пен даму. Нұр-Сұлтан: Ғылым.

Нұржанов, Д., & Баймұратова, С. (2019). Табиғат пен балалық поэзиядағы үйлесімділік. Литература және мәдениет журналы, 3(45), 67-73.

Әлімқұлов, Т. (2021). Қазақ балалар әдебиетіндегі мерекелердің поэзиялық бейнелері. Алматы: Шығыс-Батыс баспасы.

Жұмабек, К. (2017). Балалар әдебиеті мен білім беру: әдістемелік көзқарастар. Қазақтан Республикасы Білім министрлігі.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы. — Астана: Қазақ энциклопедиясы, 2011.

М. Әуезов. Қазақ әдебиеті тарихы. — Алматы: Жазушы, 1990.

Жұмабай А. Тіл және әдебиет: оқулық. — Алматы: Білім, 2015.

Әдебиеттану сөздігі. — Алматы: Қазалы баспасы, 2007.