Текст выступления:

Шона Смаханұлы. Бұлбұл мен тоқылдақ (Мысал)
1. Мысал әлеміне қош келдіңдер!

Қадірлі тыңдармандар, бүгінгі саяхатымызды балғын оқырмандарға арналған тамаша дүниеге - мысал әлеміне бастаймыз. Шона Смаханұлының ең танымал мысалдары бізді шығарма көгінде еркін серуендеуге шақырады, ұлттың рухани қазынасына айналған қазақтың бала тәрбиесіндегі көркем үлгілерді ұсынады.

2. Шона Смаханұлы – балалар әдебиетінің жарығы

1924-2007 жылдары өмір сүрген Қазақстанның көрнекті жазушысы Шона Смаханұлы балалар әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан тұлға. Ол өз шығармаларын ерекше мақсатпен - балаларды тәрбиелеу, олардың бойына жақсы қасиеттерді сіңіру үшін жазған. Оның еңбектері адамгершілікке, еңбекқорлық пен достыққа бағытталған тәрбиелік маңызы зор.

3. Мысал дегеніміз не?

Мысалдар – бұл қысқа әрі мәнді әңгімелер, олар арқылы адамдарға өмірлік тәжірибе мен даналық жеткізіледі. Мысалы, табиғаттағы құстардың мінез-құлқымен танысу арқылы балалар оқиғалардың өзегін түсініп, өздерін қоршаған ортаға деген құрмет пен мейірімділікті меңгереді. Әрбір мысал адамның бойында жақсы қасиеттерді тәрбиелеп, дұрыс өмірлік ұстаным қалыптастырады.

4. Бұлбұл мен тоқылдақ – мысал кейіпкерлері

Бұлбұл мен тоқылдақ – қазақтың бала әдебиетіндегі маңызды кейіпкерлер. Бұлбұл – әнші, өзінің даусымен мақтанады, керемет өнерін паш етеді. Ал тоқылдақ – еңбекқор құс, ол ағаштың діңін қатты әрі жылдам тұмсығымен ұрып, орманның тазалығын қамтамасыз етеді. Бұл кейіпкерлер арқылы жақсы мен жаман, еңбек пен мақтаншақты таза әрі айқын түрде сипаттайды.

5. Бұлбұл туралы деректер

Бұлбұл – әнші құс ретінде халық арасында танымал. Ол өзінің әсем әнімен орманға ерекше көңіл-күй сыйлайды, бірақ кейде мақтаншақтық мінезімен ерекшеленеді. Оның әңгімелері балғындарға өз өнерін мақтан ету мен өзгелерді тыңдауды үйлестіру керектігін үйретеді. Бұлбұлдың дауысы орманның ең алысына дейін естіледі, бұл оның ерекше талантын білдіреді.

6. Тоқылдақтың ерекшелігі

Тоқылдақ агаштың діңін тұмсығымен тез әрі қатты ұрады, бұл арқылы ағаштағы зиянды жәндіктерді жояды, экожүйенің сау қалуына көмектеседі. Оның қауырсыны түрлі-түсті, ал дауысы қатты әрі алысқа естіледі, бұл ерекшеліктері оны орманның еңбекқор құсы ретінде айрықша етеді. Оның еңбегі табиғаттың саулығын сақтауға бағытталған.

7. Мысалда оқиға қалай басталады?

Басталған кезде бұлбұл өзінің әсем әнімен орман тұрғындарының назарын аударады, мақтаншақтықпен өзін жоғары қояды. Сол уақытта тоқылдақ ағаштарға зиян келтіретін жәндіктерді жоюмен айналысып, өз еңбегінің маңыздылығын көрсетеді. Бұл құстардың көзқарастары арасында қайшылық пайда болып, оқиға шиеленісе бастайды.

8. Құстардың мінез-құлықтары

Бұлбұл – мақтаншақ құс, өз даусын ерекше санап, әнімен көзге түсуді қалайды. Ол өзін орманның жұлдызы ретінде сезінеді және бұл арқылы өзіне баса назар аудартқысы келеді. Ал тоқылдақ – еңбекқор құс, көп сөйлемейді, ісімен сөйлеп, табиғаттың тазалығын қамтамасыз етеді. Оның мінезі өзінің еңбегімен мақтану және өз орнын биік ұстаумен сипатталады.

9. Мысалдағы шиеленіс

Бұлбұл өзінің өнерімен орман тұрғындарының көңіл күйін жасаса, тоқылдақ еңбекпен қоғамға пайда әкелуге тырысады. Олардың пікірлері қарама-қайшы болып, бұл шиеленістің ортасында тұрады. Мұндай қарама-қайшылық – мектептік сабақтастарының да өзара түсінісуі мен тәрбие мәселесінде жиі кездесетін күрделі мәселелердің айнасы.

10. Мәселенің шешімі қалай табылады?

Тоқылдақ өзінің еңбегінен мақтанудан бас тартып, ағаштарға көмектескеніне қуанады. Бұлбұл өзгелердің көңілін дауысымен көтеру маңызды екенін түсінеді. Құстар өздерінің әрқайсысының қасиеттері мен рөлдері барын мойындап, оның негізінде татулық пен түсіністік орнайды. Дау-дамайлар бітеді, және достық атмосферасы қалыптасады.

11. Мысалдағы басты ойлар

Мақтаншақтық, шын мәнінде, адамға пайда әкелмейді, керісінше, зиян тигізуі мүмкін. Еңбектену мен қарапайымдылық – адамдар арасындағы сыйластық пен татулықтың негізі. Әркім өз ісіне жауапкершілікпен қарап, адал еңбек етсе, топта жақсы қарым-қатынас орнайды. Бұл мысал кішіпейілділік пен достыққа тәрбиелейді.

12. Жазушының негізгі тұжырымы

Шона Смаханұлы шығармаларында еңбекқорлық пен қарапайымдық балаларды тәрбиелеуде басты талап ретінде қарастырылады. Ол мақтаншақтықты жаман әдет деп санайды және балаларды өзгелерді сыйлауға, өзін-өзі бағалауда теңдестірілген болуға үйретеді. Сондай-ақ, үздіксіз іздену мен қабілеттерді жетілдірудің маңыздылығын ерекше атап өтеді.

13. Орманның тыныш әлемі

Орман – тыныштық пен үйлесім мекені, онда әрбір тіршілік иесі өз ролін атқарады. Бұлбұл мен тоқылдақтың өмірі орманның тыныштығын сақтап, табиғаттың теңгерімін қамтамасыз етуге бағытталған. Мұндай орта балаларға бірліктің, ынтымақтың және табиғат сұлулығын қадірлеудің маңыздылығын түсінуге көмектеседі.

14. Мысалдан алынатын сабақ

Барлық адам өз ісіне шын көңілімен қарап, адалдықпен жұмыс істеуі тиіс. Бұл ұстаным жанұяда, мектепте және қоғамда табыс пен бірліктің негізі болып табылады. Топтық еңбек пен шынайы достық қарым-қатынастарды дамыту – өмірлік жетістіктердің кепілі. Өнер мен еңбектің үйлесімі адам рухын байытады, қоғамды біріктіре түседі.

15. Қызықты сауалдар

Бұлбұл неге өз өнерін ерекше қастерлейді? Оның мақтаныш сезімінің себебі неде? Бұл сұрақтар балалардың санасын ашып, өз өнерлерін дұрыс бағалауға үйретеді. Сонымен бірге, тоқылдақтың еңбекқорлығы қайдан күшейеді және оның табиғаттағы маңызы қандай? Құстардың әртүрлі мінез-құлықтарын қалай түсінеміз және олар адам өміріндегі қайшылықтарға қалай ұқсайды? Бұл сауалдар балалардың сыни ойлау қабілетін дамытады.

16. Шынайы өмірден алынған үлгілер

Жаратылыстың әдемілігі мен адам өміріндегі толғаныстарды ашатын шынайы өмірден алынған әңгімелер өте маңызды. Олар оқушыларға өмірлік сабақ береді, адамгершілік құндылықтарды танытады және өздерінің ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, бір оқудағы қарапайым отбасының қиыншылықтарына төтеп беруі және бірге еңсесін көтеруі шынайылық пен мейірімділіктің маңызды екенін көрсетеді. Тағы бір кездесу өткен ұрпақтар мен қазіргі уақыттағы жастар арасындағы өзара түсіністіктің дамуына үлгі бола алады."Шынайы өмірден алынған үлгілер" деген осы айнымас құндылықтарды ашады, балаларға күрделі мәселелерді жеңіл әрі түсінікті етіп жеткізеді, әрі шынайы оқиғалардан алынған мысалдар өмірлік тәжірибеге тұғыр бола алады.

17. Бұлбұл мен тоқылдақтан үйренуге болатындай қағидалар

"Бұлбұл мен тоқылдақ" ертегісі – тек әңгіме емес, сонымен бірге терең философиялық мағынаны жеткізетін тәлім. Бұлбұлдың әсем дауысын және тоқылдақтың еңбекқорлық қасиеттерін салыстыра отырып, балалар өздері үшін өмірлік маңызды қағидаларды меңгереді. Мысалы, шыдамдылық пен табандылық, талант пен еңбектің өзара байланысы туралы түсінік қалыптасады. Олардың арасындағы қарама-қайшылықтар мен үйлесімділік еңбек пен өнердің тең маңыздылығын көрсетеді. Көптеген педагогтар мен психологтар осы ертегінің тәрбиелік мәнін жоғары бағалайды, себебі ол баланың рухани дамуына және жеке қасиеттерін қалыптастыруына ықпал етеді.

18. Шона Смаханұлының басқа мысалдары

Шона Смаханұлының шығармалары халқымыздың байланыстырушы көпірі іспеттес. «Түлкі мен қарға» мысалындағы айлакерлік пен ептілік оқушыларға терең мағына береді. Бұл ертегі балаларға шынайылық пен ақылдылықты үйретеді, сізге әрқашан алда болудың жолдары бар екенін аңғартса, әрқашан сенімді болуға негіз бар екенін көрсетеді.

Ал «Арыстан мен қасқыр» шығармасы күш пен қайсарлықтың үйлесімділігін ашады. Бұл шығарма әділдік пен батылдық туралы ой салып, балаларға шынайы өмірде де әділдік үшін күресу қажеттігін көрсетеді. Ертегінің бұл бөлігі біздің мәдени құндылықтарымызды нығайтады, әрі белгілі бір мінез-құлық үлгілерін ұсына отырып, тұлғалық дамуға септігін тигізеді.

19. Мысалға хат жазу үлгісі

Оқушылар мысал кейіпкерлеріне хат жазу арқылы өздерінің түсініктерін шыңдайды және шығарманың тәрбиелік мәнін тереңірек меңгереді. Бұл тәжірибе жазу қабілетін дамытып қана қоймайды, баланың ой-өрісін де кеңейтеді. Мектеп бағдарламасы бойынша, осындай хаттар балалардың шығармашылық пен сыни ойлауды дамытуға жетелейді. Сондай-ақ, бұл жазбаша жұмыс олардың эмоциялар мен пікірлерін нақты жеткізуіне көмек береді, қоғамдық қарым-қатынас дағдыларын жетілдіреді.

20. Еңбек пен өнердің бірлігі — өмірлік маңыздылық

«Бұлбұл мен тоқылдақ» мысалы еңбек пен өнердің біте қайнасып жатқандығын айқын көрсетеді. Еңбек өз шындығында өнермен үйлессе, адамның өмірі мәнді және бай болады. Әр адам өз ісін сүйіспеншілікпен атқарып, қоғамға пайдалы болуға ұмтылуы қажет. Мәдениет пен шығармашылықты бағалау – ұрпаққа берілуі тиіс маңызды құндылық. Бұл бірлік баланың тұлғалық өсіміне, оның жан-жақты дамуына негіз болады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті: энциклопедия / Бас редактор Күләш Жұбанова. — Алматы: Аруна, 1998.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Балалар әдебиеті тарихы. Алматы, 2005.

Тұрыпбек Ш. Қазақ балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің тәрбиелік маңызы // Ғылым мен білім, 2010.

Нұрқұлова Ә. Өзбек балаларына арналған қазақ мысалдары. Алматы, 2014.

Қалиева Т. Балалар әдебиеті және тәрбиелік құндылықтар. Нұр-Сұлтан, 2019.

Әдебиет және өнер: мектеп оқулығы / Ә. Тәжібаев. – Алматы, 2022.

Қазақстан педагогика институтының зерттеулері, 2023.

Мектептік оқу бағдарламасы, 2024.

Қазақстанның дәстүрлі балалар әдебиеті, Н. Жұматов, 2021.

Балалардың танымдық дамуы және шығармашылық қабілеттері, Ғылыми журнал, 2023.