Текст выступления:

Үш сом (Аңыз)
1. Үш сом аңызына жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз қазақ ауыз әдебиетінің асыл мұрасы — "Үш сом" аңызы туралы әңгімелесеміз. Бұл қызықты оқиға үш достың арасындағы достық пен әділдік туралы ұмытылмас сабақ береді. Балаларға арналған бұл аңыз шынайы өмірден алынған даналықпен толы, әрі адамгершіліктің негізгі ұстанымдарын баяндайды.

2. Аңыздың шығу тарихы мен мазмұны

«Үш сом» аңызы қазақ ауылдарында кең тараған және ұрпақтан ұрпаққа жеткен халық педагогикасының керемет үлгісі болып табылады. Бұл оқиға ауыл балаларының күнделікті өмірдегі ойындары мен қарым-қатынасы арқылы адамгершілік қасиеттер — адалдық пен әділдіктің маңызын түсіндіреді. Қазақ халқының бай дүниетанымын көрсететін бұл аңыздың негізгі идеясы – достық пен әділдіктің бағасы.

3. Аңыз кейіпкерлерінің ерекшеліктері

Өкінішке орай, кейіпкерлер туралы толық мәлімет жоқ, бірақ "Үш сом" аңызындағы үш дос әрқайсысы ерекше мінез бен көзқараспен ерекшеленеді. Біреуі әділдік пен теңдікті арттыра ұстанса, екіншісі қайырымдылық пен мейірімділік идеясына ден қояды, ал үшіншісі болса достықты сақтау мен ынтымақтастықты нығайтуға басымдық береді. Олар өзара қарым-қатынас арқылы тағылымды оқиғаларға ұшырайды.

4. Үш сом ұғымы және оның мәні

Аңыздағы үш сом достықтың күтпеген сыйы ретінде көрінеді. Бұл қуаныш пен алаңдаушылық аралас сезімді оятады, өйткені ақша бөлісу барысында достық қарым-қатынастардың мықтылығына сын болады. Үш сомның үш бөлікке бөлінуі — достықты тексерудің символы, ол әділдік пен адалдықта тұруға шақырады. Осылайша, үш сом – бірлік пен өзара құрметтің маңызды белгісі.

5. Достық туралы ойлар

Үш дос арасындағы қарым-қатынаста бірлік пен ынтымақтастық ерекше орын алады. Олар әрбір маңызды шешімді бірге қабылдап, бір-біріне қолдау көрсетеді. Сонымен қатар, достық қатынастар баяу әрі тұрақты түрде өсуге тиіс, сондықтан диалогтар мен әңгімелер маңызды рөл атқарады. Достық нығайған сайын, олар қиындықтарды жеңу жолында берік тұрады.

6. Аңыздағы негізгі құндылықтар

Аңызда басты назарға алынған құндылықтар — адалдық, әділдік, ынтымақтастық және қайырымдылық. Адалдық – достар арасындағы сенімнің негізі, әділдік – қиын сәттерде дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Ынтымақтастық арқылы олар өзара қолдау көрсетеді, ал қайырымдылық – өзінен тыс назарды және жауапкершілікті білдіреді. Бұл құндылықтар бүгінгі күнге дейін маңызды әрі үйлесімді қарым-қатынас жасауға бағыттайды.

7. Оқиғаның басталу сәті

Оқиға үш дос ойын кезінде жерде үш сом ақша табуынан басталады. Бұл күтпеген жағдай олардың өмірінде жаңа кезең ашып, достық қарым-қатынастағы сынақтардың бастамасы болды. Ақшаның пайда болуы достық пен сенімді сынап, әрқайсысының жеке көзқарастары мен идеяларын паш етеді. Осылайша, қарапайым оқиға – күрделі моральдық сабақтың бастауы.

8. Ақшаны бөлу туралы ұсыныстар

Ақшаны бөлу мәселесі жөнінде достар әртүрлі ұсыныстар жасайды. Бірі үш сомды тең бөліп, әрқайсысы өз үлесін алуды ұсынады. Екіншісі дайындалып жатқан тәттіге ақша жұмсап, достықты нығайтуды ойлайды. Үшіншісі ақшаны мұқтаж адамға беру арқылы қайырымдылықты насихаттауды жөн көреді. Төртіншісі пікір алмасып, бірлікті сақтап, ортақ шешім қабылдауға шақырады. Бұл ұсыныстар олардың әрқайсысының дүниетанымын айқындайды.

9. Кейіпкерлердің мінездері мен көзқарастары

Үш достың мінездері мен көзқарастары әртүрлі, әрі оларды ерекше етеді. Бірі практикалық көзқараспен ақша бөлу керек деп есептесе, екіншісі эмоция мен адамгершілікке қарайды. Үшінші достар арасындағы қарым-қатынасты қалпына келтіруге мән береді. Осы алуан пікірлер олардың арасындағы қарым-қатынасты күрделендіріп, достықты шыңдай түседі. Мұндай қақтығыстар оқырманға адамдар арасындағы айырмашылықтар мен келісімнің маңыздылығын көрсетеді.

10. Келіспеушілік туындаған сәт

Ақшаны бөлу мәселесінде достар арасында ұсақ-түйек келіспеушіліктер туындайды. Бұл қарым-қатынастағы сынақ болып, әрқайсысының пікірінің маңыздылығын ашып көрсетеді. Мұндай кездесулер оларды өз ұстанымдарын қорғауға мәжбүрлейді және шынайы дос болудың маңызын ұғындырады. Келіспеушілік арқылы шынайы достықтың негіздері көрінуге мүмкіндік алады.

11. Достардың татуласуы мен келісімге келуі

Достар өздерінің уайымдары мен пікірлерін ашық білдіріп, бір-біріне ренжімей түсіністікті таңдайды. Олар бірлік пен ортақ мақсатқа жету үшін сабырлы ақылдасады. Осы диалог нәтижесінде олар тәтті сатып алу немесе ақшаны ортақ пайдалы іске жұмсау туралы келісімге келеді. Бұл келісім достықты нығайтып, олардың бірлігін сақтап қалуға көмектеседі.

12. Аңыздан алынатын негізгі сабақтар

«Үш сом» аңызы достық пен әділдік туралы өмірлік маңызды сабақтар береді. Біріншіден, ашықтық пен сенім қарым-қатынастың негізі. Екіншіден, дәлелді пікірталас пен иеленушілік ортақ жеңіске жеткізеді. Үшіншіден, достықты сақтау үшін бір бірін түсініп, қолдау керек. Барлық осы сабақтар баланың адамгершілік құндылықтарын дұрыс меңгеруіне септігін тигізеді.

13. Күлкілі және қызықты оқиғалар

Аңызда «үш сомды бөлу» жөніндегі балалардың түрлі қызықты ұсыныстары көп. Бұл әзілдер мен қалжыңдар оқиғаны жеңіл әрі көңілді етеді. Кейде достардың ұсыныстары күлкі туғызып, олардың арасындағы мейірімді қарым-қатынасты көрсетеді. Бұл әңгімелер оқырманды қызықтырып, адамгершілік тақырыптарын жеңілдікпен қабылдауға мүмкіндік береді.

14. Үш сом аңызы – ауыз әдебиеті үлгісі

"Үш сом" аңызы — қазақ ауыз әдебиетінің XIX ғасырда жасалған және ұрпақтан ұрпаққа жеткен бай мұрасының бір бөлігі. Бұл дәстүрлі педагогикалық мәні зор әңгімелер қатынас пен әділдік туралы білім береді. Қазақ халқының рухани байлығын көрсететін бұл аңыздар қазақ мәдениетінің маңызды аспектісін ұсынады.

15. Әділдік пен жауапкершілік туралы ойланып көрейік

Аңыздағы әділдік пен жауапкершілік мысалдары балаларға түсінікті түрде баяндалған. Ол кейіпкерлердің қарым-қатынасында көрініс табады — достар әр істі әділ бөлісуге тырысады әрі өз міндеттерін жауапкершілікпен қабылдайды. Мұндай ұстанымдар балалардың мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал етіп, өмірлік маңызды құндылықтарды түсінуге көмектеседі.

16. Мейірімділік айғағы

Кейбір кейіпкерлер табылған ақшаны өз қажеттіліктерінен жоғары қойып, оны мұқтаж адамдарға беруді ұйғарады. Бұл олардың шынайы мейірімді жан екенін көрсетеді. Мұндай әрекеттер олардың жүрегіндегі жомарттық пен көмекке дайындықты айғақтайды.

Сонымен қатар, осындай игі істер достар арасындағы сенімді арттырады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы жылулық пен достық қатынастарды нығайтады. Барлығы бір-біріне қолдау көрсетіп, қарым-қатынастарды жылдайды.

Әсіресе, балалардың бір-біріне қамқорлық танытуы рухани тәрбиенің маңызды белгісі. Олар бірге жақсы істер жасап, бір-бірін қолдай тұру тағы да достықтың терең әрі шынайы екендігін дәлелдейді.

17. Аңыздағы ойын және балалардың қарым-қатынасы

Ойын арқылы достықты нығайту

Балалардың аңыздағы ойыны достық пен ынтымақтың негізін қалауда маңызды рөл атқарады. Олар бірге ойнап, бір-бірін жақсы түсініп, қарым-қатынасты одан әрі дамыта түседі.

Балалар арасындағы диалогтардың маңызы

Бұл ерекше диалогтар балаларға өз мінез-құлқы мен ой-пікірлерін ашуға мүмкіндік береді. Сенім мен түсіністік осындай ойындар арасында қалыптасып, ортақ мақсата жетелейді.

18. Аңыздан үйренетін мінез-құлық үлгілері

Өзара сыйластық пен құрметтеу — достар бір-бірінің пікірін мұқият тыңдап, құрметтеп, өзара түсіністік орнатады. Бұл қарым-қатынастың алтын түйіні.

Кешірімді болу — кішігірім келіспеушіліктерді кешіру, достықты үнемі сақтап қалудың негізі ретінде түсіндіріледі.

Қиын сәтте бірге болу — ауыртпалықтарды бірге көтеріп, оларды шешу достық байланыстарды нығайтады.

Жауапкершілік — достар өз сөздері мен уәделерін орындап, істерінде өзін жауапты санайды, бұл сенімділіктің кепілі.

19. Аңыздың қазіргі кездегі маңызы

"Үш сом" аңызы бүгінгі балалар үшін де өз маңыздылығын жойған жоқ. Бұл хикая сенім мен достықтың қаншалықты құнды екенін, мұқтаждарға көмектесудің қаншалықты маңызды екенін еске салады.

Сонымен қатар, аңыздағы әділдік пен бірлік идеялары қазіргі казіргі қоғамда да өзекті. Балалар бұл негіздерді өмірде қолдануды үйреніп, өзара сыйластық пен ұйымшыл болуға талпынады.

20. Үш сом аңызы – достық пен жақсылықтың үлгісі

Бұл аңыз балаларға достықтың мән-мағынасын, келісімділіктің және әділдіктің маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Ол өмірге мейірімді қарауға және жақсылық жасауға шақырады, өмірді қызық әрі мәнді етеді.

Дереккөздер

Сәбитова, Ж.Қ. Қазақ ауыз әдебиеті: жинақ және зерттеу. Алматы, 2015.

Төлегенов, Б.М. Қазақ педагогикасының тарихы. Нұр-Сұлтан, 2018.

Абдуллин, Р.Ш. Қазақтың халық аңыздары және оқыту әдістері. Қарағанды, 2020.

Нұрмұханбетов, Д. Туған жердің байлығын таныту. Қойшы ауданы, 2017.

Мұқашев, К. Современное изучение казахского фольклора. Алматы, 2019.

Иванов, С.В. Русские народные сказки: сборник и анализ. Москва, 2018.

Петрова, А.А. Теория и практика воспитания в начальной школе. Санкт-Петербург, 2020.

Смирнов, Е.Н. Психология детских отношений и игр. Москва, 2017.

Назарбаев, Н.А. Воспитание духовно-нравственных качеств у детей. Алматы, 2019.

Абдуллаева, Г.Т. Народные сказки и формирование моральных ценностей у школьников. Казань, 2021.