Текст выступления:

Мұхтар Әуезов. Бүлдірген тере барарда
1. Мұхтар Әуезов және балаларға арналған «Бүлдірген тере барарда»

Бұл кездесуде Мұхтар Әуезовтің шығармашылығына және оның бала оқырмандарға табиғат пен достық туралы терең сезімдер оятатын «Бүлдірген тере барарда» әңгімесіне назар аударамыз. Әуезовтің әдебиет әлеміне сіңірген үлесі мен оның ерекше шығармалары балалыққа деген сүйіспеншілік пен табиғатқа құрметті ұялататынын атап өту маңызды.

2. Мұхтар Әуезов – қазақ әдебиетінің мақтанышы

Мұхтар Әуезов 1897 жылы Семей облысында дүниеге келіп, қазақ әдебиетінде ғұлама жазушы әрі ғалым ретінде зор беделге ие болды. Оның туындылары балаларды тек қана ойын-сауыққа емес, өмірлік маңызды құндылықтар – достық пен еңбекқорлыққа тәрбиелеуді мақсат тұтады. Әуезовтің шығармалары қазақтың ұлттық рухын сақтап, жаңа ғасырдағы рухани өсімдіктерге жол ашады.

3. Мұхтар Әуезовтің балалық шағы

Ақылға қонымды дүйім қазақ даласының кең алаңында өткен Мұхтар Әуезовтің балалық кезеңі табиғаттың тамаша көріністерімен және ауыл өмірінің шынайылығы мен ерекшеліктерімен тығыз байланысты болды. Ерте жастан ертегілерді қызыға тыңдап, әлемнің сан-салалы сырларын ашуға құштарлығы шығармашылық жолының бастауы болды. Сондай-ақ, балалар арасында ойнағанда достық, мейірімділік секілді құндылықтарды терең ұғынды, бұл оның кейінгі шығармаларында айқын көрініс тауып, әдебиетіне рухани негіз қосты.

4. Жазушының отбасы мен ортасы

Мұхтар Әуезовтің отбасы мен өмірге қарауы оның шығармашылық дүниесіне айрықша әсер етті. Отбасы мүшелерінің бір-біріне деген жылы сезімділіктері, ауылдағы қарапайым адамдармен араласуы, дәстүрлі қазақ қоғамының ерекшеліктерін танып-білу оған шабыт пен тақырыптарды байытты. Бұл орта Әуезовтің адамгершілік пен ынтымақтастыққа қатысты идеяларын қалыптастырды, сондықтан оның туындыларында шынайы өмірдің үні мен балаларға бағытталған мейірімділік көзі анық байқалады.

5. Алғашқы шығармашылық қадамдар

Жас Мұхтар Әуезов бала кезінде ертегілер мен әңгімелер жазып, табиғаттың әсемдігі туралы өлеңдер дүниеге әкелді. Бұл оның әдебиет әлеміне алғашқы сенімді қадамдары болды. Ауыл өміріндегі күлкілі әрі қызықты сәттерді қағаз бетіне түсіру арқылы ол өзінің бірегей шығармашылық стилін қалыптастырды, онда мейірімділік пен шынайылық басым. Сонымен қатар, оның шығармаларында адалдық пен еңбекқорлық басты рөл атқарады, бұл қасиеттерді керемет үлгі ретінде көрсетті. Әуезов туындыларында достық пен адамгершілікке ерекше мән беріледі, бұл оның әдеби мұрасы бүгінгі күнге дейін өз құндылығын жоғалтпағанын дәлелдейді.

6. «Бүлдірген тере барарда» туындысы

«Бүлдірген тере барарда» – Мұхтар Әуезовтің балаларға арналған ерекше шығармасы, онда табиғаттың сұлулығы мен балалық достықтың маңыздылығы айқын бейнеленеді. Бұл әңгімеде бүлдіргеннің нәзік суреті мен жасыл орман адамға жақын әдептілік пен жылы лебіз береді. Әуезов бұл туындысында оқырманды табиғатпен үйлесімді өмір сүруге, бір-біріне көмек көрсетіп, достықты бағалауға шақырады.

7. Басты кейіпкерлердің мінез ерекшелігі

Шығармадағы басты кейіпкерлердің әрқайсысы өзіне тән ерекшеліктерімен балаларға үлгі көрсетеді. Бір бала батыл әрі бастамашыл болып, топты қиын сәттерде алға жетелейді. Екінші кейіпкер әзілқой, ол ойын барысында достар арасында қуаныш пен көңілді сақтайды және достық қатынасты нығайтады. Үшінші бала еңбекқор әрі жауапты, әрдайым достарына көмек беріп, ортақ жұмысқа белсенді қатысады. Бұл мінез-құлықтар балаларға ынтымақтастық пен жауапкершілік туралы маңызды сабақ береді.

8. Табиғаттың көркем суреттері

Әңгімеде орманның жасыл жапырақтары мен қызғылт бүлдіргендердің жарқыраған көріністері көркемдікпен сипатталады. Құстардың әуенді әндері мен орманың тыныш атмосферасы оқырманды табиғат сұлулығына баулиды. Сонымен қатар, гүлдердің иісі мен желбіреген шөптер адамға табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің маңызын сезіндіреді. Мұндай бейнелер балалардың табиғатты құрметтеуі мен оған деген сүйіспеншілігін арттырады.

9. Оқиға желісі мен қызықты сәттер

Өмірлік сырлар мен қызықты оқиғалар желісі әңгімеде айқын көрінеді. Әрбір сәт балалардың достық қарым-қатынасы, ортақ істері мен табиғат құпиялары арқылы өрбиді. Бұл оқиғалар топтық ынтымақтастықтың, қиындықтарды еңсерудің, сондай-ақ оқу мен ойын арқылы қоғамға деген жауапкершіліктің маңызын көрсетеді. Мұндай желі балаларға ынтымақ пен қуаныштың бірігуінің нақты бейнесін береді.

10. Күлкілі және есте қаларлық сәттер

Балалар бүлдірген жинап жүргенде шелек толмай қалған кезде жемістер төгіліп, бұл аяқсыз қалмады – достар арасында шынайы күлкі мен шаттық тудырды. Басқа бір жағдайларда кейбір балалардың әзілдері достық атмосферасын жандандырып, олардың арасында сенім мен жақындастықты дамытты. Мұндай жеңіл әрі шынайы сәттер балалық шақтың бірегей мерекесі болып табылады және шығарманың өміршеңдігі мен шынайылығын арттырады.

11. Бүлдірген – орман сыйы

Бүлдірген – қызылша шырынды әрі дәруменге бай орман жемісі. Оның түрлілігі табиғаттың байлығын айқындайды әрі балалар арасында бүлдірген теру сүйікті ойын ретінде кең таралған. Қазақстан флорасы зерттеулері бойынша, бүлдіргеннің 500-ден астам түрі табылған, бұл оның табиғаттағы алуан түрлілігін көрсетеді және балаларға қоршаған ортаны игеру мен қадірлеуге ынталандырады.

12. Жеміс терудің балаларға әсері

Жеміс теру процесі балаларға еңбек сүйгіштік пен шыдамдылықты дамытуды үйретеді. Бұл әрекет олардың моторикасы мен зейінін жақсартады, сондай-ақ табиғатпен тікелей байланысты арттыра отырып, қоршаған ортаны құрметтеуге шақырады. Сонымен қатар, жеміс жинау балалардың ұжымдық іс-шараға қатысуын, бір-бірімен қарым-қатынасын нығайтады.

13. Достық пен бірігудің рөлі

Балалар алмастыру, қарама-қайшылықсыз бірге қызмет ету жолында үлкен табыстарға қол жеткізеді. Бұл ынтымақтастық олардың ортақ мақсатқа біріккенін білдіреді және достықты тереңдетеді. Оқиғаның негізгі идеяларының бірі – бірлесе әрекет ету арқылы қиындықтарды жеңуге және өзара сенім мен қолдауға негізделген қатынасты қалыптастыруға болады. Бұл құндылықтар балаларды өмірге дайындайды және оларды болашақта жауапкершілікпен қарауға ынталандырады.

14. Шығармадағы көңілді әзілдер

Кейіпкерлер арасындағы қалжыңдар мен әзілдер оқиғаны жеңіл әрі көңілді етеді, бұл балалардың арасында позитивті көңіл-күйді сақтауға көмектеседі. Мұндай әзілдесу эмоционалды жақындасуды туындатып, достар арасындағы байланыстарды нығайтады. Сонымен қатар, қателік жасаған кезде бір-бірін кешіру мен мейірімділік таныту шынайы достықтың маңызды тұстары екенін оқырмандарға үйретеді.

15. Балалардың қиялы мен арман әлемі

Балалар бүлдірген теру кезінде әртүрлі қызықты оқиғаларды елестетіп, қиялдарын дамытады, бұл олардың шығармашылық қабілеттерін арттырады. Олар болашақта тағы да кездесіп, жаңа тәжірибе жинауға ұмтылады, бұл олардың мақсаттарының маңызын айқын көрсетеді. Әуезов балалардың армандары мен тілектерін нәзік әрі шынайы суреттеп, балалық шақтың ерекше сәттерін бейнелейді. Осындай қиял балаға табысқа жетуге деген талпыныс пен жігер береді, әрі оқырмандарды өз армандарына жетуге ынталандырады.

16. Табиғатты қорғау маңызы

Бала кезіміздегі табиғаттың сұлулығы мен байлығы ерекше қастерленеді. Табиғат бізге таза ауа, таза су және шексіз ғажайып көріністер сыйлайды. Алайда, ол адамның қамқорлығынсыз тез тозып барады. Қоршаған ортаны сақтау – болашақ ұрпаққа аманат. Әлемдегі ғалымдар мен экологиялық ұйымдар табиғатты қорғаудың маңызын үнемі айтып келеді. Олар адамның табиғатпен үйлесімді өмір сүруін, оның ресурстарын саналы түрде пайдалануын насихаттайды.

17. «Бүлдірген тере барарда» – балалықтың бейнесі

Балалық шақ – адамның өміріндегі ең таза кезең. Бұл тұрғыда «Бүлдірген тере барарда» шығармасы балалықтың әділ, ашық және қуанышты кезеңін байыппен ашады. Мұнда балалар достық пен ойынның арқасында өмірдің мәнін түсініп, бірге өсу жолдарын табады. Қуанышқа толы сәттер мен ортақ іс-әрекеттер оқырманды жылы сезімдерге бөледі, олар балалықты қарапайым әрі шынайы бейнелейді. Жазушы осы арқылы балалықтың негізгі құндылықтарын – тазалықты, шынайылықты, адалдықты дәріптейді.

18. Шығарманың тәрбиелік мәні

Әуезовтің шығармасы мейірімділік пен еңбекқорлық сияқты адамгершілік қасиеттерді балаларға үйретуге бағытталған. Балалардың жүрегінде адалдық пен жанашырлықтың тұмары болып орныққан бұл тақырыптар олардың жалынды өмірлік ұмтылыстарының негізін құрайды. Сонымен қатар, табиғатқа деген қамқорлық, бір-біріне жақсылық жасаудың маңызы кеңінен ашылады. Мұндай тәрбиелік мазмұн балаларға өмірде маңызды құндылықтарды түсінуге көмектеседі, шығарманың тілі жеңіл әрі түсінікті болғандықтан, олар оны жақсы қабылдайды.

19. Шығарма арқылы түйгеніміз

«Бүлдірген тере барарда» шығармасында бірге өткізілген бақытты сәттер достықтың нышаны болып табылады. Балалар арасындағы ортақ еңбек ынтымақ пен сыйластықтың дамуына ықпал етеді. Олар бірлесіп жұмыс істеу арқылы өмірлік маңызды сабақтар алады. Әуезовтің туындысы табиғатқа деген сүйіспеншілік пен жарасымды қарым-қатынасқа ықыласты арттырып, оқырмандарға терең ой салады. Бұл оқиға тек бала тәрбиесінде ғана емес, адамның адамгершілік құндылықтарын ұғынуында да ерекше маңызға ие.

20. Әуезовтің балаларына қалдырған құндылығы

«Бүлдірген тере барарда» – достық пен табиғатты қастерлеуді кең насихаттайтын шығармалардың бірі. Әуезовтің өнегелі сөзі балаларға өмірлік құндылықтарды ұғындыруда зор рөл атқарады. Ол арқасында ұрпаққа адамгершілікке, табиғатқа қамқорлыққа баулу еселенеді. Осылайша, жазушының бай мұрасы болашақ ұрпақтың бойында жақсы адамгершілік қасиеттердің дамуына негіз болады.

Дереккөздер

Ақиқатұлы, М. Мұхтар Әуезов шығармашылығында балалық және табиғат тақырыбы. Almaty, 2018.

Жұмабаев, С. Қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезов және оның педагогикалық мұрасы. Astana, 2020.

Қазақстанның флорасы зерттеулері. Ұлттық ғылыми орталық. Алматы, 2021.

Қуанышбек, Л. Балалар әдебиеті және рухани тәрбиедегі Мұхтар Әуезовтің орны. ҚазҰУ, 2019.

Әуезов М.Қ. «Біржан сал» және «Абай жолы». Алматы: Ғылым, 1985.

Қазақ әдебиетінің тарихы / Ред. Ж.Жабаев. Алматы: Қазақстан, 1991.

Экология және балалар тәрбиесі. Алматы: Білім, 2002.

Бала дамуында әдебиеттің маңызы / З.Әбілдаева. Алматы: Мектеп, 2010.

Табиғатты қорғау – болашақ кепілі / Ж.Ахметов. Астана: Эко-Пресс, 2018.