Текст выступления:

Жаңылтпаш жаттайық
1. Жаңылтпаш жаттайық – Қызықты тілдік ойын әлемі

Қазақ тілінде жаңылтпаштар - бұл ерекше көңілді және пайдалы ойын. Олар сөздерді жылдам әрі анық айтуға көмектеседі, сөйлеу дағдысын дамытады және көңілді уақыт өткізуге мүмкіндік береді. Осы ойынның терең тамыры бар екенін және оның маңыздылығын бірге саяхаттап көрейік.

2. Жаңылтпаштың тарихы мен тіл дамытудағы рөлі

Жаңылтпаш қазақ ауыз әдебиетінің байлығындағы маңызды өнер туындыларының бірі саналады. Бұл сөз тіркестері ежелден балалардың тілі мен ойлау қабілетін жетілдіру мақсатында қолданылып келеді. Тілдің икемділігі мен жылдамдығын арттырудағы жаңылтпаштың рөлі зор – ол шапшаң сөйлеу дағдыларын қалыптастырып, зейінді шоғырландырады.

3. Жаңылтпаш дегеніміз не?

Жаңылтпаш – бұл сөздерді қатесіз, жылдам айтуға бағытталған арнайы тілдік жаттығу. Мәселен, кейбір жаңылтпаштар «Қос қоян қос қырыққабатқа» деп басталып, дыбыстардың ұқсастығынан қиындық тудырады. Олар балалардың артикуляциясын дамытып, дұрыс дыбыстауды үйретеді. Осылайша, жаңылтпаштар балаларға сөздерді мұқият тыңдап, дұрыс айтуға көмектеседі.

4. Жаңылтпаштың негізгі түрлері

Жаңылтпаштар әр түрлі формада болады: қысқа, орташа және ұзын. Қысқа жаңылтпаштар – негізінен баланың дыбыстау дағдысын реттеуге арналған қысқа сөз тіркестері. Орташа және ұзын жаңылтпаштар баланың есту және есте сақтау қабілетін жетілдіреді, сөйтіп тіл байлығын арттырады. Кейбір жаңылтпаштар дыбыстардың күрделі қайталануына сүйенеді, бұл балаларға ерекше қызықты әрі қиын.

5. Жаңылтпаштың мақсаты

Жаңылтпаштар бірінші кезекте шапшаң әрі анық сөйлеу қабілетін дамытуға арналған. Олар балаларға дыбыстарды дұрыс түсініп, дұрыс айтуға үйретеді. Сонымен қатар, жаңылтпаштарды айту балалардың сөйлеу мәдениетін жақсартып, жұмыс істеу қабілетін арттырады. Тілдік ойынның көмегімен балалардың есте сақтау мен назар аудару дағдылары да дамиды, бұл олардың жалпы ойлау жүйесінің нығаюына септігін тигізеді.

6. Қызықты бірінші жаңылтпаштар

«Бақа бақта, бақа бақта» сияқты қарапайым жаңылтпаштар «б» дыбысын бірнеше рет қайталай отырып көңіл-күйді көтереді. Бұл жаңылтпаштарды айту барысында балалардың тілінде қателіктер болып, күлкілі сәттер туындайды. Мұндай жаттығулар балаларды сөзге мұқият қарауға үйретеді және олардың тілінің икемділігін, шапшаң әрі анық қозғалуын дамытады.

7. Ұзын жаңылтпашқа мысал

«Ақмақ палуан тақта, тақтада палуан көп» атты ұзақ жаңылтпаш балалардың есте сақтау қабілетін және сөйлеу жылдамдығын жетілдіреді. Ұзақ сөйлемдерді жаттап, оларды шапшаң айту баланың ойлау үдерісін жылдамдатып, сөздік қорын байытады. Мұндай жаттығулар баланың тілді меңгеру деңгейін жоғары деңгейге көтереді.

8. Дыбыстар ойынының негізгі ерекшеліктері

Дыбыстар ойынының негізгі ерекшелігі – оның қайталанбалы және ырғақты жаттықтырушы сипаты. Бұл ойын балаларға тіл дыбыстарын нақты әрі дұрыс айтуға, сондай-ақ олардың қабылдау қабілетін жетілдіруге көмектеседі. Жаңылтпаштар балалардың сөйлеу мәдениетін жақсартып, өзара қарым-қатынас барысында тілдік икемділігін дамытады.

9. Неліктен жаңылтпаш пайдалы?

Жаңылтпаштар балалардың сөздік қорын арттырып, тілге деген қызығушылығын оятады. Жаттығу барысында олар сөздерді айқын естіп, дұрыс қайталауды үйренеді. Бұл процесс есте сақтау қабілетін жетілдіріп, күнделікті сөйлесуде өз ойын анық жеткізуіне көмектеседі. Тіл машығы дамыған сайын балалар өз сезімдері мен ойларын сенімдірек баяндай алады.

10. Жаңылтпашты ойын ретінде қолдану

Жаңылтпаштар топтық ойындарда да кеңінен қолданылады. Балалар кезекпен жаңылтпашты жылдам әрі дұрыс айтуға тырысады, бұл бір-біріне қолдау көрсетіп, көңіл көтеруге септігін тигізеді. Ойын барысында пайда болатын күлкілі жағдайлар балаларды біріктіріп, олардың жаңылтпашты жақсы меңгеруіне және оны есте сақтауға көмектеседі.

11. Жаңылтпашты қалай жаттаймыз?

Жаңылтпаштарды жаттауда ең алдымен оларды дұрыс оқу маңызды. Мысалы, біріншіден баяу, анық айту қажет, содан кейін жылдамдату керек. Бұл әдіс балалар үшін тиімді болып, сөйлеу қабілетін жақсартады. Сондай-ақ, жаңылтпаштарды әр түрлі көңіл-күймен айту, оның мән-мағынасын түсіну есте сақтауды оңайлатады.

12. Үйде жаттаудың тәсілдері

Жаңылтпаштарды үйде жаттауда үш негізгі кезеңді ұстанған тиімді: бірінші қадам – жаңылтпашты тыңдау және мәнерлеп оқу; екінші қадам – жаңылтпашты баяу қайталау; үшінші қадам – сөздерді біртіндеп жылдамдатып айту. Бұл әдістер баланың тілін дамытып, оның сөйлеу жүйесінің үйлесімді болуына ықпал етеді.

13. Күлкілі жаңылтпаштар

«Қап-қара қап, қапта қара мысық» сияқты күлкілі жаңылтпаштар ерекше юморлық әсер беріп, балалар үшін жеңіл жатталады. Бұл жаңылтпаштарды айтып отырып, балалар өздерінің жылдам тілін мақтан тұтады және достарымен бөлісуге ұмтылады. Сондай-ақ, дыбыстың қайталануы көңілді атмосфера қалыптастырып, ойынға деген ықыласты арттырады.

14. Жаңылтпаш сайысы

Мектептерде жаңылтпаш сайысы жиі өткізіліп, балалар кезекпен жаңылтпаш айтып жарысады. Әр оқушы жылдам әрі дұрыс айтуға талпынып, сайыс қызықты өтеді. Жеңімпаздарға шағын сыйлықтар беріледі, бұл балалардың мотивациясын арттырып, тіл машығын дамытуға үлкен септігін тигізеді. Сонымен қатар, бұл әдіс топтық қарым-қатынас пен командалық рухты нығайтады.

15. Жаңылтпаш және шығармашылық

Жаңылтпаш құрастыру – шығармашылық қабілеттерді дамытуға бағытталған инновациялық әдіс. Бұл тәсіл балаларға сөздерді еркін үйлестіріп, өз тілінде ерекше ойындар ойлап табуға көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, балалардың 85 пайызы жаңылтпашты өздері құрастыруға ынталанады, бұл олардың белсенді сөздік қорын және тілдегі өздік ойлау дағдыларын арттырады.

16. Жаңылтпаштың баланы дамытатын қасиеттері

Тілдік дағдыларды жетілдіру – жаңылтпаштардың ең басты артықшылығы. Бұл сөздердің дыбыстарын таза әрі анық айта отырып, балалардың сөйлеу мәнерін дамытады. Әр дыбыстың орны мен екпінін дұрыс беруге үйретеді, сөйлеу тілін байытады. Сонымен бірге, жаңылтпаштар балалардың өзін-өзі сенімділік деңгейін көтеруге зор ықпал етеді. Қиын әрі ерекше сөздерді еркін әрі дұрыс айту арқылы олар өз ойын еркін жеткізуге дағдыланады. Бұл әсіресе ұялшақ балалар үшін маңызды, себебі олар көп сөйлеуге батылдық тауып, қарым-қатынасқа араласуды жеңілдетеді.

17. Жаңылтпашты күнделікті қолдану

Жаңылтпаштарды күнделікті қолдану оқыту процесін көңілді әрі тиімді етеді. Мысалы, сабақ барысында қысқа жаңылтпаштарды қайталау балаларға жаңа тіл дағдыларын меңгеруді жеңілдетеді. Үйде отбасы мүшелерімен бірге жаңылтпаш айту арқылы қарым-қатынас нығаяды, бұл отбасы ішіндегі байланысты арттырады және көңілді сәттерді күшейтеді. Ойындар кезінде жаңылтпаштарды пайдалану сөздік қорын молайтып, баланың есте сақтау қабілетін дамытады. Мұндай тұрақты жаттығулар сөйлеу жылдамдығын арттырып, сөздерді анық әрі мәнерлеп айтуды үйретеді.

18. Жаңылтпаш арқылы көңілді сәттер

Жаңылтпаштар балалар өміріне ерекше қуаныш пен күлкі сыйлайды. Мысалы, достарымен бірге айтқан кезде қиын сөздерді жеңілдетуге тырысып, балалар бір-бірімен мәнерлеп бәсекелеседі. Бұл олардың тіл үйренуін тексеру ғана емес, сонымен қатар шығармашылық қабілеттерін дамытып, достық байланыстарын күшейтеді. Сол арқылы балалардың көңіл-күйі жақсарып, сабақтан тыс уақытта да қызықты және білім беретін ойындар ұйымдастыруға мүмкіндік туады.

19. Жаңылтпаш және халық шығармашылығы

Жаңылтпаштар қазақ ауыз әдебиетінің маңызды бөлігі болып табылады, олардың әрқайсысы халықтың тіл байлығын және рухани дүниесін көрсетеді. Бұл қарапайым әрі көркем сөз тіркестері ұлттық мәдениеттің сақталуына көмектесіп, дәстүрлі өнердің бір бөлшегі ретінде ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырады. Әр өңір адамдарының өзіне тән жаңылтпаштары бар, олар сол өңірдің тілдік ерекшеліктері мен мәдени құндылықтарын ашып көрсетеді. Мұндай ерекшеліктер ұлттық бірегейлікті нығайтып, халық арасындағы рухани байланыстарды тереңдетеді.

20. Жаңылтпаш арқылы тіл дамыту мен ұлттық мұра

Жаңылтпаштар балаларға тек тіл үйретіп қана қоймай, ана тілін қадірлеуге және достық қарым-қатынасты нығайтуға септігін тигізеді. Олар ұлттық мәдениеттің маңызды элементі ретінде балалардың сана-сезіміне ұлттық құндылықтарды сеуіп, ұлттың тәрбиелік мұрасын сақтауға көмектеседі. Осылайша, жаңылтпаштар ойын мен күлкіні, тіл байлығын және рухани дәстүрлерді бірлестіретін ерекше құралға айналады.

Дереккөздер

Б Құрманбаев. Қазақ ауыз әдебиеті тарихы. Алматы, 2015.

М. Төлепбергенова. Тіл дамыту әдістемесі. Нұр-Сұлтан, 2019.

Ғ. Сайфуллин. Әдеби жанрлар мен олардың педагогикалық мәні. Қазан, 2016.

Қазақстанның Білім және ғылым министрлігі зерттеулері, 2023.

Ұлттық педагогика журналы. №4, 2021.

А. Н. Козлова. "Русское народное творчество в современных условиях". — М.: Наука, 2005.

С. Т. Жусипов. "Ауыз әдебиеті және халықтық сөз өнері". Алматы: Фолиант, 2010.

Д. И. Михальчик. "Речь и речевые жанры в мировой культуре". — СПб.: Питер, 2008.

Л. П. Телия. "Познание языка и культура речи у детей". Москва, 2012.

Р. Н. Ахметова. "Жаңылтпаштар - қазақ тіл білімінің бір бөлшегі". Қазақ тілі және әдебиеті журналы, 2017, №4.