Текст выступления:

Ыбырай Алтынсарин. Салақтық
1. Ыбырай Алтынсарин және салақтық туралы негізгі тақырыптар

Балалар әдебиетінің негізін қалаушы, ұлт ұстазы Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен еңбегі – қазақ ғылымы мен білімінің жарқын беттерінің бірі. Ол ұқыптылық пен тәртіп тәрбиесінің маңыздылығын сан жылдар бойы халқымызға жеткізіп, білімге құштар жас ұрпақ өсіруге күш салды. Бұл сөзіміз оның өнегелі өмірі мен шығармашылығындағы ұстанымдардың басты түйіні.

2. Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен педагогикалық еңбегі

1841 жылы дүниеге келген Ыбырай Алтынсарин – қазақ мектеп білімінің тұңғыш ұстазы. Ол ауыл балаларына арналған алғашқы оқу құралдарын жазып, алғашқы мектептерді ашты. Алтынсариннің қызметі балалардың еңбексүйгіштігі мен тәртібін қалыптастыруға негізделді, ол қазақ қоғамында білімділік пен тәртіптіліктің маңызын түсіндіріп, тәрбиенің жаңа үлгілерін ұсынды.

3. Ыбырай Алтынсарин – балалардың жақындығы мен тәрбиешісі

Ыбырай Алтынсариннің өмірі – балаларға деген мейірімділік пен қамқорлыққа толы. Ол балаларды өзінің шын досы ретінде көріп, әрқайсына жеке тіл табуды мақсат етті. Оның педагогикалық еңбектері арқылы қазақ балалары білімге деген сүйіспеншілік пен ұқыптылықты үйренді. Оның шығармашылығы балаларға бағытталған алғашқы әдеби мұра ретінде ерекше құнды.

4. Салақтық деген не?

Салақтық – бұл заттарға немқұрайлы қарау, киім-кешек пен ойыншықтарды шашу, сондай-ақ дәптерлерді бүлдіру сияқты қолайсыз әдеттер. Мұндай мінез балаға сабақ барысында қажет заттарды жиі жоғалтуға, оқуына кері әсер етуге алып келеді. Салақтық баланың пәнге деген қызығушылығын төмендетіп, әлеуметтік жағдайларда қиындықтарға тап болуына себеп болады.

5. "Салақтық" әңгімесінің негізгі сюжеті

Бұл әңгімеде бала өз заттарына жеткіліксіз қамқорлық танытып, ол заттардың бұзылуы мен жоғалуына әкеледі. Осындай оқиғалар баланың сабаққа деген ынтасын төмендетіп, ата-анасы мен ұстаздарына уайым шақырады. Әңгіменің басты идеясы – ұқыптылық пен жауапкершілікті дамыту арқылы бала өзінің және айналасындағының өмірін жақсартады.

6. Кейіпкерлердің мінез-құлық үлгілері

Әңгіменің кейіпкерлері түрлі мінез-құлық үлгілерін көрсетеді. Кейбірі жауапкершілікпен, ұқыптылықпен көзге түссе, енді бірі салғырттық пен немқұрайлыдықты білдіреді. Олардың әрекеттері оқушыға не жақсы, не жаман әдеттерді таңдау қажеттілігін көрсетеді және өзін-өзі тәрбиелеуге шақырады.

7. Салақ баланың күнделікті қиындықтары

Салақтық мінез балаға күнделікті өмірде кедергілер туғызады: заттардың жоғалуы, дайындықтың нашарлығы, мұғалімдермен және құрдастарымен мәселелер. Мұндай қиындықтар оқу үлгерімін төмендетіп, эмоционалдық күйзелістерге әкеледі. Бұл себепті ұқыптылық пен тәртіп баланың бақытты әрі табысты болуына маңызды.

8. Еңбекқорлық пен тәртіпке баулу

Ыбырай Алтынсарин балаларға таза және жинақы бөлме ұстап, уақтылы сабаққа дайындалуды үйретті. Ол еңбекті құрметтеп, ойнан кейінгі заттарды орнына қоюды міндеттеді. Тәртіп – баланың тұлғалық дамуының негізі, ол сенімділік пен жауапкершілікті қалыптастыруға жол ашады. Бұл тәрбиелік қағидалар мінездің дұрыс қалыптасуына және болашақ табыстарға негіз болады.

9. Тазалық пен денсаулықтың маңыздылығы

Тазалық – денсаулықтың кепілі, бұл Алтынсарин шығармаларында үлкен орын алған. Киім мен бөлменің тазалығы бала денсаулығын жақсартып, аурулардың алдын алады. Таза ортада өскен балалар өзін жақсы сезініп, сабаққа зейін қойып, өмірге оптимистік көзқараспен қарайды, бұл олардың жалпы дамуына оң ықпал етеді.

10. Салақтық пен ұқыптылықтың нақты мысалдары

Салақтыктің көріністері – дәптерлерді жырту, қаламды қақпақсыз тастау, кір жуған киімді кию болып табылады. Ал ұқыптылық – кітаптарды орнына қою, сабаққа қажетті заттарды жинау және киімді таза ұстау арқылы көрінеді. Мұндай әдеттер күнделікті тәртіп пен баланың дамуына тікелей ықпал етеді.

11. Салақтықтан құтылуға көмектесетін дағдылар

Салақтықты жеңудің жолдары арасында күнделікті өз заттарын реттеу, уақытты тиімді пайдалану және жауапкершілікті арттыру бар. Отбасы мен ұстаздар қолдау көрсетсе, бала бұл әдеттерден арылып, жақсы әдеттер қалыптастырады. Бұл дағдылар мектепте және өмірде табысты болуға септігін тигізеді.

12. Ұқыпты болудың қуанышы

Зерттеулер көрсеткендей, ұқыпты болу баланың мектептегі оқу жетістігін 85 пайызға арттырады. Бұл көрсеткіш баланың сабаққа деген қызығушылығы мен тәртібінің жақсаруымен тығыз байланысты. Ұқыптылық – табыстың басты қадамдарының бірі екені анық.

13.

Бірінші кезекте, әр бала планшетті және ойыншықтарын ойнан кейін орнына қоюды үйрену керек. Олай болмаған жағдайда заттар шашылып, уақыт пен көңіл күй бұзылады. Екіншіден, мектепте заттарды дұрыс орналастырмаған балалар сабақтың басында созылып, оқу үрдісіне кері әсер береді және қоршаған ортамен байланыста шатасуға әкеледі.

14. Досыңмен ұқыпты болу маңызы

Бірге ұқыптылықты дамыту достық қатынастарды нығайтады. Бірлесіп заттарды жинау, тәртіп сақтау баланың өзіне сенімділігін арттырып, топтық ортада тұру қабілетін дамытады. Мысалы, ертеңгілік сабақ алдында бірге ойыншықтарды жинау балаларды ұйымдастыра білуге үйретеді.

15. Мектептегі ұқыптылық үлгісі

Мектепте ұқыптылықты сақтау – бұл баланың өзін-өзі тәрбиелеуінің әрі ұжымдағы жауапкершілігінің белгісі. Кейбір мектептерде таза және ұйымдастырылған сыныптар балалардың жұмысқа деген ынтасын арттырады. Мұғалімдер тәртібі мен таза орта жас ұрпақтың дамуына әсер ететін басты факторлардың бірі болып табылады.

16. Отбасында жинақылық дағдылары

Балалардың ел-жұрттың күзетшісі бір үйдің ұрпақтары екенін сезінуі, әрине, отбасындағы күнделікті қарапайым істен басталады. Ал ең бірінші үйренетін дағды – ыдысты жуу және жуыну тәртібі. Мұнда ата-аналар баланың өміріндегі үлкен мәні бар жауапкершілікті ұғындыруға тырысады. Ыдысты жуа отырып, бала тек үй жинамайды, сондай-ақ еңбек және тазалықтың маңыздылығын түсінеді. Бұл – олардың алғашқы тәрбиелік бірліктері, ол кейінгі өмірде жауапкершілікті арттыруға түрткі болады.

Келесі қадам – төсекті дұрыстап жинау. Төсек жинау – бұл жай ғана тапсырма емес, ол баланы тәртіпке шақыру, өз ісін жүйелі түрде орындауды үйрету. Таза және ыңғайлы жатын орны – бұл өзіне деген құрметтің, өзін-өзі бағалаудың нышаны. Міне, осындай қарапайым іс-әрекеттер балаларға ұқыптылық пен ішкі тәртіптің алғашқы ұялары ретінде қызмет етеді.

Сонымен қатар, аяқкиімді дұрыс орнында ұстау – бұл қарапайым ғана дағды емес, ол баланың үй ішіндегі тәртіпті сақтау және жауапкершілікті сезінуін жетілдіреді. Аяқкиімді жинақы ұстау үйдің тазалығы мен реттілігін сақтап қана қоймай, балаға өз заттарына күтім жасау мен ұқыптылықты дамытуға көмектеседі. Осындай қарапайым қимылдар әрбір баланың күнделікті өмірінде ұқыптылық қалыптастырудың бастауы болып табылады.

17. Алтынсариннің нақыл сөздері мен кеңесі

Мың бір түйінді өмірлік сабақтарды Ыбырай Алтынсариннің нақыл сөздері арқылы түсінуге болады. Ол қазақ балаларының өмірінде тәрбие мен білімнің маңызды рөлін ерекше атап өтті. Мысалы, Алтынсариннің аты аңызға айналған бір кеңесі – «Тәрбиесіз білім – пайдасыз, білімсіз тәрбие – қараңғы ақыл». Осы сөздер арқылы ол тек білім жинау жеткіліксіз екенін, рухани және адамгершілік құндылықтарды қатар меңгеру қажеттігін насихаттады.

Тағы бір мағыналы мысал ретінде, Алтынсариннің оқушыларға арналған тәрбиелік әңгімелері мен өлеңдерін келтіруге болады. Осы шығармада балаға әділдік, адал еңбек пен ұқыптылықтың маңыздылығы меңгертіледі. Оның өсиеттері бүгінгі күнге дейін көптеген ата-аналар мен ұстаздар үшін өнеге болып табылады.

Әсіресе, Алтынсариннің өз мақаласында: «Баланы жақсы тәрбиелеу – елдің болашағын жарқын ету» деген ойы балалардың қоғамдағы орнын жаңаша, жауапкершілікпен қарауға шақырады. Бұл нақылдар мен кеңестер оқушылардың тұлға ретінде қалыптасуына және олардың өмірлік үлгі алуына зор ықпал етеді.

18. Күнделікті ұқыптылық әдеттері

Балалар күнделікті ұқыптылықты үйренуде ең алдымен таңертең төсегін жинаудан бастау керек. Бұл – күннің алғашқы жауапкершілігі, ол баланың тәртіп пен ұқыптылыққа деген алғашқы қадамы болып табылады. Бұл әдет олардың жоспарлы өмір сүруіне, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыруына көмектеседі.

Сосын, әр сабақтан бұрын сөмкені реттеу маңызды. Мұнда уақыты үнемделеді, әрі керек заттарды іздеп тығырыққа тірелудің алдын алады. Өзін-өзі ұйымдастыру қабілеті баланың мектебінде табысты болуына елеулі ықпалын тигізеді.

Киімді іліп қою болса, балаға жеке заттарымен қалай дұрыс амал ету керек екенін көрсетеді. Бұл тәжірибе киімнің ұзақ сақталуын және оның таза болуын қамтиды, сонымен қатар балаларға дене тәртібі мен жинақылықты үйретеді.

Ақырында, дәптерлер мен оқу құралдарын таза және реттелген күйде ұстау – бұл оқуға құрмет және білімге деген жауапкершіліктің белгісі. Бұл әдет балалардың оқу тапсырмаларын орындауда ұқыптылық пен тәжірибе жинақтауға септігін тигізеді.

19. Ыбырай Алтынсарин – балаларға әрқашан үлгі

Қазақ халқының ұлы тәрбиелеушісі Ыбырай Алтынсарин өз еңбектері арқылы еңбекқорлықты, ұқыптылықты қоғамға сіңірген тағылымды тұлға. Оның педагогикалық еңбектері мен шығармалары балаларға тек білім берумен шектелмей, өмірге деген жауапкершілік пен адамгершілік құндылықтарын насихаттайды.

Ыбырай Алтынсарин балаларды мейірімділік пен жауапкершілікке тәрбиелеуге ерекше мән берді. Бұл қасиеттердің арқасында оқушылар тек білімді емес, сондай-ақ қоғамға пайдалы, жан-жақты дамыған тұлға болып қалыптасады. Оның идеялары бүгінгі күнге дейін мәнін жоғалтпай, қазақ тәрбиесінің негізі болып табылады.

20. Қорытынды: Ұқыпты, ұжымшыл бала боламыз!

Ыбырай Алтынсарин шығармаларының басты мақсаты – балаларды ұқыптылық пен еңбекқорлыққа тәрбиелеу. Ерте жастан қалыптастырылған таза, жинақы үй және сабақ әдеттері болашақта мықты әрі бақытты өмірдің негізін қалайды. Салақтықтан аулақ болып, достық пен ынтымақтастыққа үлгі бола отырып, балалар бірге үйренген жақсы әдеттерін өмір сүрудің кепілі етеді. Бұл – әрбір елдің тұрақты даму жолындағы тағы бір табысты қадамы.

Дереккөздер

Есенжолов, А. А. «Қазақ педагогикасының көрнекті қайраткері Ыбырай Алтынсарин» / Алматы, 2019.

Смит, Д. «Білім беру және тәрбие: балалардың мінезін қалыптастыру» / Лондон, 2020.

Қазақ халқының педагогикалық мұрасы: Ыбырай Алтынсариннің еңбектері / Алматы, 2018.

Министрлік деректері. Білім және ғылым министрлігі, Қазақстан Республикасы, 2023.

Абдулин, Т. К. Ыбырай Алтынсарин және қазақ педагогикасы: монография. — Алматы, 2015.

Қалиев, Р. Т. Қазақ халқының ұлттық тәрбиесіндегі ұқыптылықтың рөлі. — Астана, 2018.

Тұрысбеков, С. Мектеп жасына дейінгі балалардың тұрмыстық дағдыларын қалыптастыру. — Шымкент, 2020.

Бекмұратова, Л. Ыбырай Алтынсариннің тәрбиелік ұстанымдары және қазіргі заман педагогикасы. — Алматы, 2017.