Текст выступления:

Әбдібай Табылды. Дақылдар әні
1. Әбдібай Табылды және «Дақылдар әні» – негізгі тақырыптар

Балалар әдебиетіндегі ерекше тұлға Әбдібай Табылдының өмірі мен шығармашылығы туралы әңгіме бастаймыз. Оның «Дақылдар әні» атты өлеңінде табиғаттың дақылдары, балаларға берілетін маңызды сабақтар жан-жақты суреттеледі.

2. Әбдібай Табылды – балалар әдебиетінің жарық жұлдызы

1942 жылы Қызылорда облысында туған Әбдібай Табылды – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі. Оның шығармаларында достық пен табиғат сұлулығы нәзік әрі түсінікті тілмен жеткізіледі. Ол балалар арасында үлкен құрметке ие, өйткені оның өлеңдері олардың көңілін көтеріп, өмірге деген сүйіспеншілікті арттырады.

3. «Дақылдар әні» өлеңінің қысқаша мазмұны

Бұл өлеңнің басты кейіпкерлері – бидай, жүгері, күріш сияқты негізгі дақылдар. Олар адам секілді сөйлейді әрі өздерінің ерекше қасиеттерімен мақтанады. Бір-бірімен жылы шырай танытып, еңбек пен достықтың маңыздылығын балаларға түсіндіреді. Осылайша, өлең оқушыны дақылдардың тіршілігі мен табиғаттың керемет жақтарымен таныстырады.

4. Дақылдар дегеніміз не?

Дақылдар – адам мен жануар үшін қажетті тағам беретін өсімдіктер. Олар сондай-ақ жерге егілгеннен кейін өніп, өнім береді, бұл ауыл шаруашылығының негізі. Ең кең таралған дақылдарға бидай, жүгері, арпа және күріш жатады. Әрқайсысының ерекше қасиеттері бар және олар түрлі тағамдардың құрамына кіреді.

5. Бидай: әр күнгі асымыздың негізі

Бидай – күнделікті тағамның негізін құрайтын дақыл. Нан, бауырсақ, ботқа және кеспе сияқты тағамдар бидайдан дайындалады. Қазақстан бидай өндіруде әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бірі болып табылады, оның алтын түсті масақтары жерлерді әсемдейді.

6. Жүгері – тәтті әрі пайдасы мол дақыл

Жүгерінің сары бүртіктері дәнге толы, олардан ботқа, мүкжидек және жүгері наны сияқты тағамдар дайындалады. Бұл дақыл бау-бақшаға сән береді және попкорн сияқты танымал тағам өндірісінің көзі болып табылады.

7. Күріш: дастарқан сәні

Күріш – суда өсетін ерекше дақыл, көбінесе Қазақстанның оңтүстік өңірінде өсіріледі. Ол палау мен ботқа сияқты тағамдардың дайындалуында кеңінен қолданылады. Әлем бойынша күріш - негізгі азықтардың бірі, көптеген халықтардың күнделікті тамағында орын алады.

8. Өлеңдегі сөйлейтін дақылдар

Өлеңде дақылдар адамша сөйлеп, әрқайсысы өзінің ерекше қасиеттерін мақтан тұтады. Олар бір-бірімен әзілдесіп, бірге еңбек етіп, ортақ мақсатқа жету үшін ынтымақтасады. Бұл бала оқырманға достық пен бірлік туралы жылы, қызықты естеліктер қалдырады.

9. Дақылдардың біздің өмірімздегі орны

Дақылдар – күнделікті тамақтың негізі, олар асты тойымды әрі дәмді етеді. Балалардың дұрыс тамақтануы үшін дақылдардың сапасы мен мөлшері маңызды. Сондай-ақ, дақылдардың құрамындағы дәрумендер мен қоректік заттар денсаулыққа пайдалы, адамға күш-қуат береді.

10. «Дақылдар әнінің» бала тәрбиесіндегі мәні

Өлеңде еңбек пен табиғатқа деген құрмет, достық пен қамқорлық сезімдері тәрбиеленеді. Балалар өсімдіктердің жағдайын түсініп, олардың қамқоршысы болуға үйренеді. Бұл шығармашылық туынды балаларға жерді қадірлеуді, адамның еңбегін бағалауды және адамгершілік құндылықтарды қалыптастыруға септігін тигізеді.

11. Әбдібай Табылдының өзге шығармалары

Әбдібай Табылды шығармашылығында тек табиғат пен дақылдар ғана емес, балалардың өмірін, ойын-сауықтарын, достығын суреттейтін көптеген ертегілер, өлеңдер бар. Оның шығармалары балалардың көзқарасын кеңейтіп, олардың рухани дамуына үлес қосады.

12. Дақылдар туралы тағы не білуге болады?

Әлемде 8000-нан астам дақыл түрі өсіріледі. Олар түрлі климаттық шарттарға бейімделіп, адамзаттың басты азық көзіне айналған. Мысалы, Италияда бидай – тағамдардың негізі, ал Жапонияда күріш басым. Әлемде бидай, күріш, жүгері ең көп экспортацияланатын және өсірілетін дақылдар.

13. Өлеңдегі әзіл мен достық ерекшелігі

Өлеңде дақылдар бір-бірімен әзілдесіп, мейірімділікпен сөйлеседі. Бұл олардың арасындағы достық пен түсіністіктің көрінісі болып табылады. Әр дақыл өз ерекшелігін мақтан тұтып, балаларға еріктілік пен өз-өзіне сенімді болу туралы маңызды сабақ береді.

14. Дақылдарды өсіруге не қажет?

Дақылдарды өсіру үшін алдымен құнарлы топырақ пен таза су керек, себебі олар өсімдікке қажетті қоректік заттар мен ылғалды қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, күннің жылуы да маңызды рөл атқарады. Мұқият фермердің тәрбиесі мен тыңайтқыштарды жүйелі қолдану өнімділікті арттырады.

15. Қазақстандағы егін мерекесі

Қазақстанда дәстүрлі егін мерекесі әр жылы ауыл шаруашылығына, оның ішінде дақылдарға арналған алғыс білдіру ретінде өткізіледі. Бұл мейрамда фермерлер мен ауыл тұрғындары бір-бірін құттықтап, еңбек жетістіктерін атап өтеді, қазақтың егіншілік мәдениеті мен тарихын дәріптейді.

16. Өлең сөзінің ерекшелігі

Кішкентай оқырмандарға арналған бұл өлең қарапайым әрі ұйқасқа бай тілмен жазылған, сондықтан есте сақтау жеңіл әрі қызықты. Балалардың ойын дамыту үшін әрбір сөз барынша оңай әрі таныс болуы маңызды. Әсіресе, поэзияда ұйқастың рөлі ерекше, ол өлеңді музыкалық әуенге айналдырып, оқырмандардың қызығушылығын арттырады. Бұл баланың тілдік қабілетін жетілдіріп, есте сақтау дағдыларын нығайтады.

Автор дақылдарды суреттеуде ерекше теңеулерді пайдаланып, әр жолға ерекше сезім мен түйсік береді. Мысалы, "тәтті дән" деген тіркес арқылы дәннің бағалы әрі пайдалы екенін көрсетеді. Мұндай тәсіл балалардың қиялын қолдайды, шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып, табиғатқа деген сүйіспеншілікті оятады. Бұл өлең әлеміндегі осындай тілдік өнер балалардың рухани дамуына оң әсерін тигізеді.

17. Достық пен бірліктің мысалы

Жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігі туралы ойлар осы өлеңде анық көрініс табады. Дақылдардың бірге еңбектенуі мол өнімнің кепілі екенін көрсету арқылы бірлік пен командада жұмыс істеудің құндылығын түсіндіреді. Бұл ұғымдар балаларға ынтымақтастықтың маңыздылығын, қиындықтарды бірге жеңу жолдарын үйретеді.

Сонымен бірге, өлең татулық пен достықты биікке көтереді. Онда қарапайым тілмен бірлік пен қолдау арқылы кез келген қиындықтың жеңіл болатыны жайлы айтылады. Мұндай идеялар балаларға жақсы достық қарым-қатынастардың қажеттілігін түсіндіреді және оларды қоғамда сыйластықпен өмір сүруге тәрбиелейді.

18. Балаларға арналған дақылдар туралы жұмбақтар

Өлең негізінде жасалған жұмбақтар балалардың ойлау қабілетін жетілдіреді және сөздік қорын байытады. Мысалы, "Тарыдай шашылмайды, бидайдай басылмайды" сияқты жұмбақтар олардың табиғи құбылыстарға деген қызығушылығын арттырады және білетіндерін қолдануға ынталандырады.

Жұмбақтар табиғат пен дақылдарға қатысты білімді кеңейтеді. Қызықты сұрақтар балаларды белсенді ойлауға шақырып, олардың шығармашылық пен зейінін дамытады. Бұл әдіс балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін қалыптастыруда тиімді болып табылады.

19. Өлеңнен алынған көңілді үзінділер

Өлеңде дақылдар мақтанышпен өзіндік ерекшелігін білдіреді: "Мен тәтті дәнмін, әр асқа жараймын!" деген жолдар балабақшадан бастап мектепке дейінгі балаларға өзін-өзі сыйлауды, өзін бағалауды үйретеді. Бұл аңғарымы мейірімділік пен өзін-өзі тану қабілетін қалыптастырады.

Қуат пен шаттық таңдаушы сөздер арқылы жеткізіледі. "Күш-қайрат нан боп келеді саған!" деген жолдар балаларға қуаныш сезімін ұялатып, денсаулық пен энергияның символы ретінде нанның маңыздылығын байқатады. Бұл жолдар өлеңнің жалпы позитивті әсерін арттыра түседі.

20. «Дақылдар әні» шығармасының маңызы

Бұл поэтикалық шығарма балаларды еңбекті қадірлеуге және табиғатты қорғауға үндейді. Өлеңнің негізгі идеясы – дос болу мен бірлік арқылы кез келген қиындық жеңілдейді деген тәрбиелік мағынаны ашады. Балаларға шаттық пен білім беретін бұл шығарма, сонымен қатар, олардың рухани дамуына зор үлес қосады және ұлттық дәстүрлерді сақтауға шақырады.

Дереккөздер

Қылышбеков Ж. Бала әдебиетінің даму тарихы. Алматы, 2015.

Тұрғанбай Қ. Қазақ поэзиясы мен балалар әдебиеті. Астана, 2018.

Нұрғалиев Т. Ауыл шаруашылығының әлеуметтік мәні. Қызылорда, 2020.

Омаров С. Тағамдық дақылдардың биологиясы. Алматы, 2017.

Мұқашев Р. Қазақстанның ауыл шаруашылығы: дәстүр және қазіргілік. Алматы, 2019.

Ғалымов М. Қазақ балалар поэзиясының даму тарихы. Алматы, 2015.

Садықова Л. Балалар әдебиеті және шығармашылық дамуы. Астана, 2018.

Әбдірахманов Ж. Тіл және мәдениет: балалар әдебиетінде. Нұр-Сұлтан, 2020.

Тіл кафедрасы жинағы. Қазақ тіліндегі балалар поэзиясы. Алматы, 2019.