Текст выступления:

Үш бидің шешендік сөздері
1. Үш би – ел бірлігі мен әділдіктің үлгісі

Қазақ халқының тарихында бірлік пен әділдік ұғымдары ерекше маңызды орын алады. Осы ұлы мәндерді ұстанған тұлғалардың бірі – Үш би. Олар біздің елдің достығы мен әділдігінің өнегелі ұйтқысы ретінде есте сақталады. Бұл ұлы қазақ билері өз заманында елдің тыныштығы мен татулығын нығайту жолында аянбай еңбек етті.

2. Үш бидің тарихы мен маңызы

XVII-XVIII ғасырларда үш дана би – Төле, Қазыбек және Әйтеке – қазақ қоғамының ажырамас тұлғалары болды. Олар елдегі қайшылықтарды шешіп, халықтың бірлігін нығайтуға ат салысты. Үш бидің аты қазақ тарихында әділдіктің символына айналды. Олардың ұстанымдары бүгінге дейін қазақ даласында тұтас ұлттың татулығы мен келісімінің үлгісі ретінде қабылданады.

3. Төле би — Ұлы жүздің көрнекті шешен-биі

Төле би 1663 жылы туған және Ұлы жүздің көрнекті басшысы ретінде танылды. Оның әділ әрі қайырымды шешімдері халыққа үлкен сенім сыйлап, беделін арттырды. Көпшілік Төле биді тек шешен ғана емес, сонымен бірге достық пен ынтымақтың символы ретінде құрметтеді. Ол өзінің сабырлы сөздерімен және дана кеңестерімен қазақ даласын бірлікке үндеді.

4. Қазыбек би — Орта жүздің дана билері

1667 жылы туған Қазыбек би өзінің тапқырлығы мен батылдығымен елде құрметпен танылды. Ол күрделі дау-дамайларды шешуде шеберлігі мен әділ ұстанымымен ерекшеленді. Оның шешендігі мен әділдігі халықтың мақтанышы болып, сенімді тұлғаға айналуына жағдай жасады. Қазыбек би үнемі ел мүддесі үшін күресті және сөзінің салмағын ешқашан жоғалтқан жоқ.

5. Әйтеке би — Кіші жүздің қамқор арысы

1682 жылы дүниеге келген Әйтеке би жас кезінен-ақ ерекше дарынын танытты. Оның парасаты мен тапқырлығы ауыл-аймақ ортасында кеңінен танылып, елге қызмет етуге дайын болды. Әйтеке би әділ шешімдер қабылдап, қоғамдық тәртіп пен тыныштықты сақтауға зор үлес қосты. Оның даналығы мен адалдығы халық арасында үлкен құрметке ие болды.

6. Билер дәуірінің айшықтары

Бұл дәуір қазақ қоғамындағы әділдік пен татулықтың алтын кезеңі ретінде сипатталады. Үш би тек құқықтық шешімдер қабылдап қана қойған жоқ, сонымен қатар елдің бірлігі мен руханиятын нығайтты. Олардың әрбір сөзі өз кезегінде білім мен даналықтың символына айналды. Билер дәуірінің осы ерекше беттерін зерделей отырып, ұрпақтарға үлгі алатын өнегелері анық көрінеді.

7. Төле бидің өмірлік нақыл сөздері

Төле би «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген өсиетімен әрдайым халықты біріктіруге шақырды. Бұл сөздер ынтымақ пен келісімнің таптырмас құндылық екенін көрсетеді. Сонымен қатар, оның «Жер дауы, жесір дауы» деген нақылы халық арасында әділ сотты орнатудың аса қажеттігіне нұсқайды. Бұл өмірлік үгеттар қазақ қоғамында бейбітшілік пен тәртіптің сақталуына негізгі негіз болды.

8. Төле бидің тәрбиелік өсиеттері

Төле бидің «Қолы қысқаның жолы қысқа» деген сөзі шыдамдылық пен табандылықтың маңыздылығын ашады. Бұл ұлағатты ұрпақтар арасындағы тәрбиеде үнемі пайдаланатын тәмсілге айналды. Сонымен қатар, «Көпті көрген көнбес болмас» деген нақылы өмір тәжірибесіне сүйеніп, сабыр мен түсіністік қажеттігін даралайды. Бұл сөздер ұрпақты дұрыс жолға бағыттап, қажырлы әрі білімді болуға үндейді.

9. Қазыбек бидің шешендік өнерінің көріністері

Қазыбек би «Біз қазақ деген мал баққан елміз» деген ұран арқылы халықтың тұрмысын ашық жеткізді, оның қадір-қасиетін жоғары тұтты және ел намысын қорғау жолында күресті. Ол батыл әрі әділ адам ретінде «Бізге тиіспеңдер, тисеңдер – бірің өліп, бірің қаласыңдар» деген сөздерімен жауға қарсы тұрды. Бұл оның ерлігі мен азаматтық борышын білдіріп, елдің намысы мен бірлігін қорғауға бағытталған шешендік өнерінің айқын көрінісі болды.

10. Қазыбек бидің достық пен ынтымақ туралы түсінігі

Қазыбек би «Досың келсе, құшағыңды аш!» деген сөздері арқылы достық пен сенімділікке шақырды, халық арасында мейірімді қарым-қатынасты дәріптеді. Сонымен қатар, ол «Бақ қайда барасың? Бірлігі күшті елге барамын» деген нақылы арқылы бірліктің елдің күші екенін ерекше бағалады. Бұл ұстанымы қазақ халқының ынтымақты дамуы мен татулығын нығайтуға зор ықпал етті.

11. Әйтеке бидің әділдік туралы сөздері

Әйтеке би еңбекті жоғары бағалап, «Еңбек қылмай ер мәз болмайды» деп әр адамға адал еңбектің маңызын түсіндірді. Бұл нақылы еңбекқорлыққа үндейді және әрбір адамға жан-жақты даму жолын ашады.

Сонымен қатар, ол әділдікке айрықша көңіл бөліп, «Дауды әділ шешпеген елде ақымақ тәртіп орнайды» деген сөздері арқылы қоғамдағы әділ шешімнің тыныштық пен тәртіптің кепілі екенін нақтылады.

12. Әйтеке бидің ізгілік өсиеттері

Әйтеке би «Бірліктің жоқ жерінде береке болмайды» деп елдің ынтымағы мен берекесін сақтаудың маңызды екенін атап көрсетті. Бірлік болса, қиыншылықтар жеңілдейді және ел дамиды. Сонымен бірге, ол «Жақсының сөзі – май, жаманның сөзі – у» деген нақылы арқылы адамның сөзінің қаншалықты күшті әрі адамгершілік тұрғысынан маңызды екенін ескертетін даналықты жеткізді.

13. Үш бидің ортақ қасиеттері

Үш би – Төле, Қазыбек, Әйтеке – әрқашан ел бірлігін, әділдікті және ақылдылықты жоғары қойды. Олар халық арасында татулық пен өзара сенімнің дамуына үлкен үлес қосты. Олардың даналығы ұрпаққа үлгі болып, қазақ халқының рухани байлығын арттыруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, олардың тәрбие нормалары мен шешендік сөздері әділдік пен тазалықтың жолын көрсетті.

14. Шешендік сөздердің тәрбиелік мәні

Үш бидің нақыл сөздері балаларға достық пен ынтымақтың маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Мысалы, еңбексүйгіштік пен шыдамдылық секілді қасиеттерді насихаттай отырып, олар ұрпақ тәрбиесінде тыңғылықты қызмет атқарады.

Әрбір нақыл сөз тәрбиелік мәні зор сабақ болып табылады. Олар балаларды әділ болуға, қалған адамды құрметтеуге және болашақта дұрыс тұлға ретінде қалыптасуға бағыттайды. Мұндай ерекшеліктер Үш би сөздерінің ұрпаққа қалдырған құнды мұрасы болып саналады.

15. Үш бидің даналық нақыл сөздері

Үш бидің әр сөзінде терең мағына мен даналық жатыр. Мысалы, Төле бидің бірлігі, Қазыбек бидің батылдығы және Әйтеке бидің әділдігі жайлы нақыл сөздері халық арасында ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, ұлттық руханияттың негізгі тірегі болды. Бұл нақылдар өмірлік тәлімгер ретінде кез келген адамға үлгі және қолдау көзі болып табылады. Осы сөздердің салтанатты атаулармен аталуы олар ұлттың жадында мәңгі сақталуын қамтамасыз етеді.

16. Үш бидің ұрпаққа аманаты

Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысындағы үш бидің орны ерекше. "Бесік тіккеннен бастап" деген ұғым үлгілі баланың тәрбиесін басынан бастау керек екенін білдіреді. Үш би бұрынғы ата-бабаларымыздың айтқанындай, "Ел болам десең, бесігіңді түзе" деп, әрбір отбасының іргесін нығайтып, ұрпақтың дұрыс бағыт-бағдар алуына шақырады. Бұл сөздер отбасы мен елдің қадірін білуге, тәрбиенің күнделікті өмірдің негізі екенін ұғынуға үндейді.

Сонымен бірге, әділдік пен ізгілік — үш бидің орынды қалдырған даналық сөздері. "Әділ болыңдар, балам!" дей отырып, олар тек жеке адамға ғана емес, бүкіл қоғамға ортақ құндылықтарды насихаттаған. Бұл ұлағатты кеңес әрбір жүрекке қымбат мұра болып қалады. Әділдік пен ізгілік принциптері қазақ халқының құқықтық мәдениетін, ұлттық бірлігін сақтау жолындағы басты тұғырлар ретінде қызмет етеді.

17. Билер сөзінің бүгінгі өмірдегі маңызы

Үш бидің даналық сөздері бүгінгі заманда да рухани негіз ретінде үлкен маңызға ие болып отыр. Қоғамымыздың әрбір мүшесіне әділдік пен адалдықтың, ынтымақ пен ортақ игіліктің маңыздылығын түсіндіреді. Бұл ұғымдар кез келген қиындықты жеңуге, қоғамда татулық пен береке сақтауына көмектеседі.

Сонымен қатар, мектептер мен отбасыларда олардың нақыл сөздері баланың рухани әрі адамгершілік тәрбиесінің негізгі элементі ретінде пайдаланылады. Үш бидің сөздері балалардың бойында жақсылыққа ұмтылуды, достық қатынасты және әділдікке сенімді қалыптастырады. Осылайша, олар тәрбиенің терең де мәнді қайнар көзіне айналып отыр.

18. Үш биге арналған ескерткіштер мен іс-шаралар

Қазақстанның ірі қалаларында, мысалы, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында Үш би құрметіне арналған ескерткіштер орнатылған. Бұл шығармашылық туындылар бірегей шешендік қабілеті мен ерлік істерін ұрпаққа көрсете отырып, ел тарихында мәңгі есте сақталуын қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, мектептерде Үш бидің даналық сөздерін дәріптейтін тәрбие сағаттары жүйелі түрде өткізіледі. Олардың есімдерін атаған көшелер мен жаяу серуен жолдары жас ұрпақтың сана-сезіміне үлгі болуда. Бұл шаралар жастардың патриоттық сезімін оятып, ұлттық рухты нығайтуға бағытталған.

19. Балалар үшін Үш бидің маңызы

"Үлгі алу мен үйрену" тақырыбында Үш бидің даналығы балалардың өмірлік тәжірибесін байытады. Бидің шешендік сөздері арқылы жас ұрпақ бір-біріне көмек көрсету, жомарттық пен мейірімділік секілді адамгершілік қасиеттерін меңгереді.

"Әділдік пен достық негіздері" бөлімінде олардың ұстанымдары балаларды дұрыс мінез-құлыққа тәрбиелеумен қатар, нығайтылған достық қатынастарды құруға және ашық, әділ болуға бағыттайды. Бұл тәрбие көршілес елдердің ішінде де қазақ халқының мәдени және әдет-ғұрыптық ерекшеліктерін сақтауда маңызы зор.

20. Үш би даналығы — ұрпаққа аманат

Үш бидің шешендік сөздері ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қазақ халқының рухани және мәдени мұрасын байыта түседі. Бұл аманаттар балаларды адалдыққа, бірлікке және әділдікке тәрбиелеу арқылы қоғамның тұрақтылығы мен берекесіне үлес қосады. Олар өздерінің негізгі тіректі идеяларымен ұрпақтың санасын оятып, ақыл-парасат пен жауапкершілік сезімін дамытады.

Дереккөздер

Есенғали Е., Қазақ билерінің тарихы, Алматы, 1989.

Сүлейменов А., Қазақтың ұлы билері: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Астана, 1997.

Баймұханова Г., Қазақ шешендік өнері, Астана, 2005.

Нұрғалиев М., Тарихи тұлғалар мен олардың ұстанымдары, Алматы, 2012.

Айтматов, Ч. Кыргызские народные традиции. — Бишкек, 2005.

Ерғалиев, М., Қазақ билерінің шешендік өнері. — Алматы: ҚАЗҰУ, 2012.

Қазақ этнографиясы және фольклоры. — Алматы, 2010.

Нұркенов, Т., Тарихи тұлғалар және олардың маңызы. — Нұр-Сұлтан, 2018.

Серікбаев, Ж., Ұлттық тәрбие және қазақ билерінің даналығы. — Алматы, 2014.