Текст выступления:

Сәкен Сейфуллин. Көлде
1. Сәкен Сейфуллин және «Көлде» өлеңінің басты тақырыптары

Бүгінгі әсем тақырыбымыз — ұлы қазақ ақыны Сәкен Сейфуллиннің табиғат жайындағы тамаша туындысы «Көлде» өлеңі. Бұл шығармада Сәкен табиғаттың сұлу бейнесін, оның айналасындағы достық пен сүйіспеншілікті аса шеберлікпен жеткізеді. Табиғаттың көркем көріністері мен адам бойындағы мейірімділік арасындағы нәзік байланыс өлеңнің негізгі мазмұнын құрайды.

2. Сәкен Сейфуллин кім?

Сәкен Сейфуллин 1894 жылы дүниеге келіп, қазақ әдебиетінің жарқын жұлдызы атанды. Ол қазақ ауыл өмірінің әсемдігін, табиғат көріністерін ерекше шеберлікпен суреттеген ақын әрі қоғам қайраткері ретінде танылды. Оның шығармалары қазақ мәдениетінің алтын қорына енген, жастарға рухани азық болып қызмет етеді.

3. Сәкеннің балалық шағы туралы деректер

Сәкеннің балалық шағы табиғатпен еріксіз тығыз байланысты болды. Ол малшы отбасында дүниеге келіп, шалқар даланың кеңдігі мен әсем табиғатты көз алдына елестетіп өсті. Сол бала кезден-ақ оның жүрегіне табиғат сұлулығы сіңіп, өлеңдеріне шабыт болды. Бұл кезең ақынның табиғатты сүйіп, оны ерекше сезінудің бастауы болды.

4. Табиғатқа деген махаббат

Сәкеннің жазған шығармаларында көл мен өзен, аспан мен құстардың бейнесі айқын көрінеді. Ол табиғатты шынайы мейіріммен сипаттап, оқушыларға оның керемет сұлулығын сезіндіреді. Ақын нәзік әрі мәнерлі тілмен табиғаттың құпияларын ашады, оның гүлдер мен құстардың үнді ерекше суреттеуі оқырман жүрегін тебірентеді.

5. «Көлде» өлеңі туралы негізгі мәліметтер

«Көлде» өлеңі табиғаттың көз тартар сұлулығын ашып көрсетеді: мөлдір су, көгілдір аспан мен тыныш көлдің бейнесі ерекше сезіледі. Құстар мен гүлдер тіршілігінің шулы сәттері арқылы балаларға табиғатты қорғау маңызды екені жайлы түсінік беріледі. Бұл өлең балаларға судың тазалығын бағалап, экологияға жауапкершілікпен қарауды үйретеді.

6. «Көлде» өлеңіндегі көл бейнесі

Көлдің суы мөлдір әрі таза, күн сәулесінің жарығы су бетінде ерекше жарқырайды. Оның жағасында жасыл шөптер өсіп, құстар тыныш ұшып, бұл сұлулық көздердің жауын алады. Ақын көлдің мәңгілік бейнесін балаларға шынайы әрі көркем тілмен жеткізеді.

7. Көлдің мақтанышы – құстар

Көлдің ең керемет тұрғындары – оның құстары. Олар тыныштық пен үйлесімділік символы, жасыл жапырақтар арасында ән салғандай көрінеді. Құстардың шұқшия ұшуы мен әсем сыбдыры – табиғаттың тіршілік қуанышы, өлеңде олар ерекше мақтамен суреттеледі.

8. Сәкеннің табиғатқа деген көзқарасы

Сәкен табиғатты тек әдемілік көзі ретінде ғана емес, өмірлік мән мен рухани әлемнің нышаны ретінде қарады. Ол үшін табиғат – адам болмысының айнасы, оның лирикалық тілмен бейнеленуі балалардың жан дүниесіне жаңғырған шабыт әкеледі. Ақын табиғатты сүйіспеншілік пен абыроймен көздеп сипаттайды.

9. Өлеңнің әуезділігі мен сөз қолдану ерекшелігі

«Көлде» өлеңі жеңіл ұйқас пен қарапайым сөздер арқылы балаларға түсінікті әрі есте қаларлық етіп жазылған. Бұл өлеңді жаттау оңай, ал оның көркем мысалдары мен сиқырлы сөздері табиғаттың ғажайыптарын ерекше поэтикалық тілмен жеткізеді. Ақынның сөз таңдауы оқушылардың қиялына ерекше әсер етеді.

10. Түстер әлемі өлеңде қалай көрініс тапқан

Өлеңде көк түс аспанның мөлдірлігі мен шексіздігін білдіреді, табиғаттың ашықтығын сездіреді. Жасыл түсті шөптің тынымсыз өсуі мен тіршіліктің қуанышы ретінде бейнелейді. Ақ түс – аққудың таза, сымбатты бояуы ретінде сұлулық пен тазалықтың символы. Осындай түстер табиғаттың үнемі жаңарып отыратын сұлулығын балаларға түсінікті әрі сүйкімді түрде жеткізеді.

11. Аққудың киесі мен аңыздары

Аққу – қазақ халқының рухани мәдениетінде киелі аң ретінде саналады. Онымен байланысты аңыздар мен әңгімелер көп. Аққудың тазалығы мен сұлулығы қоғамдағы рухани тазалық пен ізгіліктің белгісі ретінде көрінеді. Бұл жайлы Сәкеннің шығармаларында да көркем бейнелер кездеседі.

12. Көл — табиғаттың сыйы

Көл – табиғаттың айрықша сыйы ретінде қарастырылады. Уақыты бойынша оның тарихы мен жергілікті халықтардың арасындағы мәні кеңінен зерттелген. Көлдің маңыздылығы экология мен мәдениетте ерекше орын алады. Ол балаларға табиғаттың құндылығы мен қорғалуы қажеттілігін үйретеді.

13. Өлеңнің балаларға әсері

Бұл өлең балалардың табиғатқа мейірімділікпен қарауына үлкен әсер етеді. Олар табиғат сұлулығын сезініп, оған қамқорлық жасауға деген ынтаны дамытады. Көлдегі көріністерді көз алдына келтіре отырып, оқушылар экологиялық санасын арттырып, эмоционалды дүниесін байытады.

14. Сәкеннің басқа табиғат туындылары

«Аққудың айрылуы» өлеңінде аққудың сұлулығы мен табиғатқа деген сағыныш терең суреттеледі. «Тау ішінде» шығармасы — таудың тыныштығы мен кең даланың көркемдігін балаларға жеткізеді. Ал «Жазғытұрым» жаздың берекесін мен жарқын түстерін сипаттап, табиғат тіршілігінің жарқын сәттерін бейнелейді.

15. Сәкеннің атындағы мектептер мен ескерткіштер

Қазақстанның көптеген аймақтарында Сәкен Сейфуллиннің атымен аталатын мектептер мен көшелер бар. Олар жастарды ақынның өмірі мен шығармашылығымен жақынырақ таныстырады. Сонымен бірге, Астана қаласында ақынның ірі ескерткіші тұр, ол халықтың Сәкенге деген құрметін білдіріп, оның өнегелі тұлғасын еске салады.

16. Өлеңді жаттау пайдасы

Балалардың тілдік қабілетін дамытуда өлең жаттау ерекше рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, 74%-ға жуық балалар өлеңді жаттағанда сөздік қоры кеңейіп, есте сақтау қабілеттері айтарлықтай жақсарады. Бұл дерек Білім және ғылым министрлігінің мәліметтері бойынша расталған. Өлең оқу – баланың ми белсенділігін арттырудың қуатты тәсілі, өйткені өлеңде ритм мен ертегілік сюжеттер тілді меңгеруді жеңілдетеді. Отандық педагогтар Сәкен Сейфуллиннің шығармаларын жаттау арқылы балалардың ұлттық сана-сезімі де қалпына келетінін атап өтеді.

17. Сәкен Сейфуллиннің портреті мен тұлғасы

Ұлы қазақ жазушысы Сәкен Сейфуллин – XX ғасырдың басында қазақ әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан тұлға. Ол өз өлеңдерінде табиғат пен адам арасындағы үндестікті, туған өлкенің сұлулығын тамаша жеткізген. Мысалы, 1923 жылы жазылған «Көлде» поэмасында автор табиғат көріністерін сүйіспеншілікпен суреттеген. Оның шығармалары ұлттық түсінігімізді нығайтып, балаларға табиғатқа деген махаббаттың негізін салады. Әсерлі тіл мен терең мазмұн арқылы Сәкен шығармалары әр оқырманның жүрегіне жол табады.

18. Табиғатты қорғау – әр баланың міндеті

Балалар табиғатқа сенімді және жауапты көзқараспен қарауы тиіс, өйткені олардың әрекеттері болашақ табиғи байлықтардың сақталуына әсер етеді. Құстарды қорғау да өте маңызды, себебі олар экожүйенің тепе-теңдігі мен табиғи процесстердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, көлдерді лас судан тазарту балалардың белсенді қатысуын талап етеді, бұл оларға қоршаған ортаны қорғаудың практикалық тәсілдерін үйретеді. Үй жағдайында да экологиялық тәртіпті сақтау – табиғатқа қамқорлық көрсетудің алғашқы қадамы, бұл баланың күнделікті өмірінде экологияны құрметтеуге тәрбиелейді.

19. Табиғатқа көмек – әр баладан басталады

Балалардың табиғатқа көмегі – кішкентай, бірақ маңызды қадамдардан басталады. Мысалы, әр көктемде ағаш отырғызу арқылы олар қоршаған ортаны жақсарта алады және табиғатқа деген мейірімділік сезімін дамытады. Сонымен қатар, жазғы маусымда құстарға таза су беру – олардың тіршілігін қолдаудың қарапайым әрі маңызды тәсілі. Бұл әрекеттер балаларға жануарларға қамқорлық жасауды үйретіп, табиғатпен бірлесе өмір сүру дағдыларын қалыптастырады.

20. Табиғат пен әдебиеттің өмірлік сабақтары

Сәкен Сейфуллиннің «Көлде» өлеңі балаларға табиғаттың қаншалықты маңызды екенін түсіндіреді және оны қорғау қажеттігін үйретеді. Әдебиет пен табиғат бір-бірімен тығыз байланысты және бірге балалардың рухани, интеллектуалдық дамуына үлкен әсер етеді. Өлең арқылы табиғатқа деген сүйіспеншілік пен қамқорлық сезімін ояту – бұл болашақ ұрпақтың жауапкершілігі мен міндеті болып саналады.

Дереккөздер

Ы.Алтынсарин. Қазақ мектептерінің алғашқы кезеңі. Алматы, 1988.

Қазақ әдебиеті тарихы. Т.1. Алматы, 2005.

Жұмабаев М., Сәкен Сейфуллин шығармалары. Нұралық, 2012.

Серікбай М. Қазақ поэзиясының тарихы. Астана, 2019.

Ақындар мен қоғам қайраткерлері туралы энциклопедия. Алматы, 2010.

Білім және ғылым министрлігі. Қазақстанның білім сапасы туралы жылдық есеп, 2022.

Сейфуллин С. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 2010.

Жақыпов Б. Қазақ әдебиеті және табиғат философиясы. Астана, 2018.

Табиғатты қорғау ұйымы. Балалар экологиясы бағдарламалары. Алматы, 2021.

ҚазҰУ экология факультеті. Балалар мен жасөспірімдерге арналған қоршаған ортаны қорғау әдістері. 2019.