Текст выступления:

Мұзафар Әлімбай. Демалыста жайлауда
1. Мұзафар Әлімбай мен «Демалыста жайлауда» өлеңінің негізгі тақырыптары

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөйлеген сөзімізде Мұзафар Әлімбайдың шығармашылығында айқын көрінетін табиғат, достық пен еңбек тақырыптарына назар аударамыз. Оның «Демалыста жайлауда» өлеңі арқылы балалық шақтың ерекше сәттері – жайлаудың кең шалғындары, таза ауа мен шынайы достықтың бейнесі туралы толығырақ сөйлесеміз.

2. Мұзафар Әлімбай жайлы өзекті мәліметтер

Мұзафар Әлімбай 1923 жылы Павлодар облысында дүниеге келген көрнекті ақын. Ол әсіресе балаларға арналған поэзия мен ертегілер жазумен танымал. Оның шығармалары мектеп оқулықтарында кездеседі, себебі оқушылардың табиғат пен адамгершілік құндылықтарды түсінуіне үлкен көмек береді. Мұндай еңбектер балаларды ұлттық дәстүрге, еңбекке және дүниетанымға баулиды.

3. Жайлаудың сұлулығы мен маңызы

Жайлау – қазақ өмірінің маңызды бөлімі. Мұнда көктем мен жаздың көріністері, гүлдердің түрлі түсі, таза ауа мен мөлдір бұлақтар – бәрі баланың қиялын оятады. Жайлауда балалар таза табиғатпен айналысып, достарымен бірге ойнап, еңбек ету арқылы үйлесімділікті сезінеді.

4. Балалардың демалыстағы өмірі

Жайлаудағы балалық шақ – нағыз еркіндік уақыты. Балалар таңғы шапағында оянады, шөп жинауға, жануарларға қамқорлық жасауға көмектеседі. Достық пен еңбек осы кезеңде дамиды, өйткені балалар бірігіп бірлескен жұмыстар атқарады және табиғатпен тұрақты байланыста болады. Бұл олардың денсаулығы мен рухани дамуын қамтамасыз етеді.

5. Табиғат сұлулығының бейнесі

Жайлаудағы көк шалғын мен гүлдердің алуан түрлілігі көз жанарын жаулайды. Ауа мөлдір және таза, ал бұлақтың салқын суы шөлін қандырады. Осы табиғат аясында балалар ерекше бір тыныштық пен ләззат сезініп, жүректеріне табиғат сұлулығы ұялайды. Желдің самалы мен ашық аспан – бейнесімен сезімдерді тереңдетеді.

6. Көркем сөздер мен салыстырулар

Мұзафар Әлімбайдың өлеңінде «алтын шөп» тіркесі жайлаудағы жасыл шалғынның жарқырауын смайылдырып береді, бұл сөз балалардың қиялында ерекше кескін жасайды. «Күміс бұлақ» тіркесі – суының мөлдір әрі таза екендігінің символы, табиғаттың байлығын ашады. Ал «шуақты күн» сөзі жайлаудағы жылы әрі жайлы ауа-райын, табиғаттың жылы қуатын жеткізеді.

7. Жайлаудағы қазақ салт-дәстүрлері

Жайлауда қазақ халқының ежелгі дәстүрлері беріледі. Мысалы, көктемгі көшу кезінде татулық пен бірлік рухы артады, балалар табиғатпен байланыс орнатуды үйренеді. Сонымен қатар, мал бағу мен отбасылық еңбек ұрпақтан ұрпаққа жалғасады. Бұл салт-дәстүрлер баланың мәдени құндылықтарын қалыптастырып, туған жер мен табиғатқа деген құрметті арттырады.

8. Достықтың жылы сырлары

Жайлаудағы достық – шынайы және жылы. Балалар бірге ойнап, еңбек етіп, бір-біріне көмек көрсетеді. Бұл достық олардың түсіністігін, бір-бірін сыйлауы мен қолдауының негізін құрайды. Мұндай қарым-қатынас баланың өмірінде маңызды әлеуметтік дағдыларды қалыптастырады.

9. Еңбекке баулу және көпшілдік

Жайлауда балалар үлкендерге шөп жинауға көмектесіп, еңбекке деген құрметтік сезімге ие болады. Су әкелу сияқты тұрмыстық міндеттер олардың жауапкершілігін дамытып, топпен жұмыс істеудің маңыздылығын үйретеді. Малға қамқорлық көрсету арқылы жануарларға мейірімділік пен жанашырлық қасиеттері ұшталады.

10. Қуаныш пен шаттықтың көріністері

Балалардың жайлаудағы қуаныштары – табиғат аясында еркін ойнауы, жаңа достар табуы, және жаңа нәрсені үйренуі. Олар ән айтып, би билейді, күннің шуағында бірге серуендейді. Бұл сәттер олардың көңіл күйін көтеріп, өмірге деген қызығушылығын арттырады.

11. Жайлаудағы жануарлар мен құстар

Жайлауда қозы, тай, бұзау және құлын сияқты көптеген жануарлар өседі, олар балаларға жақын, сенімді достар сияқты. Сонымен қатар, әртүрлі құстардың сайрауы табиғаттың әсемдігін толықтырып, балаларға ерекше рухани байлық сыйлайды. Бұл жануарлар мен құстар балалардың табиғатты жақсы көруіне ықпал етеді.

12. Өлеңдегі табиғаттың рөлі

Зерттеулер көрсеткендей, балалардың 100%-ға жуығы табиғат аясында уақыт өткізу кезінде психологиялық тыныштық пен қуанышқа кенеледі. Мұндай мүмкіндік олардың эмоционалдық тұрақтылығын арттырып, көбірек шығармашылыққа, белсенділікке итермелейді. Қазақстан Балалар психологиясы институтының зерттеулері осыны дәлелдейді.

13. Тәрбиелік мәні жоғары өлең

«Демалыста жайлауда» өлеңі балаларды еңбек етуге үйретеді, жауапкершілікті қабылдауды дамытады. Сонымен бірге өлең балаларды тазалық пен табиғатты қорғаудың маңыздылығына баулиды. Мәрттік пен адамгершілік қасиеттер, ең бастысы, достық пен ынтымақтастықтың құндылығы өлеңнің басты сыры болып табылады.

14. Демалыстың пайдасы мен көңіл күйге әсері

Табиғат аясында серуендеу балалардың физикалық денсаулығын нығайтып, иммунитетті арттырады. Жайлауда таза ауа мен ашық аспан балалардың көңіл күйін жақсартып, эмоционалдық тұрақтылықты береді. Бұл олардың белсенділігі мен ынтасын арттырып, дамуына оң әсер етеді.

15. Өлең құрылымы мен сөз таңдауы

Өлең қысқа шумақтарға бөлініп, жеңіл ұйқастармен өріледі, бұл балаларға мәтінді тез әрі оңай есте сақтауға жағдай жасайды. Автор пайдаланып отырған қарапайым әрі түсінікті сөздер балалардың сөздік қорын байытып, шығармашылық қиялдарын дамытады. Сонымен бірге өлеңнің ырғақты мәнері балалардың шығармашылыққа деген қызығушылығын арттырады.

16. Балалар әдебиетіндегі орны

Балалар әдебиеті - әрбір ұрпақтың рухани дамуы мен тәрбиесіне мол ықпал ететін ерекше әлем. Оның тарихы тереңде жатыр, әр заманда өз салмағы мен маңызды кезеңдері болған. Бұл әдебиет түрі алғашында ауызекі халық ауыз әдебиеті ретінде қалыптасып, кейін жазба әдебиетпен тұтасып кетті. Қазақ халқында ертегілер, ән-жырлар, мақал-мәтелдер балалар тәрбиесінде басты орын алды. Олар тек көңіл көтеру мен ойын үшін емес, ұлттық сана мен мінез-құлықты қалыптастырушы құрал ретінде қызмет етті. Балалар әдебиетін дамытуда белгілі ақын-жазушылар мен педагогтар үлкен еңбектер атқарды. Мысалы, Ыбырай Алтынсариннің балаларға арналған шығармалары қазақ жазба әдебиетінің дамуына жол ашты. Қазіргі заманда балаларға арналған кітаптар мен мультфильмдер көптеп шығарылып, білім мен тәрбиенің маңызды көзіне айналды. Осылайша, балалар әдебиеті – рухани мұраны сақтап, оны әр ұрпаққа жеткізудің алтын көпірі болып табылады.

17. Танимдық үзінділер мен шуақ сөздер

Балалар әдебиетінде кеңінен қолданылатын танымдық үзінділер – бұл табиғаттың әдемілігі, жануарлар мен өсімдіктердің мінез-құлқы туралы қызықты мәліметтер. Мысалы, қазақ ертегілерінде бұл үзінділер балаларға табиғатты құрметтеуді, әрбір тіршілікке мейірімді қарауды үйретеді. Шуақ сөздер – жылы және жүректен шыққан тілек, пейіл мен мейірімділік білдіретін сөз тіркестері, олар балалардың рухын көтеретін жылы лебіз болып табылады. Ертедегі халық даналықтары мен қазіргі заманғы ақындардың өлең жолдары да осы категорияға кіреді. Мысалы, «Жайлаудағы таң шулы шуақ» деген тіркес балаларға табиғаттағы таңның әсемдігін, күннің қуат беретінін жеткізеді. Бұндай үзінділер арқылы әдебиет балалардың сезімталдығын, дүниетанымын кеңейтеді, оларды сүйіспеншілік пен ізгілікке тәрбиелейді.

18. Отбасы мен үлкендерге жақындық

Балалардың жайлаудағы өмірі ата-әжелері мен ата-аналарымен бірге өтіп, сол отбасы мүшелерінің даналық сөздерін тыңдау арқылы байи түседі. Үлкендердің қамқорлығында өскен балалар отбасылық дәстүрлерді бойына сіңіріп, бірлесіп еңбек етуді үйренеді. Бұл қатынастар олардың сенімділік пен махаббат сезімін дамытуға септігін тигізеді. Отбасындағы жылылық пен түсіністік балаларға өзін-өзі жетілдіру мен жауапкершілік алу мүмкіндігін береді. Міне, бала мен үлкеннің арасындағы осы құнды қарым-қатынас, сондай-ақ бірлік пен ынтымақтастық балалардың болашағын нығайтады және өмірлік тәжірибені арттырады.

19. Жайлаудағы тәрбиелік өнеге: болашаққа бағыт

Жайлаудағы еңбек пен табиғатқа деген сүйіспеншілік балалардың мінез-құлқын қалыптастырып, мықты азамат болып өсуіне негіз болады. Оларға табиғатты қорғау және таза ұстау дәстүрлері үйретіледі, бұл олардың азаматтық жауапкершілігін арттырады. Тұрмыстық еңбек пен қоршаған ортаны қадірлеу тәрбиелік сабақтары балалардың болашақта өмірге деген дұрыс көзқарасын қалыптастырады. Бұл бағытта жайлаудағы күнделікті тәжірибе баланың бойында табандылық, еңбек сүйгіштік, табиғатты сүю қасиеттерін дамытады, соның арқасында олар қоғамға пайдалы, жауапты азаматтарға айналады.

20. Балалық шақтың жарқын естелігі

«Демалыста жайлауда» атты өлең балаларға таза табиғаттың сұлулығын сезіндіреді, достық пен еңбек құндылықтарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ақынның шығармасы кішкентай оқырмандардың ой-өрісін кеңейтіп, олардың жарқын болашағына ынталандырады. Мұндай туындылар балаларға өмірдің мәнін түсінуге, достық пен бірлікті қадірлеуге, табиғатпен үйлесімді өмір сүруге шабыттандырады. Осылайша, бала кездегі осындай естеліктер өмір бойы жүректерінде ұмытылмас із қалдырады, оларды мейірімділік пен жанашырлыққа тәрбиелейді.

Дереккөздер

Қуанышев А.Т. Қазақ балалар поэзиясы. – Алматы, 2005.

Исабеков Б.М. Табиғат және адам: қазақ әдебиетіндегі бейнелеу. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақстан Балалар психологиясы институтының зерттеулері, 2022.

Жусупова Г.Т. Қазақтың ұлттық дәстүрлері және тәрбиедегі орны. – Алматы, 2017.

Мұхамедқали Ә. Баланың шығармашылығы мен тілі. – Алматы, 2010.

Абай Құнанбаев. Қазақ халқының рухани мұралары. – Алматы, 2015.

Ыбырай Алтынсарин. Балаларды оқыту әдістемесі. – Астана, 2018.

Нұрғалиева Г.С. Қазақстандағы балалар әдебиеті тарихы. – Алматы, 2020.

Сүлейменов О. Ертегілер әлемі: қазақ фольклорының ерекшеліктері. – Нұр-Сұлтан, 2017.

Тіл және тәрбие: педагогикалық еңбектер жинағы. – Алматы, 2019.