Текст выступления:

Сүйемiн. Сұлтанмахмұт Торайғыров
1. Сұлтанмахмұт Торайғыров пен «Сүйемін» өлеңінің басты тақырыбы

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз қазақ әдебиетінің ұлы перзенті, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың және оның мәңгілік туындысы «Сүйемін» өлеңінің маңыздылығын талқылаймыз. Бұл шығарма туған жерге деген шексіз махаббат пен патриоттық сезімнің символы ретінде қазақ поэзиясында ерекше орын алады.

2. Ақын туралы жалпы мәлімет және шығарманың шығу тарихы

Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылы Қараоба ауылында дүниеге келді. Ол қазақ поэзиясына жаңа леп әкелген, жастарды білімге және адал еңбекке деген құштарлыққа үндеген дарынды ақын. "Сүйемін" өлеңі оның туған жеріне деген шынайы махаббаты мен батыл патриоттық сезімінен туындаған шығармасы болып табылады. Бұл өлең қазақ әдебиетінде туған елдің сұлулығын дәріптеуде маңызды рөл атқарды.

3. Балалық шағының уақыты мен отбасы

Сұлтанмахмұттың балалық шағы ауылдың таза табиғатында өтті, бұл оның поэзиясына табиғаттың көркем бейнесін енгізудің негізі болды. Ол жылы және мейірімді шаңырақта өсті, ата-анасының мейірімділігі мен қамқорлығы оны мықты адам ретінде қалыптастырды.

Әкесі Сабырқұл еңбекқор әрі әділ адам болды, ал анасы бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөлді. Үйде шынайы сүйіспеншілік пен ынтымақтастықтың арқасында бала бойына еңбекқорлық пен адалдық қасиеттері дарыды.

4. Білімге ерте құштарлық және алғашқы мектеп жылдары

Алғашқы сауатын молдадан ашқан Сұлтанмахмұт 12 жасында қазақ-орыс мектебіне қабылданып, білімнің есігін кеңінен ашты. Білімге деген құлшынысы оянды, ол үнемі жаңа нәрсені үйренуге жанталасатын.

Кітаптарға деген қызығушылығы артып, ғылым мен әдебиет әлемінде өзін дамытты. Бұл жылдар оның кейінгі шығармашылығына үлкен әсер етті.

5. Алғашқы шығармашылық бастамалары мен өлеңдері

Өкінішке қарай, бұл слайдта тарихи мәліметтер жеткіліксіз берілгенімен, Сұлтанмахмұттың алғашқы шығармашылық жолы оның туған жерге деген махаббаты мен әділеттілікке ынтасын айқындайды. Оның алғашқы өлеңдері мен жазбалары қазақ поэзиясында жаңа әуен мен мазмұнды көтерді, жастар арасында патриоттық сезім мен білімнің қадірін арттырды.

6. «Сүйемін» өлеңінің жазылу уақыты мен басты себебі

1912 жылы жастайынан даралана бастаған Сұлтанмахмұт Торайғыров ерекше шабытпен «Сүйемін» өлеңін дүниеге әкелді. Бұл өлең оның алғашқы үлкен шығармаларының бірі ретінде қазақ поэзиясында жаңалық болды.

Өлеңде туған жердің байлығы мен әсем табиғатына деген терең сүйіспеншілік байқалады. Ақын ауылдың сұлу табиғаты мен халқына деген ыстық ықыласын шеберлікпен жеткізеді.

7. Өлеңнің бастауындағы ерекше көңіл-күй мен ой

«Сүйемін» өлеңінің басты шумағында ақын туған жеріне деген шаттық пен құрметін білдіреді. Ол туған елін асақ қазына ретінде бағалап, халыққа деген махаббатын тереңінен сездіреді.

Бұл сөздер балғын жүректің жылуымен толығып, қуаныш пен мақтаныш сезімдерін оятады. Өлең оқырманға ерекше әсер қалдырады.

8. Туған жерге және Отанға деген шынайы сүйіспеншілік

Сұлтанмахмұттың өлеңдері туған жерге, Отанға деген шексіз сүйіспеншіліктің көрінісі. Оның сөздерінде туған елдің табиғаты мен халқының бейнесі жанып, жүрекке жылы лебіз боп жетеді.

Ақынның туындылары жас буынға елін сүюдің, ұлттық рухтың биік мақсаттарының маңыздылығын түсіндіреді, азаматтық сезімді оятады.

9. Кейіпкердің мінезі мен көзқарасы

«Сүйемін» өлеңінің кейіпкері өзін сенімді әрі мақсатты тұлға ретінде бейнелейді. Оның мінезі ашық әрі төзімді, бұл қасиеттер балаларға үлгі болуға лайық.

Ақын ұлттың келешегіне үмітпен қарап, өзінің сөздері мен шығармашылық еңбегі арқылы елді сүйуге және оны жақсартуға шақырады. Бұл көзқарас оның поэзиясындағы негізгі идеялардың бірі.

10. Туған жерге сағыныш пен арманы

Сұлтанмахмұт ақын алыста жүрсе де туған жерді үнемі сағынады. Ол өз өлең жолдарында осы сағыныш сезімін нәзік әрі жылы түрде жеткізеді.

Өлеңде туған елге қайта оралу арманы, үміті мен тілек толықтай сезіледі. Бұл балғын рухтың туған елге деген терең махаббатын паш етеді.

11. Өлең тіліндегі көркемдік және табиғаттың сұлулығы

Сұлтанмахмұттың өлеңдері табиғаттың сұлулығын шебер суреттеп, оқырманды табиғатпен сусындырады. Оның назарында туған жердің көркі, гүлдері мен ағаштары, көктемнің жаңарған дені және жаздың шуақты күндері бар.

Мастерлікпен айтылған табиғат көріністері арқылы ақын туған елдің байлығын, өмірдің құндылығын аша түседі.

12. Туған жердің жарқын табиғаты

Өлеңде туған жердің шалғай даласы мен жасыл шалғындары жырланып, оқырманда туған жердің бейнесі көз алдына елестейді. Сұлтанмахмұт табиғаттың әр мезгілін – көктемнің оянуынан бастап, жаздың шуақты күндеріне дейін жандандырады.

Өзен мен таудың көркем табиғаты арқылы туған жердің сұлулығы тереңінен ашылады. Бұл суреттер балалар жүрегінде туған жерге деген сүйіспеншілікті терең оятады.

13. Достық пен бауырмалдыққа шақыру

«Сүйемін» өлеңінде ақын балаларға достық пен ынтымақтастықтың маңыздылығын түсіндіреді. Ол ортақ мақсатқа ұмтылып, бірге жұмыс істеп, бірге өмір сүру керектігін атап көрсетеді.

Ақын бірліктің, мейірімділіктің және бауырмалдықтың елдің гүлденуі мен татулығының негізі екенін алға тартады. Бұл идеялар өлеңнің тәрбиелік мәнін арттырады.

14. «Сүйемін» өлеңінің тәрбиелік әсері

Біріншіден, өлең балаларға туған елін сүюді үйретеді. Бұл патриоттық сезімді қалыптастырып, елімізге деген адалдықты нығайтады.

Екіншіден, ақын еңбекқорлық пен мейірімділікті дәріптейді. Бұл қасиеттер баланың адамгершілігін дамытуға және жақсы мінез-Құлық қалыптастыруға үлкен үлес қосады.

15. Өлеңнің қазіргі қоғамдағы ролі

Қазіргі таңда «Сүйемін» өлеңі жастар арасында туған жер мен Отанға деген сүйіспеншілікті оятуда маңызды құрал болып табылады. Ол патриоттық тәрбие мен рухани рухани байлықты арттыруға қызмет етеді.

Бұл өлеңнің тәрбиелік және мәдени маңызы біздің қоғамымызда ерекше жоғары бағаланады, себебі ол ұрпақтар арасындағы ұлттық сана мен бірлікті нығайтады.

16. Ақын туындыларының бүгінгі әсері

Сұлтанмахмұт Торайғыров — қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғаларының бірі. Оның шығармалары бүгінгі балалар үшін тек әдеби мұра ғана емес, сонымен қатар рухани білім мен өмірлік құндылықтардың қайнар көзі болып табылады. Балалар мен жастар оның өлеңдерінен үміт пен ынта алып, сол арқылы өмірге сеніммен қарауды үйренеді. Педагогикалық тәжірибеде оның шығармалары поэзия мен әдебиет сабақтарының маңызды бөлігіне айналып отыр, ал оқушылар арасында жиі оқылып, сүйіспеншілікпен қабылданады. Ұлы ақынның сөздері жас ұрпақтың мәдени және рухани дамуына зор ықпал етеді.

Сонымен қатар, оқушылар оның өлеңдеріндегі кейіпкерлердің мінез-құлқын өздерінің үлгі ретінде қабылдайды. Бұл шығармалар әр адамның ішкі әлемін терең түсінуге, ізденуге көмектеседі. Осы қасиеттері баланың азаматтық санасын қалыптастыруда маңызды орын алады. Мұндай әдеби мұра балаларды болашақта жауапты, ойлы, әрі жан-жақты тұлға болып өсуіне ықпал етеді.

17. Ақынның есімі және оның мұрасы

Қазіргі уақытта Сұлтанмахмұт Торайғыровтың есімімен еліміздің түрлі аймақтарында мектептер, көшелер және мәдени мекемелер аталған. Бұл жағдай ұлы ақынның халқымыз үшін қаншалықты маңызды әрі қадірлі тұлға екенін айқын көрсетеді. Ескерткіштер мен мемориалдық кешендер оның әдеби және қоғамдық қызметін ұрпаққа жеткізу мақсатында тұрғызылған.

Сонымен қатар, ақынның шығармалары бірнеше рет қайта басылып, кеңінен таралуда. Оның туындылары арнайы мұражайларда сақталып, зерттелуде. Мұражай экспонаттары оқушылар мен әдебиет сүйер қауымға таныстырылып, оның шығармашылық мұрасын, тарихи контекстін кеңінен түсінуге мүмкіндік береді. Осылайша Торайғыровтың еңбектері келешек ұрпаққа аманат етіліп, ұлттық әдебиеттің қастерлі бөлшегіне айналды.

18. Балалардың өлеңге қызығушылығы мен әсері

Көптеген оқушылар мектепте Сұлтанмахмұттың өлеңдерін жаттап, шығармашылық кештерде орындау арқылы өз өнер шеберліктерін дамытады. Өлеңдерді мәнерлеп оқыған кезде балалар тіл байлығын кеңейтеді, поэзияның әсемдігін сезінеді.

Сонымен қатар, өлеңдердегі достық, адалдық және елге деген құрмет сезімдері оқушылардың жүрегінде ерекше орын алады. Бұл қасиеттер оларды өзін-өзі тәрбиелеуге, дұрыс өмірлік ұстанымдарды қалыптастыруға ынталандырып, патриоттық рухты дамытуға ықпал етеді. Мұндай әсерлер жастардың болашақ азамат ретінде қалыптасуына бағыт береді.

19. Қортынды ойлар мен маңызды мәселелер

Бұл бөлімде Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығына байланысты бірнеше маңызды ойлар мен әңгімелер ұсынылады. Бірінші оқиғада, ақынның туған өлкесіне деген шексіз махаббаты туралы сөз болады, бұл оның поэзиясының рухани негізін құрайды. Екінші әңгімеде, оқушылардың шығармаларды қалай бағалап, олардан сабақ алғаны көрсетіледі. Үшінші жазбада ұлттық рух пен мәдениетті сақтау жолындағы қоғамдық әрекеттер туралы баяндалады. Осындай әңгімелер жастарды шығармашылыққа қызықтырып, әдеби мұраны құрметтеуге шақырады.

20. «Сүйемін» – мәңгілік тәрбие бастауы

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Сүйемін» атты өлеңі туған елге деген махаббат пен адалдық сезімінің символы ретінде ерекшеленеді. Бұл шығарма жастардың санасында патриоттық құндылықтарды қалыптастырады әрі ұрпақтан ұрпаққа берілуі тиіс рухани мұра болып табылады. Өлеңнің терең мәні мен шынайы лирикасы арқылы әрбір жас өмір бойы сүйіспеншілік пен ұлтымызға құрмет сияқты үлкен қасиеттерді бойына сіңіреді. Осының нәтижесінде, «Сүйемін» — тек әдеби туынды ғана емес, сонымен қатар өмірлік тәрбие бастауыға айналған аса маңызды еңбек.

Дереккөздер

Дарибаева, А.Қ. Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармашылығы. Алматы, 2010.

Нұртазин, Б. Қазақ поэзиясының тарихы. Астана, 2015.

Құдашев, М. Сұлтанмахмұт Торайғыров: өмірі мен еңбектері. Алматы, 2008.

Өтешова, Ж. «Сүйемін» өлеңінің көкейкесті мәселелері. Қазақ әдебиеті журналы, 2012.

Ермекова, Д. Туған жерге деген махаббат поэзияда. Шымкент, 2018.

Құралбаев Ә. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2015.

Тілешев С. XX ғасыр қазақ ақындары. Астана, 2018.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары жинағы. Алматы, 2020.

Нұрғисаев Б. Қоғамдық сана және әдеби мұра. Шымкент, 2017.