Текст выступления:

Ақбас тормаң (Ертегi)
1. Ақбас тормаң ертегісі: негізгі тақырыптар мен көңілді кейіпкерлер

Балалардың сүйікті ертегілерінің бірі — «Ақбас тормаң». Бұл әңгіме ерекше ақ мүйізді бұқаның басындағы қызықты оқиғалар мен достық, батылдық пен әділдік сияқты адамгершілік құндылықтарды баяндап береді. Айрықша кейіпкердің басынан өткен ашық, көңілді сәттер балалардың қиялын ұштап, достықтың маңызын үйретеді.

2. Ертегінің шығу тегі және мазмұны

«Ақбас тормаң» — қазақтың ертеден келе жатқан ауыз әдебиетінің бірталай ерекше үлгілерінің бірі. Бұл әңгімеде ауыл өмірі мен жануар кейпіндегі кейіпкерлердің мінез-құлқы бейнеленеді. Әр бір кейіпкер өзінше күлкілі әрі шынайы болып, балаларға қызықты әрі тәрбиелік мағынада көрсетіледі. Мұндай ертегілер арқылы ұрпақтар табиғат пен адам арасындағы байланысты түсініп, адамгершілік құндылықтарды бойларына дарыта алады.

3. Ақбас тормаң – басты батыр

Ақбас тормаң – бұл күш-қуаты мол, денесі ірі, ақ мүйізі мен жылтыр жүні ерекшеленген бұқа. Ол қоғамдық топтың көшбасшысы ретінде өзге жануарларға үлгі болып, бауырмалдық пен әділдік, батылдық қасиеттерін көрсете біледі. Осы арқасында балалар Ақбас тормаңға әрқашан қызығушылықпен қарайды және онымен дос болуды армандайды. Ол қиын сәттерде қорғаншы болып, достарын қорғауға жеңілмейтін жігерін аямайды.

4. Достары: Сары ала бұзау, Қоңыр ешкі, Қара қозы

Ақбас тормаңның дос-жолдастары өзіндік ерекше мінездерімен әңгімеге түрлі бояу қосады. Сары ала бұзау — әрдайым ойнақы және жарқын көлденеңді, оған күлкілі қалжыңдары мен көңіл-күйді көтере білетін бір кейіпкер. Қоңыр ешкі — сабырлы, ақыл-парасаты мол, жанашырлығы мен қамқорлығы достары үшін өте маңызды. Қара қозы болса тапқыр әрі аздап қулықшы, оның қылмыстарымен күлдіретін тұстары көбіне комикалық көрінеді. Осы ұжым бірігіп, бір-бірін қолдап, ерекше достықтың маңыздылығын көрсетеді.

5. Достардың бірінші кездесуі
Ақбас тормаң өз жолдастарын әртүрлі жерлерден іздеп тауып, біріктіреді. Бір-бірімен танысып, ортақ мақсатпен жаңа команда құрып, бір-бірінің досы болуға дайындалуда. 2. Жол үстінде олар бір-біріне өздерінің қабілеттері мен жетістіктері туралы мақтанып, бір-бірімен шынайы қуанышпен араласады. Бұл алғашқы қадамдар жалпы сапарға бірге шығу үшін берік негіз болады.
6. Алғашқы қиындық: терең өзеннен өту

Достар ағып жатқан суы күшті өзенге келгенде сәтсіз үнсіздік орнайды. Су өте қауіпті болып, оны кесіп өту оңай емес еді, бірақ олар бір-бірімен ақылдасып, бірге жол табу керектігін түсіне бастайды. Олар өзеннің үстінен бірге өтуді шешіп, ынтымақ пен достығының күшін дәл осы сәтте көрсетеді. Бұл қиындықтарды еңсерудегі алғашқы үлкен сынақ ретінде есте қалады.

7. Қара бөреке – зұлым бөгет

Жол үстінде күтпеген жерде қап-қара, өте үлкен бір бөреке пайда болды, ол олардың алға жылжу жолын толық жауып тастайды. Бұл тосқауыл достар арасында кикілжің туғызады, олардың әрқайсысы түрлі пікірлер айтады; қорқыныш пен күлкі де қатар келеді. Дегенмен, олар бірігіп, осы мәселені бірге шешуге келіседі. Бұл достық пен ұйымшылдықтың нағыз көрінісі болады, әрі кезекті қиындықтан өтуге мүмкіндік береді.

8. Бірлік пен татулықтың құдіреті

Достар арасындағы айырмашылықтар — олардың ең басты күшінің құралы. Мысалы, біреуі ойлы әрі зерек, біреуі күшті әрі батыл, басқасы шапшаң әрі ширақ, ал тағы бірі күлдіргі әрі көңілді болып табылады. Қиын сәттерде олар бірге ән айтып, көңіл-күйін көтереді. Осылайша, олар ынтымақта болып, кез келген қиындықтан бірге өтіп, достықтың шынайы мағынасын танытады.

9. Ақбас тормаңның жетекші мінезі
Ақбас тормаң әрқашан өз тобын алға бастайды, жаңа шешімдерді ұсынады және жол табады. Оның бай тәжірибесі, ақыл-парасаты және батылдығы қиын сәттерді жеңуге көмектеседі. 2. Жолдастары оған ерекше құрметпен қарайды, оның пікірін тыңдап, сенім артатыны топ ішіндегі ынтымақ пен келісімді одан әрі нығайтады. Бұл бірыңғай күш оларды барлық кедергілерден өткізе алады.
10. Мейірімділік пен қамқорлықтың үлгісі

Ақбас тормаң және оның достары ортада қиындыққа тап болғанда, олар бір-біріне мейірімділікпен қарайды және қамқорлық көрсетеді. Мысалы, Қоңыр ешкі өзінің сабырлы әрі жылы жүрегімен дос-жолдастарына көмек береді. Мұндай әңгімелер балаларға қамқорлық пен жанашырлықтың маңыздылығын үйретеді. Олар бірге қиын сәттерді жеңеді және мейірімділіктің шынайы үлгілерін көрсетеді.

11. Әр кейіпкердің мінезі – сипаттамалар

Ақбас тормаң мықты, батыл және әділ көшбасшы ретінде танылған. Оның шешімдері әділетті және ол қиындықтарға төтеп бере алады. Достары әртүрлі мінезбен ерекшеленеді: Сары ала бұзау ойнақы, қалжыңқой, көңілді; Қоңыр ешкі сабырлы, қамқор жан; Қара қозы тапқыр әрі қулықкер кейпінде. Мұндай әртүрлілік олардың ортақ ертегісін жанды әрі тартымды етеді.

12. Шиеленіскен шақ: ормандағы қасқыр

Достар орманда өз күнделікті жолымен жүріп келе жатқанда, күтпеген жерден қорқынышты қасқырға кезігеді. Бастапқыда олар шошынып, қорқу сезіміне беріліп қалады. Бірақ көп ұзамай, бір-біріне сенім артып, бірігіп әрекет етуге шешім қабылдайды. Оның арқасында олар қорықпастан қасқырға қарсы тұрып, достық пен бірліктің шынайы маңыздылығын көрсетеді.

13. Батылдық – нағыз достың қасиеті
Ақбас тормаң қасқырмен кездескенде шын мәнінде батылдық танытып, алдыға шығып өз достарын қорғайды. Оның бұл әрекеті балаларға шынайы ерлік пен адал достықтың үлгісі болып табылады. 2. Батыл қадамдарының арқасында ол топты қауіпті жағдайдан аман алып шығып, бірге бірлік пен сенімнің маңыздылығын паш етеді. Бұл ертегі кейіпкерінің мінезі балаларға үлкен тәрбиелік сабақ береді.
14. Қиындықтан кейінгі қуаныш пен мереке

Қиындықтардан кейін достар бірге қуаныш пен мерекені бөліседі. Мұндай сәттер олардың арасындағы байланысты нығайтады, бірге бақытты сәттерді атап өту арқылы достық пен бірлікті одан әрі тереңдетеді. Бұл мерекелік бөлістер ертегі сюжетінің жағымды аяқталуын көрсетіп, балаларға ортақ қуаныш пен ынтымақтың қаншалықты маңызды екенін ұғындыртады.

15. Мақал-мәтелдер мен халық даналығы

«Бірлік бар жерде - тірлік бар» деген мақал ертегідегі достық пен ынтымақтастықтың мәнін айқын жеткізеді. Бұл нақыл сөз балаларға бірге болудың, ортақ мақсатқа жетудің құндылығын үйретеді. Сонымен бірге, «Досы көпті жау алмайды» деген даналық сөз достардың қадірін арттырып, олардың маңыздылығын түсіндіреді. Мұндай мақал-мәтелдер ертегінің тәрбиелік мазмұнын байытады және ұлттың халық даналығы ретінде жас ұрпаққа жол тартады.

16. Ертегіден алатын құндылықтар

Балалар Ақбас тормаң мен оның достарының образдарынан достықтың, қайырымдылықтың және сенімнің мәнін терең сезінеді. Бұл жақсы кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы балаларға бір-біріне қамқорлық пен құрмет көрсету үлгісі беріледі. Сонымен қатар, ертегіде еңбексүйгіштік пен адалдықтың маңыздылығы айқын баяндалады. Бұл қасиеттер өмірде табысқа жетудің негізі ретінде көрсетіледі, сондай-ақ адамгершіліктің маңызды факторлары екені балаларға түсінікті және қызықты түрде жеткізіледі.

17. Күлкі мен ойын: ерекше сәттер

Ертегідегі күлкілі әрі қызықты оқиғалар балалардың көңілін көтеріп, олардың қиялын дамытады. Әр түрлі ерекше оқиғалар мен жан-жақты кейіпкерлер балаларға өмірдің қызықты сәттерін көрсетуге көмектеседі. Бұл сәттер балалардың эмоциялық дамуына оң ықпал етеді, олардың жан дүниесін байытады. Ойын арқылы балалар арасындағы қарым-қатынас нығаяды, ол олардың шығармашылығын және әлеуметтік дағдыларын жетілдіреді.

18. Бірігіп істеген жұмыс – үлкен жетістік

Ақбас тормаң мен достары қиын жағдайларда бірге әрекет етіп, үлкен нәтижелерге жетеді. Олардың бірге жұмыс істеуі жолдағы тосқауылдарды жеңуге көмектеседі, бұл олардың команда ретінде мықты екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, ұжымдық еңбек арқылы олар азық іздеуді, қиындықтарды еңсеруді және бір-біріне қолдау көрсетуді үйренеді. Бұл ертегі балаларға бірге еңбектену арқылы қандай үлкен жетістіктерге қол жеткізуге болатынын түсіндіреді.

19. Ақбас тормаңнан үйренетін өмірлік сабақтар
Ақбас тормаңның батылдығы мен шыдамдылығы балаларға қиын сәттерде сабырлы әрі сенімді болуды үйретеді. Оның достарына деген қамқорлығы мен қолдауы тұрақтылық пен мейірімділік қасиеттерін көрсетеді. 2. Ақбас тормаңның достарына адалдығы және ұйымшылдығы шынайы достықтың маңызды екенін дәлелдейді. Бұл кейіпкердің мінезі балаларға өмірлік құндылықтарды насихаттап, оларды жақсы мінез-құлыққа жетелейді.
20. Ақбас тормаң ертегісінің терең мағынасы

Бұл ертегі балаларға достық, батылдық пен мейірімділіктің құндылығын жеңіл және түсінікті түрде ашады. Ақбас тормаң мен оның достарының оқиғалары адалдық пен бірліктің маңыздылығын көрсетеді. Сонымен қатар, олар өмірдің сұлу жақтарын сезінуге және адамгершілік қасиеттерін бойына сіңіруге шабыттандырады. Осылайша, оқиғалар балалардың рухани әлемін байытады және олардың мінез-құлқын қалыптастырады.

Дереккөздер

Адаев Б. Қазақ ауыз әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Смайылова Ғ.М. Қазақтың ертегі мен аңыздары: ұлттық дәстүрлер мен сабақтар. – Астана: Фолиант, 2020.

Қонаев Т.Ж. Қазақ әдебиеті тарихы. – Алматы: Рүстем-Бек, 2015.

Тәшімова Ш.А. Қазақ ертегілері мен адамгершілік тәрбиесі. – Алматы: Елорда, 2019.

Иванов П.И. Детская литература и формирование личности. – М., 2015.

Сергеев А.Н. Народные сказки и воспитание нравственности у детей. – СПб., 2017.

Казахстанская национальная энциклопедия. – Алматы, 2018.

Петрова Е.В. Психология детского восприятия сказок. – Екатеринбург, 2019.

Мирзаева Г.М. Роль сказок в духовном развитии детей. – Нур-Султан, 2021.