Текст выступления:

Өйтеке бидiң шешендiгi
1. Өйтеке би және шешендік өнері – негізгі тақырыптар

Қазақ халқының тарихында Өйтеке би ерекше орын алады. Ол - ел басқаратын әділ би әрі тапқыр шешен. Оның шешендік өнері мен даналығы ел арасындағы татулық пен келісімді қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл әңгімеде біз Өйтеке бидің өмірі мен қызметіне, сондай-ақ оның шешендік өнерінің ерекшеліктеріне тереңірек үңілетін боламыз.

2. Өйтеке би өмірі мен қызметі туралы мәлімет

Өйтеке би 1667 жылы дүниеге келіп, Кіші жүздің беделді билерінің бірі болды. Ол Төле мен Қазыбек билермен бірге қазақ халқының тыныштығы мен бірлігін сақтау жолында зор еңбек сіңірді. Әділдігінен танымал би ретінде оның сөзі халық арасында үлкен салмаққа ие болды. Қоғамдағы даулы мәселелерді шешуде айқын және парасатты көзқарастар ұстанған Өйтеке би қазақтың ақылгөй билерінің қатарында тұр.

3. Өйтеке бидің балалық шақ ерекшеліктері

Өйтеке би бала кезінен зерек әрі тапқыр баланың бірі болды. Ойын-тойларда өзінің әзіл-қалжыңымен ойды икемді жеткізіп, ауылдың үлкендерінен үлгі алды. Балалар арасында көңілді әрі басшылық қасиеттерімен көзге түсіп, оның шешендік қабілеті ерте қалыптасып, оның кейінгі өмірінде шешендік өнердің негізі болды.

4. Шешен болуына әсер еткен факторлар

Өйтеке бидің шешендік өнерін жасаған басты факторлардың бірі – атақты билердің даналық сөздерін балаларынан тыңдап, зерделеуі болды. Ол олардың қысқа әрі мағыналы жауаптарын есте сақтап, өзіне үйренді. Сонымен қатар, әкесі мен ауыл ақсақалдарының тәрбиесі оның тапқырлық қабілетін дамытып, шешендік өнерге ерекше баулу жасады. Сондықтан оның шешендігі – жан-жақты тәрбиенің нәтижесі.

5. Өйтеке бидің шыққан тегі

Өйтекенің әкесі Ақшайық, Түйелібай руынан шыққан. Бұл отбасында сөздің шешендігі мен ойлы әрекеттердің үлкен құндылығы бар болды. Сондай-ақ, туған-туыстары арасында елге сөз сөйлеп, ақыл айтатын ақылды адамдар көп болған. Бұл орта оның шешендік қасиетін нығайтуға және қалыптастыруға үлкен әсер етті.

6. Өйтеке бидің тапқырлығымен есте қалған оқиғалар

Өйтеке бидің шешендігі мен тапқырлығы туралы көптеген аңыздар тараған. Мысалы, бірде билік кездесулерінде күрделі сұрақтарға қысқа әрі нұсқа жауап беріп, мәселені әзілмен араластыра отырып шешкені ел аузында сақталған. Қиын жағдайларда да өмiрлік даналығымен қарама-қайшылық тудыратын оқиғаларды шешіп, көпшіліктің көзқарасын дұрыс бағытқа өзгерткен. Бұл оқиғалардың бәрі оның ерекше шешен екенін дәлелдейді.

7. Өйтеке бидің бірлік туралы нақыл сөздері

Өйтеке би ұлтының бірлігіне зор мән берді. Ол «Ағайын тату болса – ат көп» деп, ағайынды, елді біріктірудің маңыздылығын ерекше айтты. Сонымен бірге, «Абысын тату болса – ас көп» деген нақыл сөздері арқылы отбасы ішіндегі татулық пен келісімді дәріптеді. Оның бұл даналық сөздері халық арасында ынтымақ пен достықтың нығаюына бағытталған.

8. Әділдік пен адалдықтың рөлі

Даулы істерде Өйтеке би әрқашан әділ шешім қабылдады. Оның сөздері адалдық пен парасаттылыққа толы болды. Адамдардың сенімі мен құрметі оның әділдігіне негізделіп, халық тарапынан үлкен беделге ие болды. Осылайша, Өйтеке би әділдіктің табиғи бейнесіне айналып, өзгелерге үлгі болды.

9. «Жеті жарғы» және Өйтеке бидің рөлі

Кең тарихи оқиғаларға көз жүгіртсек, Өйтеке би «Жеті жарғы» заңнамасының жүзеге асырылуында ерекше рөл атқарды. Ол халық арасында құқықтық тәртіптің сақталуын қадағалап, әділ сот төрелігін қамтамасыз етті. Оның шешендігі мен ақыл-кеңесі қазақ қоғамындағы заңдылық пен тәртіптің орнауына ықпал етті, көптеген даулы кикілжіңдерді шешуге көмектесті.

10. Үш би: Төле, Қазыбек және Өйтеке би

Тарихта Өйтеке би Төле және Қазыбек билермен бірге қазақтың атақты үш биі ретінде танылды. Олар ел арасындағы бірлік пен бейбітшілік үшін үздіксіз еңбек етті. Олардың бірлескен күресі қазақ халқының ішкі татулығы мен тұрақтылығын қамтамасыз еткен маңызды фактор болды. Осы үш би халықтың жүрегінде мәңгі есте қалды.

11. Өйтеке бидің даналық сөздері

Өйтеке би халыққа «Келісімсіз елде тыныштық болмайды» дөп басып айтқан. Бұл сөздері арқылы ол татулық пен бірліктің маңыздылығын түсіндіріп, балаларға достықтың құндылығын үйретті. Сонымен қатар, «Ақыл – жастан, асыл – тастан» деген даналығы шығармашылық ойлауды және үлкендерге құрметпен қарауды насихаттады. Бұл нақылдар жастарға өмірлік өнеге болды.

12. Шешен сөздің құдіреті

Өйтеке би дау-дамайды шешкенде күшпен емес, сөздің күшімен жеңді. Оның шешендігі екі ауыл арасындағы қақтығысты бітімге айналдырып, адамдарды өзара түсіністікке жетеледі. Сондай-ақ, ол әр адамның пікірін мұқият тыңдап, дұрыс бағыт беру үшін көреген сөздерін айтты. Оның ұстанымы – достық пен түсіністікті нығайту болды.

13. Өйтеке би және достық маңызы

Өйтеке би достықты өмірлік маңызды құндылық деп санады. Оған дәлел ретінде оның «Досы көпті жау алмайды» деген нақылы тағылады. Бұл сөз арқылы ол адамдар арасындағы сенім мен бірліктің өмірдегі маңыздылығын көрсетті. Оның достық туралы ойлары заманауи балалардың қарым-қатынасына жақсы үлгі болып, әр дәуірде өзектілігін жоймайтын құндылықтарды дәріптеді.

14. Өйтеке бидің ел тағдырындағы ірі рөлі

Өйтеке би қазақ елінің тарихи дамуында үлкен рөл атқарды. Ол елдің саяси және әлеуметтік мәселелерін шешуде тапқырлығы мен даналығы арқылы ықпал етті. Оның қызметі мен шешендік өнері халқына тұрақтылық пен ынтымақ әкелді. Бұл оқиғалар оның ел тағдырындағы ерекше орнын дәлелдейді.

15. Тапқыр жауаптар мысалдары

Билік кездесулерінде Өйтеке би күрделі және ауқымды сұрақтарға қысқа әрі нұсқа жауаптар беріп отырды. Оның сөздері әзілмен араласып, бірақ әрқашан терең ойлы әрі әсерлі болды. Қиын-қыстау сәттерінде де өзінің тапқырлығын сақтап, пікірін дәлелдеп, көпшіліктің көзқарасын бағыттауда ерекше қабілетін көрсетті. Бұл қасиеті оны халық арасында ерекше қадірлі етті.

16. Замандастарының құрметі

Өйтеке биге халқымыз әрқашан сенім артып, кеңес сұрап келетін. Оның ақыл-кеңестері қиын-қыстау сәттерде әділ шешім қабылдауға көмектесіп, оның сөздері мен пікірі зор құрметке ие болды. Ауызша тарих пен жырларда айтылатындай, ел оны жай билік басында тұрған кісі ретінде ғана емес, елдің даналық пен әділдік символы ретінде танитын.

Оның беделі тек жеке адам ретінде ғана шектелмей, бүкіл халықтың сенімді серігіне айналды. Замандастары Өйтеке биді қоғамдағы үлкен мәселелерді шешудің негізгі тұлғасы деп санады, оның ақыл-парасаты мен мінез-құлқы әрдайым үлгі болды.

17. Өйтеке бидің рух пен парасат иесі ретінде бейнесі

Өйтеке бидің өмірінен бірнеше қызықты оқиға бар, олар оның рухани байлығын көрсетеді. Бір күні ауыл халқы үлкен даудың шешімін таба алмай жатқан кезде, ол батыл әрі әділ шешім қабылдап, елдің бірлігін сақтап қалды. Сонымен қатар, оның сөздері әрдайым анық әрі дана болды, ол кісінің шешендігі ел арасында кеңінен танылды. Тағы бір аңызда Өйтеке би балаларға ізгілік пен адамгершіліктің маңыздылығын түсіндірген.

18. Шешендiктің бүгінгі ұрпаққа әсері

Өйтеке бидің шешендік өнері бүгінгі балаларға маңызды білім мен тәрбиенің негізін құрайды. Оның сөздері достық пен бірлік құндылықтарын дәріптей отырып, мәнерлі сөйлеу мен мінез-әрекеттің маңызын ұғындыруда. Мектептерде оның өнегесі сабақ ретінде қарастырылады, бұл жастардың адамгершілік қасиеттері мен өзара түсіністігі артуға көмектеседі.

19. Өйтеке бидің бейнесі қазіргі заманда

Қазіргі таңда Өйтеке бидің құрметіне елімізде бірнеше ескерткіштер орнатылған. Оның атымен аталатын мектептер мен көшелер бар, бұл жастарға үлгі болып, оның рухани мұрасын сақтап келеді. Тарихнамада да оның есімі мәңгілікке қалды. Қазақ халқы оның әділдігі мен даналығын мақтан тұтып, ұрпақтар бойына сіңіруге ұмтылады.

20. Өйтеке бидің мәңгілік үлгісі

Өйтеке би қазақ халқының әділдігі мен даналығының айнасы ретінде қалған. Оның шешендігі мен тапқырлығы ұрпаққа ұмытылмас мұра болып жетті. Сол себепті, біз оның өнегесін терең түсініп, тағылымды өмірлік бағдар ретінде қастерлеуміз қажет.

Дереккөздер

Әбілқасымов, Т. К. Қазақ билері және олардың шешендік өнері. — Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2015.

Жұмабаев, Н. Өйтеке би — халық шешені. — Астана: Тарих ғылымдары институты, 2010.

Қазиев, М. Тарихи тұлғалар мен шешендердің шығармашылығы. — Шымкент: Оңтүстік Қазақстан, 2018.

Сүлейменов, С. Қазақтың үш биі: Төле, Қазыбек және Өйтеке. — Алматы: Аруна, 2012.

Төлебаев, А. Қазақтың тарихи заңдар жинағы – «Жеті жарғы». — Нұр-Сұлтан: Өрлеу, 2021.

П. Сейітали. Қазақтың әйгілі билері және шешендері. Алматы, 2010.

Ә. Нұрбеков. Қазақ шешендігі және оның тарихы. ҚазҰУ баспасы, 2015.

Ж. Қожабаев. Қазақтың танымал билері. Астана, 2018.