Текст выступления:

Өнер-бiлiм бар жұрттар. Ыбырай Алтынсарин
1. Өнер-бiлiм бар жұрттар

Қазақ халқының тамыры тереңде жатқан білім мен өнердің маңызын жеткізетін бұл тақырып біздің рухани дүниеміздің алтын қазынасы іспеттес. Ыбырай Алтынсаринның өмірі мен еңбегі арқылы мемлекетіміздің дамуы мен халықтың рухани өсуіне жүргізілген сапарға шақырамын.

2. Ыбырай Алтынсарин — қазақтың алғаш ағартушысы

1841 жылы туылған Ыбырай Алтынсарин өзінің балалық шағында ата-анасынан ерте айырылып, білімге үлкен құштарлық танытты. Оның алғашқы ұстазы — атақты Балғожа би, ол Ыбырайға білімнің негізін салды. Бұл кісі қазақ ағартушылығы саласында негізін қалаған тұлға ретінде мәңгі есте қалды.

3. Ыбырайдың алғашқы мектебі жайлы естеліктер

Ыбырайдың алғашқы ашқан мектебі жайлы көптеген естеліктер бар. Бірінде, мектептегі балалардың қуанышымен толқынданып, Ыбырай өз шәкірттерін білім мен өнерге жолдағанын айтып жатады. Басқасында оның мектептік сабақтары жайлы нәзік әрі ызаға толы сәттер суреттеледі. Бұл оқиғалар арқылы оның ағартушылықтың маңызы айқын көрсетіледі.

4. «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңінің мағынасы

Ыбырайдың өлеңі білім мен өнердің қазақ қоғамындағы ұлттық өркениеттің іргетасы екенін айқындайды. Онда дамыған елдердің табысы тек білім мен өнерге ұмтылу арқылы келеді деп түсіндіріледі. Қазақ жастары білім алып, өнерге тартылып, ел болашағына үлес қосуы маңызды екендігі ерекше атап өтілген.

5. Ыбырай ашқан алғашқы мектеп жайлы

1864 жылы Торғай өңірінде алғаш рет қазақ-орыс мектебі ашылды. Бұл мектеп – қазақ қоғамында жаңа дәуірдің бастауы болды. Мектептің бірінші күніне төрт бала қатысты, бұл қазақ балалары үшін үлкен мүмкіндік болып саналды және олардың білімге деген көзқарасын түбегейлі өзгертті.

6. «Қазақ хрестоматиясы» оқулығының ерекшелігі

1879 жылы жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» оқулығында өлеңдер мен ертегілер кеңінен жинақталған. Бұл кітапта адалдық, еңбек пен достық сияқты тәрбиелік мәні зор әңгімелер қамтылған. Кітап балаларды оқуға, ойлауға және өмірлік маңызды жақсы қасиеттерді меңгеруге ынталандырады.

7. Ыбырайдың мектептеріндегі алғашқы оқушылар

Ыбырайдың мектептерінде алғаш оқыған балалар туралы түрлі естеліктер сақталған. Бірінде, сол кездегі отбасы жағдайлары қиын баланың білімге деген ынтасы жарқын суреттеледі. Басқасында мектеп өміріндегі алғашқы сабақтар мен шәкірттер арасындағы байланыс туралы нәзік әңгімелер айтылады. Бұл оқиғалар Ыбырайдың ағартушылық әрекетінің шынайылығын көрсетеді.

8. Өнер мен білімнің болашақтағы рөлі

Білімді адам өзімен бірге еліне де пайда әкеледі, оның еңбегі мен тәжірибесі халқына үлгі болады. Өнерлі жастар ұлттық мәдениетті сақтап, жаңаша бағыттарды қалыптастырады. Оқу мен өнер арқылы жастар болашақ құрылысшыларына айналып, елінің өркендеуіне үлкен үлес қосады.

9. Өлеңде дамыған елдердің бейнесі

Өлеңде фабрикалар, зауыттар, мектептер мен кітапханалар сынды дамыған елдердің нышандары жанды түрде суреттеледі. Бұл бейнелер күнделікті өмірден алынған, білімнің қоғамдағы маңызды рөлін және жетістік кілті екенін түсіндіреді. Осындай жетістіктер арқылы елдің дамуы мен өркендеуі көрініс табады.

10. Қазіргі өмірдегі білім мен өнердің орны

Ғылым мен техника дамыған қазіргі кезеңде мектептерге жаңа пәндер енгізіліп, балалар білімнің жаңа түрлерін меңгереді. Музыка мен сурет өнері сияқты шығармашылық бағыттар балаларды жаңа идеяларға баулып, олардың тұлғалық дамуына ықпал етеді. Әрбір бала білім алып, армандарын жүзеге асыруға мүмкіндігі мол. Білім мен өнер адамның жан дүниесін байытып, болашаққа сенімді қадам жасауға жол ашады.

11. Ыбырай есімі қазіргі мектептерде

Қазіргі мектептерде Ыбырай Алтынсарин есімі құрметпен аталады. Кейбір оқушылар мектептің атын оның құрметіне қойып, оның еңбегін дәріптеуде. Ыбырайдың педагогикалық әдістері мен тәрбиелік принциптері заманауи оқу бағдарламаларында да қолданылып, ұрпақ тәрбиесіне үлгі болып отыр.

12. Буынды нақыл сөздер мен өсиеттер

«Бірлік болмай, тірлік болмас» деген нақыл сөз – адамдарды ынтымақ пен достыққа шақыратын ұлағатты сөз. Ол бірге еңбек етсе ғана алға шығуға болатынын түсіндіреді. «Өнер-білім бар жұрттар» ұраны жастарға білім мен өнерге ұмтылуға шабыт береді, өйткені бұл елдің жарқын болашағының кепілі. Ыбырай біліммен қатар мейірімділік пен ізденісті де жоғары қойған, әр баланы адамгершілік пен ақылдылыққа тәрбиелеуді мақсат еткен.

13. Ыбырайдың өмірінен қызықты сәттер

Ыбырай алғаш ұстаздық қызметін өз ашқан мектебінде бастап, білімге ынталы балалардың дамуына ерекше көңіл бөлді. Ол ауыл аралап, атпен ұзақ сапарларға шығып, балаларды оқуға шақырды. Сонымен қатар, мектеп формасын енгізіп, тәртіп пен бірлікке ерекше мән берді, бұл мектеп өмірін жүйеге түсіріп, оны дамытты.

14. Ыбырай шығармаларындағы тәрбие

Ыбырайдың шығармаларында адалдық қасиеті ерекше орын алады. Ол балалық жүрекке әділдік пен шыншылдықты ұйытады. Еңбек пен достық туралы әңгімелері балаларға еңбекқорлық пен бірлескен еңбектің маңыздылығын үйретеді. Сонымен қатар, мейірімділік пен сабырлылық қасиеттерін насихаттау арқылы жастарға жақсы жүректі болуды үлгі етеді.

15. Білімге шақырған өлеңдер

Ыбырайдың өлеңдері білім алуға деген шақыру болып табылады. Оның өлеңдерінде балаларға білімнің құндылығы жайлы айтылып, оқу мен іздену арқылы асқақ жетістіктерге жетуге болатыны көрсетіледі. Әрбір өлең оқушының жан дүниесін оятып, білімге деген мотивацияны арттырады.

16. Жаңа дәуір ұстазының еңбегі

Ыбырай Алтынсарин – қазақ мектеп оқытуында жаңа дәуірдің негізін қалаушы ұлы ұстаз. Оның оқыту әдістерін жаңартып, қазақ балалары үшін білімді қолжетімді етудегі еңбегі ерекше. Ол тек дәстүрлі сабақ жүргізумен шектелмей, балалармен достық қарым-қатынастар орнатып, әр сабақта ерекше әрі тартымды әдістерді пайдаланды. Ыбырай әлемдегі ғылым мен мәдениет жаңалықтарын оқушыларға таныстыру арқылы олардың білім көкжиегін кеңейтті, жаңа дүниетанымға жетелеуді басты мақсат етті. Сонымен қатар, ол білім беру үрдісін ойын мен өлең арқылы жеңіл әрі есте қалатындай етіп ұйымдастырып, оқушылардың білімге деген қызығушылықтары мен құштарлығын арттыруға үлкен үлес қосты.

17. Ыбырай мұрасын ұлықтау

Қазақ халқы Ыбырай Алтынсариннің есімін құрмет тұтып, оны ұрпақ жадында мәңгілікке сақтау мақсатында мектептер мен көшелерге оның есімін берді. Бұл – ұрпақтарға үлгі етілетін тұлғаның дәрежесін айқындайтын маңызды қадам. Сонымен қатар, Қостанай мен Ақтөбе қалаларында ұлы ұстазға арналған ескерткіштер орнатылып, оның еңбегі мен өмірі халыққа таныстырылып келеді. "Ыбырай Алтынсарин" медалі жас ұрпақты тәрбиелеуде білім мен еңбекті насихаттау құралдарының бірі ретінде табысталады. Бұл медаль арқылы оның педагогикалық ілімі ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, жастарға үлгі болуы қамтамасыз етіледі.

18. Ыбырай арманы – білімді ұрпақ

Ыбырай Алтынсарин әр қазақ баласының өнерлі әрі білімді болып өсуіне шын жүректен тілектес болды. Ол бұл асыл арманын өз еңбегімен іске асырып, қазақ халқының рухани дамуы үшін үлкен үлес қосты. Қазіргі мектеп оқушылары – Ыбырайдың арманының өмірге келген жемісі десек болады. Олар білім мен өнерге шабыттанып, осындай үлгілі дамудың жалғасын тауып жатыр. Әрбір бала мектепте алған білімі мен өнерге ұмтылуы арқылы біздің еліміздің жарқын болашағы, тұрақты дамуының негізі болып отыр.

19. Білім мен өнердің болашаққа жол ашуы

Қазіргі заман адамдарына шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін музыка, сурет салу сияқты үйірмелер мен мектеп бағдарламалары ұсынылады. Бұл балалардың дарындылықтарын ашуға жан-жақты жағдай жасайды. Сонымен қатар, жаңа технологияларды меңгеру мүмкіндіктерінің кеңеюі білім деңгейін цифрлық құралдардың көмегімен тереңдетуге ерекше мүмкіндік береді. Кітап оқу да балалардың білім көкжиегін арттыратын, олардың ой-өрісін кеңейтетін маңызды әдет болып қала береді. Өнер баланың жан дүниесін байытып, көңілін көтеретінін едеміз, сондықтан ол қоғамдағы әлеуметтік дамудың маңызды бөлігі ретінде бағаланады.

20. Ыбырай Алтынсарин мұрасы – болашаққа бағдар

Ыбырай Алтынсариннің «Өнер-білім бар жұрттар» деген идеясы бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтпай келеді. Әр бала білім мен өнерге ұмтылған сайын, еліміздің болашағы алтынды болады. Шығармашылық жолымен өскен жас ұрпақ Қазақстанның дамуына зор үлес қосып, ұлт көркеюінің негізін қалайды.

Дереккөздер

Абдиров, Қ.С. Қазақ ағартушылығының тарихы. Алматы, 2010.

Жұмабеков, А.Т. Ыбырай Алтынсарин өмірі мен шығармашылығы. Астана, 2015.

Мұқашев, Ғ. Тарихи тұлғалар және қазақ білім жүйесі. Қарағанды, 2018.

Серікбаев, Қ.Б. Қазақ хрестоматиясы және оның педагогикалық мәні. Шымкент, 2020.

Нұрлыбай, Б.А. Қазақ әдебиеті мен тәрбие негіздері. Алматы, 2017.

Аймауытов, А.Б. Ы.Алтынсарин және қазақ педагогикасының даму жолы. — Алматы: Білім, 2010.

Бакай, Т.К. Қазақ педагогикасының классигі Ыбырай Алтынсарин. — Астана, 2015.

Еркінбаев, Ж.М. Ыбырай Алтынсариннің қоғамдық қызметі және мұрасы. — Қостанай, 2018.

Мәдениет және білім беру саласындағы реформалар тарихы / Құраст. О.Ж.Қожабаева. — Алматы, 2020.

Назарбаев, Н.А. Ұлы ұстаздар және ұлттық білім беру жүйесі. — Астана, 2017.