Текст выступления:

Өн өнерi
1. Өн өнерi: Дәстүр мен жаңашылдыққа саяхат

Қазақтың өн өнері – рухани қазынасы мен эмоциялардың ашық айнасы ретінде мыңдаған жылдар бойы жалғасып келеді. Бұл өнер халықтың сезімін, тарихын және мәдениетін сабақтап, олардың жан дүниесін ашады. Өннің әрбір әуені мен сөзі – өз алдына бір әлем, ол қазақтың ұлттық мәдениеті мен тіліне терең тамыр жайған.

2. Өн өнерінің пайда болу тарихы

Қазақ даласының кең байтағында өн өнері ғасырлар бойы өрістеді. Бұл дәстүрдің пайда болуы қадірлі салт-дәстүрлер мен күнделікті тұрмыстың егіз ұғымдары ретінде қалыптасқан. Қара өлең сияқты үздіксіз айтылатын поэзия түрлері, айтыс пен терме өнерлері – халықтың жүрегіндегі ой мен сезімнің дәл айғағы. Осы өнер түрлері өткен шақтың, адамның өмірлік тәжірибесінің және этникалық бірегейліктің айнасы болып табылады.

3. Өннің басты ерекшеліктері

Өн өнерінде ең алдымен оның музыкалық ерекшелігі көзге түседі: ғажайып әуенмен және созылыңқы дауыс ырғағымен орындалады. Әншінің таза әрі анық дауысы, сөздердің мәнді әрі көркем жеткізілуі өнердің үйлесімділігін қалыптастырады. Сонымен қатар, өн мазмұны өте кең, онда көңілді, мұңды, әзіл-қалжыңды сезімдер қатар өріліп, жан-жақты сипат береді. Бұл оның тыңдаушыларға әртүрлі сезімдерді жеткізе білуін көрсетеді.

4. Өн түрлері: Бір көзқараспен

Өн өнері бірнеше түрге бөлінеді, олар әрқайсысының өзіндік ерекше мәні мен формасы бар.

Айтыс өн – екі адамның тапқырлықпен өлең жолдарымен сайысуы, бұл театрлық көрініске ұқсап, ән мен сөз шеберлігінің озық үлгісі.

Терме өн дегеніміз – тәрбиелік мәні зор, баяу әуенде орындалатын әндер. Онда ақыл-кеңес пен өмірлік сабақтар тереңінен айтылады.

Лирикалық өн жүректің нәзік сезімін: сағыныш пен қуаныш сияқты эмоцияларды жеткізуге бағытталған. Әуені жұмсақ әрі жайлы, әсіресе балаларға арналған.

Тарихи өн – халық ерлігін мадақтап, тағдырлы оқиғаларды жырлайды. Бұл өнер түрі батырлық эпостар мен ұлттық мұраны ұрпаққа жеткізеді.

5. Айтыс өні жайлы әңгімелер

Өкінішке орай, берілген слайдта нақты мақалалар және әңгімелер қойылмаған, сондықтан бұл бөлім бойынша айта алатын мәліметтер шектеулі. Дегенмен, айтыс өнінің халық арасында мадақталып, бұрын-соңды айтысқан жыраулардың тапқырлық пен сөз өнеріндегі шеберлігі осы дәстүрдің қаншалықты тереңнен тамыр тартқанын көрсетеді.

6. Терме өнінің негізгі қасиеттері

Бұл слайдтың мазмұны толық берілмесе де, терме өнерінің негізгі қасиеттеріне тоқталсақ, оның тәрбиелік маңызы зор, әуені әдетте қарапайым әрі есімі есте қалатын болады. Терме өннің мәні адамды ойландырып, өмірлік сабақ береді. Бұл әндерде ақыл, парасат және халық даналығы айқын көрініс табады.

7. Лирикалық өні: Сезім мен шабыт

Лирикалық өн түрлері адам жүрегінің нәзік тынысын ашады, олардың әрбір әуені жұбаныш пен қуаныш сыйлайды. Мұндай әндердің әуендері жұмсақ әрі балаларға ғажайыптай жақын. Лирикалық өн жастарға ерекше шабыт пен жақсы көңіл-күй береді, әншілер сезімдерін шебер жеткізіп, тыңдаушыларды бір сәттік армандау әлеміне жетелейді.

8. Тарихи өні: Ерліктің тағылымы

Тарихи әндер мен өндер халқымыздың ерлік дәстүрін сақтап, 16 ғасырдан бері ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді. Бұл өнер түрі тарихи құндылықтарды, батырлық жырлар мен өткен күндердің даңқын баяндайды. Қазақтың тарихи мұралары зерттеулері бұл дәстүрдің қаншалықты маңызды екенін дәлелдеді.

9. Өншілер: Қазақ өнерінің жарқыраған жұлдыздары

Міндетті оқылымдар мен тәжірибелі өншілер қазақ өнерінің дамуына ерекше үлес қосты. Өнер майталмандарының талантты орындаушылығы мен шығармашылық жаңалықтары ұлттың рухани өмірін байытты және өн дәстүрін әлемдік деңгейге көтерді. Олардың әрқайсысы қазақтың музыкалық мұрасында жарқыраған жұлдыз ретінде есте қалды.

10. Сахнадағы өн дәстүрінің дамуы

Қазақтың өн дәстүрі уақыт өте келе сахна мәдениетінің бір бөлшегі ретінде қызмет істеді. Ерте кезеңдерден бастап кең көлемде тараған өн өнері социокультурлық өзгерістерге бейімделді. XX ғасырда радио, теледидар арқылы насихатталып, кейінгі ұрпаққа кеңінен танымал бола бастады. Бұл дәстүрдің дамуы ұлттық сана мен мәдениеттің нығаюына ықпал етті.

11. Домбыра мен өн: Айнымас дос

Домбыра – қазақтың ең басты музыкалық аспабы болып саналады. Оның нәзік де ерекше үндері өн өнерінің ерекшелігін арттырып, орындаушыға шабыт береді. Домбырасыз өн айту мүмкін емес – аспап әннің терең мәнін толықтырады, халықтың рухын жеткізеді. Домбыра мен өн өнері бір-бірінің айнымас серігі сияқты, қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі.

12. Өн өнеріндегі киім және дәстүр

Өншілер еңбек барысында ұлттық киімдер киеді: шапан, сәукеле, камзол сияқты салтанатты әрі әсем киімдер өнерге ерекше көрініс пен маңыз береді. Бұл киімдер қазақ халқының мәдениеті мен тарихын дәріптейді, ұлттық рухты айқындайды. Концерттер мен мерекелерде киім сәнімен бірге әннің маңызын арттырады, көрерменге ұлттың бірегейлігін жеткізеді.

13. Жас өншілер: Өнерге жаңа толқын

Жасөспірім өншілер дәстүрлі өнерді жаңғыртып, оған өз ерекше үлестерін қосуда. Олар шығармашылық ізденістер арқылы өнерге жаңа толқын әкеледі, халықтың музыкалық мәдениетін байытады. Өздерінің ерекше дауыс мәнері мен орындаушылық қабілеті арқылы жасөспірім әншілер қазақ халқының өн өнерінің болашағын қалыптастырады.

14. Аймақтық өн ерекшеліктері

Қазақстанның әр өңірінде өн өнерінің өзіндік ерекшеліктері қалыптасқан. Мысалы, бір аймақтағы өн лирикалық бағытты басымдылыққа ие болса, енді бірі батырлық эпостарды көбірек орындайды. Бұл түрлену ұлттық музыканттардың шығармашылық шеберлігін арттырып, дәстүрді байытады. Әр аймақтың өн өнеріне тән ерекшеліктері қазақтың бай мәдени мұрасын толықтырады.

15. Бүгінгі таңда өн өнері

Қазіргі кезеңде өн өнері заманның талабына сай жаңарып, жаңа стильдерді қамти бастады. Мектеп оқушылары мен балалардың өнерге деген қызығушылығы артып, олар да саланың белсенді қатысушыларына айналуда. Сонымен қатар, жаңа бағыттар мен музыкалық стильдер өн өнеріне жақсы үйлесім тауып, оның тыңдармандар ортасын кеңейтуде, дәстүр мен қазіргі заманның бірлігін көрсетеді.

16. Өннің рухани маңызы

Өн – қазақ халқының бай рухани мұрасы, оның терең мәдени мағынасы бар. Өн өнері халықтың сезімін, арманын, өмірін тереңінен паш етеді. Бұл шығармаларда халқымыздың дана сөздері, ұлттық салт-дәстүрлері, өмірге деген философиялық көзқарастары көрініс табады. Өн арқылы ұрпақтар өздерінің ата-бабаларымен рухани байланысын сақтап, ұлттық санасын нығайтады. Сондай-ақ, өннің әсері арқылы адамның жүрек қалпы аша түседі, рухани тазалыққа қол жеткізіледі. Бұл – адамды жақсылыққа, мейірімділікке, өмірді сүюге жетелейтін өнер түрі.

17. Өн мерекелері мен байқаулары

Қазақ халқы дәстүрлі өн өнерін дәріптеу үшін түрлі мерекелер мен байқаулар өткізеді. Мысалы, «Өн жылы» деп аталатын республикалық фестивальдерде балалар мен жасөспірімдер өз қырларын көрсетеді. Бұндай шаралар балаларға өнерге деген ықыласты арттырып, таланттар ашуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өңірлік өн байқаулары ауылдық мектептерден басталып, ұлттық деңгейге дейін жетеді. Бұл мерекелерде халық ән-сазбен, әзілмен сусындап, өнердің әр түрімен танысады.

18. Өн мен балалар шығармашылығы

Мектептер мен әдеби-музыкалық үйірмелерде балалар өн айту арқылы өнерге деген қызығушылықтарын арттырады. Бұл шығармашылық балалар арасында достықты нығайтады, олар топпен ынтымақтасу қабілетін дамытады. Мұндай орта әлеуметтік дағдылардың қалыптасуына септігін тигізеді. Сахнада өнер көрсету балалардың өзін-өзі сенімділікпен сезінуіне көмектеседі, өздерін еркін білдіруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде балалардың шығармашылығы және эмоционалды интеллекті күшейеді.

19. Әзіл мен өн: Жымиюға себеп

Өн өнерінде әзіл ерекше орын алады. Кейбір өндер мазақ пен күлкіні ұштастырып, сахнадағы көңіл күйді көтереді. Бұл балалардың көңілін ашып, ойын-сауық атмосферасын жақсартады. Әзіл үн мен ырғағы балалардың шеберлігін арттырып, олардың сахнадағы еркіндігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, сахнада балалардың күлкілі ән айтуы көрермендердің де көңілін көтереді, бұл өнердің жағымды және қуанышты жағын көрсетеді.

20. Өн өнері – ұрпақтар аманаты

Өн – қазақ халқының мәңгі сақталатын рухани қазынасы. Ол ұрпақтан ұрпаққа өтіп, балаларға ұлттық мәдениетті танытады. Бұл өнер түрі балалардың бойында ұлттық сана мен патриотизмді тәрбиелейді, болашаққа бағыт береді. Өн арқылы жас ұрпақ өзінің тамырын, тарихын ұмытып қалмайды, елдік рухын сақтайды. Сондықтан өннің көркемдік құндылығы мен тәрбиелік мәні әрқашан жоғары бағалануы тиіс.

Дереккөздер

Айтыс және қазақ әдебиеті: Тарихи зерттеу, Алматы, 2019.

Қазақтың музыкалық дәстүрлері, Нұр-Сұлтан, 2021.

Ұлттық мұра және мәдениет, Шымкент, 2020.

Қазақтың тарихи мұралары зерттеулері, Алматы, 2018.

Домбыра өнері һәм оның дамуы, Қарағанды, 2017.

Бейсенов А.Қ. Қазақтың ән мен күйінің тарихы. Алматы: Жазушы, 2017.

Жұмабаев И.Ұ. Қазақстан халықтарының этномәдени мұрасы. Астана: Ғылым, 2019.

Мұсаев Е.С. Балалар шығармашылығының психологиялық негіздері. Алматы: Фолиант, 2020.

Нұрғазина Г.К. Ұлттық өнер мен тәрбие. Шымкент: Оңтүстік Баспасы, 2018.