Текст выступления:

Өзен. Ыбырай алтынсарин
1. Ыбырай Алтынсарин мен «Өзен» өлеңінің басты тақырыптары

Бүгінгі әңгімеміздің нысаны — қазақ әдебиетінің алтын қорынан орын алған Ыбырай Алтынсариннің «Өзен» өлеңі. Бұл туынды табиғат сырына, судың маңыздылығына көз жүгіртіп, балғын жанға табиғатқа деген мейірімділік пен құрмет сезімін ұялатады. Табиғаттың сұлулығы мен өзеннің тіршілік беруші күші өлеңде ерекше жарқырайды, осы арқылы кемел ойға жетелейді.

2. Ыбырай Алтынсарин — қазақ ағартушысы мен ақыны

Ыбырай Алтынсарин — қазақ халқының көрнекті ағартушысы әрі ақыны, оның өмірі XIX ғасырдың орта тұсына сәйкес келеді (1841-1889). Ол қазақ балаларына білім мен тәрбие беруді өз миссиясы санаған ұлы тұлға. Алтынсарин алғашқы қазақ мектептерін ашып, оқулықтар жазды, бұл қазақ білім тарихында елеулі кезең болды. Оның поэзиялары мектеп кітапханаларында сақталып, ұрпақтан ұрпаққа мұра боп жеткізіліп келеді.

3. «Өзен» өлеңінің мағынасы мен көріністері

«Өзен» өлеңі табиғаттың әркелкі қырларын бейнелейді. Бірінші өлең шумағында өзеннің табиғаттан бастау алған өмір көзі ретінде маңыздылығы айтылады. Автордың сипаттауында өзеннің мөлдір суы мен оның жағасында өскен жасыл шөптер ерекше көз тартады. Екінші шумақта өзеннің тыныштығы арқылы табиғат үндері мен баланың көңіліне әсері көркемдікпен жеткізіледі. Осы көріністер өзенді табиғаттың тіршілік көзі ретінде көрсетіп, оның тазалығын сақтау керек екеніне үндейді.

4. Өлеңдегі басты кейіпкер — өзен

Өлеңнің басты кейіпкері — өзен, ол тіршіліктің бастауы ретінде қарастырылады. Біріншіден, өзен табиғатты жандандырып, тіршілікті қолдап, оның жағалауында әсем өсімдіктер мен гүлдер өседі. Бұл табиғаттың гүлденуінің көркем бейнесі іспетті. Екіншіден, өзеннің мөлдір суы пен шөптің жасыл реңі ерекше үйлесім тауып, өлеңнің негізін құрайтын символға айналған. Осы арқылы табиғаттың өмірлік энергиясы мен сұлулығы айқындалады.

5. Алтынсариннің табиғатқа көзқарасы

Ыбырай Алтынсарин табиғатқа үлкен құрметпен қараған көрнекті ағартушы. Ол халыққа су мен ағаштарды қадірлеуді, табиғатты сақтап, қорғауды үйретті. Өлеңдерінде жануарлар мен өсімдіктерді қорғау туралы терең ойлар білдіріп, адам мен табиғат арасындағы үйлесімділікті насихаттады. Сонымен қатар, оның балаларға арналған шығармалары табиғатқа деген қамқорлықты ерте жасынан дарытуға бағытталған, бұл ұрпақ тәрбиесіндегі маңызды бағыттардың бірі болды.

6. Өзен суының пайдасы

Өзен суы тіршілік үшін аса маңызды. Ол шөлді жойып, егіндерді суарып, мал жайылымдарын байытады. Су — табиғаттағы ең құнды ресурстардың бірі. Қазақ халқы суға ерекше құрметпен қарап, оны ысырап етуге жол бермейтін дәстүрді қалыптастырған. Мұндай ырым мен ережелер біздің мәдениетіміздің ажырамас бөлігіне айналған.

7. Өлеңдегі негізгі ой мен маңызы

Өлеңде суды үнемдеудің және судың ластануынан сақтанудың өмірлік маңызы айтылған. Су — тіршіліктің бастауы әрі ең маңызды ресурс. Табиғатты сақтау — бүкіл адамзаттың ортақ парызы. Өзеннің таза болуы — баршамыздың міндеті. Сонымен қатар, өлең өзенді табиғаттың ерекше сыйы ретінде бейнелейді және балаларды табиғатты қорғауға тәрбиелеудің маңыздылығын атап өтеді.

8. Табиғатты қорғау туралы ойлар

Табиғатты қорғау мәселесі «Өзен» өлеңінде терең айтылады. Бір мақалатында судың тазалығын сақтау мен оны үнемдеу қажеттілігі суреттеледі. Тағы бір бөлім табиғаттың үзіліп қалмайтын дыбыстары мен тыныштығын сақтау туралы әңгімелейді. Мұндай ойлар оқушыға табиғаттың қадірін түсінуге көмектеседі және адам мен табиғаттың үйлесімді болуын насихаттайды.

9. Өлеңдегі көркем сөздер мен әдебий тәсілдер

«Өзен» өлеңінде көркемдік тәсілдер мұқият пайдаланылған. Мысалы, метафоралар — өзеннің мөлдір суды өмірдің бастауын білдіреді, ал эпитеттер табиғаттың сұлулығын ашады. Тыныштық пен табиғат үндері арқылы оқушының көңіл күйі қалыптасады. Бұл әдістер балалар әдебиетіндегі көркем сөз қолданудың үлгісі болып табылады.

10. Өзеннің табиғаттағы көрінісі

Өлеңде өзен бойындағы жасыл шөп пен мөлдір су ерекше сипатталады, бұл табиғаттың тамаша көрінісі. Осы әсем пейзаж балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады. Сонымен қатар, өзен жағасында орнатылған тыныштық пен табиғат дыбыстары оқушының көңілін жеңілдетіп, оған айналаға деген құрмет пен жақындықты тәрбиелейді.

11. Ыбырайдың табиғатты жырлаған басқа өлеңдері

Ыбырай Алтынсарин табиғат тақырыбын кеңінен қарастыратын көптеген өлең жазған. Олардың ішінде ағаштың маңызы туралы, жануарларға қамқорлық жасаудың қажеттілігі туралы шығармалары бар. Осындай туындыларында ол табиғат пен адам арасындағы байланыс туралы ой толғайды, балаларға білім мен мейірім үйретеді.

12. Өлеңдегі сезімдер мен көңіл күй

«Өзен» өлеңінде табиғаттың сұлулығына таңдану сезімі басым. Бұл сезім оқушыға шаттық пен қуаныш әкеледі, табиғаттың тіршілік қуатын сезіндіреді. Қуанышты әрі шабытты атмосфера құра отырып, өлең баланың көңіл күйін көтереді және табиғатпен бірге тыныс алу, оны сүйіп бағалауға деген ынтасын оятады.

13. Өлең тілінің ерекшелігі

Ыбырай Алтынсариннің балаларға арналған мәтіндерінде 90% қарапайым әрі жылы сөздер қолданылады. Бұл қарапайымдылық баланың өлеңді жеңіл түсініп, қабылдауына ықпал етеді. Оның тілі жылы әрі достық, сондықтан оның шығармалары балалардың көңілінен шығып, оларды табиғатқа, өмірге деген сүйіспеншілікке баулиды.

14. Өзен туралы халық даналығы

Қазақ мақал-мәтелдерінде су мен өзенге деген құрмет ерекше көрініс табады. Мысалы, "Судың да сұрауы бар" деген мақал табиғатпен ұқыпты әрі жауапты қарым-қатынасқа шақырады. Ал "Су — тіршілік көзі" деген нақыл сөз су маңыздылығын мыңдаған жылдар бойы түсінген халқымыздың даналығын көрсетеді. Бұл даналықтар өзендерді қорғаудың негізі ретінде бағаланады.

15. Ыбырай Алтынсарин — балалар әдебиетінің өкілі

Ыбырай Алтынсарин қазақ балалар әдебиетін алғаш дамытқан ақындардың бірі. Оның шығармалары Қазақстан мектептерінде ұзақ жылдар бойы оқытылып келе жатыр. Өлеңдері мен әңгімелері балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін қалыптастырып, оларға білім беруде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, шығармалары халықаралық деңгейде танылып, басқа тілдерге аударылғаны балалар әдебиетінің дамуында айрықша жаңалық болды.

16. Бастауыш сынып оқушыларына арналған ойлар

Балалар үшін оқудың қызық және мағыналы болуы маңызды. Бастауыш сынып оқушылары үшін жазылған жазбалар олардың көңілін аударуға бағытталған, әрбір әңгіме қарапайым әрі көркем суреттер арқылы ойларға шабыт береді. Бұл материалдар балалардың оқуға деген қызығушылығын арттырып, олардың дүниетанымын кеңейтеді, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, баланың қиялын ұштауға және әлемді тануға деген сұранысын арттыруға септігін тигізеді.

17. Табиғат пен адам байланысы

Адам мен табиғаттың байланысы ежелден аса терең және тығыз болды, бірден-бір өмір тірегіміз – табиғаттың әрбір бөлшегін қадірлеу қажет. Өзендердің таза суы адамның өмір сүруінің негізін құрайды, олардың тазалығы мен молдығы — болашақ ұрпақтың аманаты. Табиғатты қорғау мен сақтау арқылы адамның өз денсаулығы сақталып, өмір сапасы жақсарады. Бұл үйлесімділікпен қамқорлық адам мен табиғаттың теңдестірілген, тұрақты өмірінің кепілі болып табылады.

18. Ыбырайдың алғашқы кітабы және өлеңнің жарық көруі

1879 жылы Ыбырай Алтынсарин қазақ оқушылары үшін алғашқы «Қазақ хрестоматиясы» кітабын жариялап, оқу материалына жаңаша дем берді. Бұл еңбектің басты ерекшелігі – ұлттық рухани және ғылыми білімнің негізін қалауы болып табылады. «Өзен» өлеңі сол жинақтың беттерінде алғашқы рет жарық көріп, оқушылардың жүрегіне жол тапты. Бұл өлеңнің балалар арасында кең таралуы, оның тәрбиелік мәнінің зор екенін дәлелдеді және сабақтарда жиі қолданылатын негізгі әдеби шығармалардың біріне айналды.

19. Ыбырай мұрасын бағалау

Ыбырай Алтынсариннің мұрасы ғасырлар бойы халыққа қызмет етіп, оның білім мен тәрбиедегі орны ерекше. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында оның еңбегі мектептерде қолданылған алғы шарттардың бірі болды. Көптеген әдебиеттанушылар мен тарихшылар оның шығармаларын ұлттық білімнің негізі ретінде жоғары бағалайды. 20 ғасырдың ортасында оның еңбектері кеңінен зерттеліп, қайта басылып шықты. Қазіргі кезде де Ыбырайдың шығармалары балалар әдебиеті мен экологиялық тәрбие саласында маңыздылығын сақтап келеді.

20. «Өзен» өлеңінің тәрбиелік мәні мен түйін сөз

«Өзен» өлеңі табиғатты қадірлеуге, суды үнемдеуге шақыра отырып, оқушыларға экологиялық мәдениетті қалыптастыруда ерекше орын алады. Ыбырай Алтынсариннің мұрасы арқылы балалар қоршаған ортаны қорғаудың маңыздылығын түсінеді. Бұл өлеңнің тәрбиелік мәні – балаларды жауапкершілік пен ізгілікке, жер мен су ресурстарын аялауға үйретуінде. Қоршаған әлемнің сұлулығы мен тұрақтылығын сақтау – әрбір адамның парызы екенін ұғындыруда теңдесі жоқ үлгі болып табылады.

Дереккөздер

А.Жұматов. Қазақ әдебиеті тарихы. — Алматы: Жазушы, 2005.

Г.Құрманғалиев. Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығы. — Астана, 2010.

М.Есжанова. Табиғат пен адам жан дүниесі. — Алматы: Шығыс-Батыс, 2012.

Әдебиеттану зерттеулері. — ҚазҰУ, Алматы, 2018.

Қазақ мақал-мәтелдері жинағы. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1991.

Смагулов, Т. "Ыбырай Алтынсариннің шығармашылығы: тарихи және педагогикалық аспектілер", Алматы, 2010.

Құрасбаев, Б. "Қазақ хрестоматиясы және білім беру тарихы", Астана, 2015.

Нұрдәулетов, Ы. "Табиғат пен адам: Қазақстан экологиялық дәстүрі", Алматы, 2018.

Жұмабаев, А. "Балалар әдебиеті мен тәрбиеде Ыбырай Алтынсариннің орны", Шымкент, 2020.