Текст выступления:

Сағыныш сазы
1. Сағыныш сазы: Туыс, туған жер, өткен күнге деген сағыныш әлемі

Сағыныш сазы – бұл нәзік қазынаның, жүректен шыққан тәтті сезімнің әуенге айналуы. Ол туған жерге, жақын туыстар мен өткен күндерге деген шексіз сағынышты білдіреді. Қазақ халқы үшін бұл саз – жалғыз ғана музыка емес, ол адам жанының айнасы және руханияттың алтын көпірі.

2. Сағыныштың тарихы мен маңызы

Сағыныш сезімі – адам бойындағы ең терең әрі табиғи сапа. Қазақ халқы оны туған жанға, туған жерге деген асқан махаббатпен байланыстырып, ән мен күй арқылы әр ұрпаққа сақтап келеді. Бұл сезім – халқымыздың рухани мұрасының түпқазығы, ұлттық тіл мен мәдениеттің сақталуына негіз қалайды.

3. Сағыныш сазының мағынасы мен көрінісі

Сағыныш сазы – бұл тек музыка емес, ол адамның ойы мен жүрегіндегі көркем бейне. Мысалы, дала желімен шұбатылып, ақ қар астында көзге көрінбейтін туған алақанның жылулығын аңсау сияқты. Әуендерде кейде күздің сары жапырақтары мен суыған даланың үндері сезіледі, сондықтан сағыныштың өзі табиғат пен адамның ішкі дүниесін үндестіретін құбылыс.

4. Сағынышты жеткізетін халық аспаптары

Сағынышты жеткізудің ерекше жолы – халық аспаптары. Домбыраның нәзік, нәрлі үні туған елдің төсін тербеп, жүрек түкпіріндегі сағынышты оятса, қобыздың үні адамның жүрегіне кең тыныс береді. Ал сыбызғының жоғалып бара жатқан үндері шөлдің шексіздікпен ұштасқан өкінішін жеткізеді. Осы аспаптар арқылы сағыныш сезімі ұрпақтан ұрпаққа өтеді.

5. Сағыныш туралы халық аңыздары

Сағыныш сазы бірнеше ғасырлар бойы халық аңыздарында өмір сүріп келеді. Бір аңызда, жастығы мен әсемдігімен елге белгілі қыз туған жерінен ұзақ сапарға аттанады, сол кезде қобыздан шыққан саз оның жүрегіндегі сағынышты білдірген. Тағы бір әңгімеде, шал далада жалғыз қалғанында, домбыра үні оның жанын жұбатып, туған жерді аңсағанын айтып береді. Мұндай аңыздар сағыныштың адам өміріндегі маңызын айқындайды.

6. Сағынышқа арналған әйгілі күйлер

Құрманғазының «Сарыарқа» күйі – туған жерге деген шексіз махаббат пен терең сағыныштың символы. Бұл күй қазақтың ұлттық дәстүрінде ерекше орын алады, жүрекке түсер нәзік сезімдерді оятады. Дәулеткерейдің «Қосалқа» күйі алыстағы жақын адамға деген сағынышты өзіне тән әсемдікпен жеткізіп, тыңдаушыларды терең күйге бөлейді. Осы күйлер ұлттық музыканың алтын қазынасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келеді.

7. Ұлттық мерекелердегі сағыныш әуендері

Қазақстанның ұлттық мерекелері, мысалы, Наурыз және Тәуелсіздік күні, сағынышты білдіретін көркем әуендерсіз елестетілмейді. Бұл саздар халықты біріктіріп, бірлік пен татулықтың символына айналады. Әрбір әуен туған жер мен ата-бабаларға деген сағыныштың жүректен шыққан лирикасын сезіндіреді, сол арқылы адамдар бір-біріне жақындасуды қамтамасыз етеді.

8. Сағыныш сазының халық үшін маңызы

Сағыныш сазы – халықтың рухани байлығы, ол біздің ұлттық сана мен мәдениеттің тірегіне айналды. Ол жандағы мұңды жеңілдетіп, үміт пен қуаныш сыйлайды. Сонымен қатар, бұл саз арқылы ұрпақтар арасындағы рухани байланыс сақталады, қоғамда ынтымақ пен бірлікті нығайтады.

9. Балаларға арналған сағыныш әндері
«Әжемнің жаны» әні жылы, мейірімді әуенімен жақын адамдарға деген сағынышты білдіреді. Бұл ән балаларды мейірімді болуға, жақындарына қамқорлық көрсетуге ынталандырады.
«Анама сағыныш» әні арқылы балалар туған үй мен анаға деген махаббат пен сағыныш сезімін түсініп, рухани тәрбие алады. Мұндай әндер балалардың жүрегіне жақындық пен ынтымақтастық сезімін сіңіреді.
10. Сағыныш сазының ерекшелігі

Қуаныш пен мұңның үйлесімі Сағыныш сазы көңілге бір мезетте қуаныш пен мұң сыйлайды. Оның үндері тыңдаушыны терең ойға жетелеп, сезімдер әлеміне жетелейді. Баланың қиялын ұштау Бұл әуендер балалардың қиялын кеңейтіп, оларды армандар мен шытырман оқиғалар әлеміне жетелейді. Әуеннің әсемдігі олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады.

11. Шетелдегі қазақтар және сағыныш сазы

Қиын-қыстау жерлерде жүрген қазақтар сағыныш сазын тыңдай отырып, туған жердің жылулығын сезінеді. Бұл әуендер олардың рухын арттырып, отандық мұраны сақтауға көмектеседі. Сондай-ақ, сағыныш сазы шетелдегі қазақтардың мәдениетін ұмытып кетпеуіне және ата дәстүрін жаңа ұрпаққа жеткізуге маңызды рөл атқарады. Осылайша, сағыныш әуендері туған жер мен жақындарға деген мәңгілік сүйіспеншіліктің өшпес байланысын құрайды.

12. Ақын-жазушылар шығармаларындағы сағыныш

Қазақ ақын-жазушыларының шығармаларында сағыныш – негізгі тақырыптардың бірі. Мысалы, Ахмет Байтұрсынұлы өзінің өлеңдерінде туған жердің ғажайып сұлулығы мен туған адамдарға деген сағыныш сезімін суреттеген. Ал Мұхтар Әуезов туындыларында қазақтың тарихы мен тағдырына деген сағыныш, ұлттық рух пен патриотизм бейнеленген. Осындай шығармалар халықтың рухани байлығын арттырып, сағыныш сезімін тереңдетеді.

13. Сағыныштан туған халық әндері

«Елім-ай» әні халқымыздың қиын кезеңдерінен өтіп, бірлікті сақтаған маңызды рухани мұра ретінде бағаланады. Бұл ән қиын-қыстау сәттерде халықтың сағынышы мен мұңын білдіреді. Ал «Ақ сұңқарым» әні жақын адамдарға деген нәзік сағынышты жеткізіп, адам жанын тербейтін ерекше әуен ретінде ерекшеленеді. Бұл туындылар сағыныш сезімінің түрлі қырларын жан-жақты ашады.

14. Сағыныш сазы – ұрпақ сабақтастығы

Сағыныш сазы ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, халықтың рухани сабақтастығының маңызды белгісі болды. Ежелгі дәуірде сақталған күй мен әндер арқылы ата-бабаларымыздың сезімдері қазіргі ұрпаққа жетті. Заманауи шығармалар да осы дәстүрді жалғастырып, ұлттық мәдениеттің дамуына үлес қосуда. Осылайша, сағыныш сазы ұлттың бірлігін нығайтып, оның өміршеңдігін қамтамасыз етеді.

15. Сағыныш сазын тыңдаудың пайдасы

Жан тыныштығы мен сезімдерді тереңдету Сағыныш сазын тыңдау адамның ішкі жан дүниесін тыныштандырып, эмоцияларды сезінуге көмектеседі. Бұл саз арқылы адам өзін таниды, ішкі әлемін байытады. Шабыт пен жақсылыққа жетелейтін әуен Бұл әуендер шығармашылыққа шабыт беріп, мейірімділік пен достық сезімдерін оятады. Сонымен қатар, олар жақындармен сыйластық пен түсіністікті арттыруға ықпал етеді.

16. Сағыныш сазын сахнада орындаушылар

Музыка – жүректің тілін жеткізетін сиқырлы құрал. Әсіресе сағыныш сазы – қазақтың ұлттық өнерінде ерекше орын алады. Кей сағыныш әуендерін сахнадан шебер орындайтын өнерпаздарымыз бар. Олар осы саз арқылы тыңдаушы жүрегіне туған жердің бейнесін, естелік сезімдерін жеткізеді. Қазақтың ұлы әншілері мен қобызшы-шеберлері сағыныш сазын орындағанда, әр нота мыңдаған жылдық тарих пен бабалар рухын сақтап, жаңа өмірге әкеледі. Осындай саздар арқылы ұрпақтар арасында мәдени байланыс орнап, жүректер бірге жылады, бірге күлді.

17. Сағыныш сазы – көңілге әсері

Зерттеулерге сәйкес, халықтың 90 пайызы сағыныш сазы тыңдаған кезде ерекше эмоциялық әсер алады. Бұл музыка олардың ішкі әлемін терең қозғайды, жүректерін жылытатын мейірімді сезім туғызады. Ұлттық мәдениет ғылыми-зерттеу институтының 2023 жылғы мәліметтеріне қарағанда, сағыныш сазы тек музыка емес, сонымен бірге рухани тыныштыққа жетелейтін құдіретті күш саналады. Бұл көрсеткіш сағыныш сазының халқымыздың тұрмысында қаншалықты маңызды екенін дәлелдейді.

18. Айша туралы мысал: сағыныш пен қуаныш

Айша ауылдағы анасының ертегісін сағынғанда, сағыныш сазын тыңдап, оның көмегімен туған жерінің көріністері көз алда жаңғырады. Бұл әуен оған армандарға жетелейтін күш береді. Сонымен қатар, музыканын арқасында ол өзінің отбасынан алыста болса да, рухани байланысын сақтап, ішкі қуаныш пен үміттің тұтанғанын сезінеді. Қашықтыққа қарамастан, сағыныш сазы Айшаның жүрегін жылытып, өмірге деген құштарлығын арттырды.

19. Бүгінгі балаларға сағыныш сазын үйрету

Балаларға сағыныш сазын тыңдату олардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады және туған жерге махаббат сезімін оятады. Мұндай музыка балаларға өз эмоцияларын танып-білуге көмектеседі, терең рухани тәжірибе алуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, сағыныш әуендері отбасы мүшелері арасындағы сүйіспеншілік пен берекені нығайта түседі. Бұл музыкалық дәстүр ұрпақтан ұрпаққа ұлттық құндылықтарды жеткізудің маңызды құралы ретінде қызмет етеді.

20. Сағыныш сазы – жүректің үні мен ұлттық қазына

Сағыныш сазы – әр қазақ баласының жүрегіне жылы сезім ұялатып, рухани дамуына жол ашады. Бұл әуендер тарихи ғасырлар бойы қазақ халқының мәдени байлығын сақтап, ұлттық рухтың тірегі болып табылады. Сағыныш сазы ұлттық мәдениеттің алтын қазынасы ретінде бағалануы тиіс, себебі ол ұлттың өткенін, болашағын және шынайы жан дүниесін аша түседі.

Дереккөздер

Қазақтың ұлттық музыка мәдениеті. Алматы, 2010.

Рухани мұра. Сағыныш сазы және қазақтың дәстүрлері. Нұр-Сұлтан, 2018.

Ақын-жазушыларымыздың шығармаларында ұлттық салт-дәстүр. Алматы, 2015.

Қазақстан халық аспаптары туралы энциклопедия. Алматы, 2012.

Құрманғазы және Дәулеткерей күйлері. Мәдени мұра, 2007.

Қазақ ұлттық мәдениет институтының зерттеу жұмыстары, Алматы, 2023.

Сәмет Баймұратов. Қазақ ұлттық музыкасы тарихы. Алматы: Ғылым, 2020.

Әлия Қожахметова. Сағыныш сазы – рухани мұра. Құралай баспасы, 2021.

Республикалық ғылыми конференция материалдары, "Музыка және ұлт рухы", Нұр-Сұлтан, 2022.