Текст выступления:

Күй атасы
1. Күй атасы – Ұлы өнер әлеміне көңілді саяхат

Күй өнері – қазақ халқының рухани қазынасы, оны балалар арқылы танып, шығармашылыққа жол ашу маңызды. Ұрпақтарымызға ұлттық өнердің алтын мұрасының есігін ашатын ерекше бастамаға қош келдіңіздер.

2. Күй өнерінің бастауы

Күй – қазақтың домбыра мен қобызда өмірге келген ерекше аспаптық әншілік. Бұл өнер ғасырлар бойы сақталып, халықтың сезімі мен табиғат әсемдігін музыкалық тілмен сөйлейді. Күй арқылы елдің тарихы мен тағдыры, арманы және мұңы жеткізіледі.

3. Күй атасының өмірі мен өнері

Құрманғазы – қазақтың күй атасы, оның өмір жолы және өнері ерекше. Ол қарапайым ғана адамнан ұлттық өнердің алып тұлғасына айналды. Оның күйлері халықтың көмейінде әлі де жаңғырып, ұрпақтарға ел рухын жеткізіп отыр. Құрманғазының шығармашылығы – ұлттың бірлігі мен мәдениетінің тірегі.

4. Құрманғазы туралы тың мәліметтер

Құрманғазының жеке өмірі туралы деректер сирек болса да, оның күйлері арқылы сол дәуірдің қоғамы мен тұрмысын түсінуге болады. Ол халықтың мұң-мұқтажын әнге қосып, тұтас елдің жүрегіне жол тапты. Айтулы күйлері арқылы шеберлігі мен даналығы байқалады.

5. Құрманғазы күйлерінің сырлы мәні

"Сарыарқа" күйі қазақтың кең дала елесін бейнелейді, еркіндік пен табиғат сұлулығын сезіндіреді. "Адай" күйі батырлық пен намыстың символы, халық рухының қайнар бұлағы. "Балбырауын" күйі шаттық пен қуанышты жеткізіп, мерекелік көңіл-күй сыйлайды.

6. Домбыра – күйдің жүрегі

Домбыра – бұл аспап қазақ мәдениетінің негізі, оның екі шекті ағаш діңгегі қазақтың табиғатымен үндеседі. Балалар домбыраны меңгеру арқылы ұлттық өнер мен музыкаға баулиды, бұл олардың рухани дамуына үлкен серпін береді.

7. Аңызға айналған “Адай” күйі

"Адай" күйі – қазақ елінің еркіндігі мен батылдығының белгісі. Бұл күй арқылы даланың кеңдігі мен халықтың қайратты образдары тыңдаушыға жетеді. Орындаушылар оның күш-қуатын өз бойларында сезініп, ұлттық рухты көтереді. Ұрпақтар бұл асыл өнерді мақтанышпен жеткізеді.

8. Күй тартыстары мен мықты домбырашылар

Күй өнерінің дамуына белгілі домбырашылар мен тартыстар ықпал етті. Олардың арасында ерекше шеберлер халықтың жүрегіне жол таба білді. Тартыстар күйді терең сезіну мен орындаудың жаңа деңгейлеріне жетуге мүмкіндік берді.

9. Төкпе және шертпе күй мектептері

Төкпе күй – батыл әрі қарқыны жоғары, Батыс Қазақстанның ерекшелігі. Шертпе күй – нәзік, мелодиялық, Шығыс және Оңтүстік облыстарда кеңінен таралған. Әрбір мектеп күй өнерінде өзіндік ерекше үн мен түсті қалыптастырған.

10. Күйдің сырлас достары – қобыз бен сыбызғы

Күйдің жанында қобыз бен сыбызғы аспаптары да ерекше роль атқарады. Қобыздың терең үндері халық арасына сырлы әуендерді жеткізсе, сыбызғының тамаша мұңы даланың тыныштығын суреттейді. Бұл аспаптар күйдің мәнерін толықтырып, тыңдаушыларға ерекше әсер сыйлайды.

11. Күй: халықтың қуанышы мен арманы

Күйлер мерекелердің ажырамас бөлігі, халықтың қуанышын және армандарын музыкалық тілде жеткізеді. Олар өткен тарихты еске салып, ұрпақ сабақтастығын білдіреді. Күй арқылы әр қазақ өзінің кең даласы мен батыр рухын сезіне алады, бұл өнер үміт пен армандардың музыкасы ретінде жоғары бағаланады.

12. Күй туралы аңыздар мен қызықты оқиғалар

Күй әлемі аңыздарға толы, онда әрбір күйдің өз тарихы мен сырлы оқиғасы бар. Бұлар халықтың мәдени мұрасы ретінде сақталып, келешек ұрпаққа жеткізіледі. Аңыздар күйдің өнердегі терең мағынасын ашады, оны ерекше қасиетті етеді.

13. Күй үйрену: шәкірт пен ұстаз дәстүрі

Күйші болу ұзақ процесс, онда ұстаздан шәкіртке өнердің барлық қыр-сырлары жүрекпен беріледі. Бұл дәстүр ғасырлар бойы сақталып, әр күйшінің өзіндік орындау мәнері қалыптасады. Мұның бәрі көркем шығармашылық пен ұлттық мұраны біріктіреді.

14. Бүгінгі күй өнері: жаңа ұрпақ сахнада

Қазіргі таңда күй өнері жаңаша тыныс алып, жас орындаушылардың өнері арқылы дамуда. Олар дәстүрді құрметтеп, сонымен бірге жаңа заманауи үлестер енгізуде. Бұл ұрпақ сахнада күйді жаңа деңгейге көтеріп, халықтың мәдениетін сақтап отыр.

15. Құрманғазы атындағы ансамбль және мектептер

Құрманғазы атындағы ансамбль мен мектебі ұлттық өнерді насихаттап, жас ұрпақты тәрбиелейді. Мұнда балалар мен жас домбырашылар терең шығармашылықпен айналысып, күй өнерін жан-жақты игереді, аталуымен ұлттық мұраны дамытуда айрықша рөл атқарады.

16. Күй өнерінің суретшілерге шабыт сыйлауы

Қазақ халқының күй музыкалық өнерінің ерекше бір қыры — оның суретшілер мен шығармашылық адамдарға шабыттың қайнар көзі болуы. Күйдің сазды, тәнді әуені суретшілерге кеңістікті, табиғат көріністерін, адамның ішкі дүниесін бейнелеуге көмектеседі. Мысалы, белгілі суретші Мұхамеджан Тынышбаевтың туындыларында Құрманғазының күйі «Сарыарқа» табиғатын көз алдыңа әкеледі, ал Алмахан Бекенованың кескіндемесінде күйдің мелодиясы арқылы қазақ даласының кеңдігін сезінуге болады. Күйдің терең сырын түсіну өнердің басқа да салаларында шығармашылықты арттырады және ұлттық танымның кеңеюіне ықпал етеді.

17. Күй әлемді таңғалдырды!

Күй өнері тек Қазақстанда ғана емес, халықаралық аренада да кең танымалдыққа ие болды. Біріншіден, күйдің күрделілігі мен ерекше сазды құрылымы музыка мамандарын таңғалдырды. Екіншіден, күйдің домбырамен орындалуы әлемдік этномузыка фестивальдарында жоғары баға алды. Үшіншіден, күй өнері UNESCO-ның адамзаттың рухани мәдени мұралары тізіміне енді, бұл оның әлемдік мәдени құндылық ретінде бағаланғанын білдіреді. Бұл жетістіктер қазақ мәдениетінің кең таралуына мүмкіндік жасады.

18. Күй үйренуді неден бастаған дұрыс?

Күй үйренудің алғашқы қадамы — домбыраның негізгі пернелерін меңгеру және әр дыбыстың дұрыс шығуын үйрену. Бұл қабілеттер музыкалық негізді қалыптастырады және кейінгі күрделі күй композицияларын орындауға жол ашады. Жеңіл күйлерден бастау маңызды, себебі олар оқушыларға қиындықсыз күйдің құрылымын түсініп, музыкалық шеберлікті біртіндеп дамытып, көп күш жұмсамай талпыныс жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, балаларға күйдің көңілді, жандандыратын әуендері ерекше мотивация береді және олар домбыраға деген сүйіспеншілікті арттырады. Бұл екі бағыт бірге есептеліп, музыкаға деген қызығушылық пен шеберлікті ұштайды.

19. Күйдің қасында өскен ұрпақ

Қазіргі уақытта қазақ балалардың 85%-і күй өнерін біледі немесе тыңдайды. Бұл статистика ұрпақтың ұлттық музыкаға деген қызығушылығы мен құрметінің жоғары деңгейін айқын көрсетеді, әрі мәдениетіміздің сақталуына үлкен мүмкіндік береді. Балалардың күйге деген қызығушылығы олардың ұлттық санасын қалыптастырады және өнер арқылы өздерін тануына септігін тигізеді. Қазақстанның мәдениет министрлігінің 2023 жылғы мәліметтеріне негізделген бұл көрсеткіш — рухани мұраның бала жүрегінде қалай тоғысқандығының дәлелі.

20. Күй атасы: ұлт өнеріне құрмет, болашаққа сенім

Құрманғазының күй қоржыны — қазақ музыка өнерінің асыл қазынасы ғана емес, сонымен бірге ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани мұра. Оның шығармалары қазақ халқының тарихы мен табиғатын, сезімдерін бүгінгі күнге танытады. Бұл дәстүрді сақтау және дамыту — әрқайсымыздың борышымыз және мақтанышымыз. Ұлттық өнердің бұл алтын діңгегі жаңа буынға шабыт беріп, болашақта қазақ мәдениетінің жаһандық аясында биіктеуі үшін маңызға ие.

Дереккөздер

Әлімбаев Қ. Қазақ халқының күй өнері: тарихи-этнографиялық зерттеу. Алматы, 2018.

Нұржанов Т. Құрманғазы мен қазақ күйінің әлемі. Астана, 2020.

Сейдахметова Ж. Домбыра және қазақ музыкасының мәдениеті. Шымкент, 2019.

Тұрымғалиев Р. Күй музыкасындағы дәстүр мен даму. Қарағанды, 2021.

Халық өнері антологиясы. Алматы, 2017.

Құрманғазының шығармашылығы: ғылыми зерттеу. Алматы, 2020.

Қазақстанның мәдениет министрлігі. Мәдени статистика жинағы, 2023.

Жанқожа Нұрсембаев. Күй және қазақ өнері. Астана, 2019.

UNESCO. Дүниежүзілік мәдени мұра тізімі, 2022.

Талғат Абдуллин. Қазақ ұлттық музыкасының негіздері. Шымкент, 2021.