Текст выступления:

Елдестiң ойыны. Оспанхан Әубәкiров
1. «Елдестің ойыны» ашылу сәті: негізгі тақырыптар

Қазақ балалар әдебиеті әлемінде ерекше орын алатын шығармашылық туынды «Елдестің ойыны» атты әңгімемен танысу, оның авторы Оспанхан Әубәкіровтің өмірі мен шығармашылығына қадам басар уақыт келді. Бұл шығарманың балаларға деген қызықты әрі тәрбиелік мәні көп.

2. Қазақ балалар әдебиетінің жарқын тұлғасы

Оспанхан Әубәкіров – 1934 жылы Алматы облысында туған, балалар әдебиетінің қуатты әрі сүйкімді өкілі. Оның еңбектері балалардың қиялын дамытып, өмірден жақсы нәрселерді үйретеді. Оның әрбір әңгімесі балаларға қуаныш беріп, өзгелермен достық орнатуға шақырады.

3. Әубәкіровтің шығармашылық әлемі

Өмірінің бар кезеңінде Оспанхан Әубәкіров балаларға арналған әңгімелер мен ертегілер қалдырды. Оның туындылары арқылы балалардың елесі мен арманы кеңеюде. Оның шығармаларында табиғат пен адамның ішкі әлемі үйлесімді көрсетілген, балғын оқырман үшін ерекше әсер қалдырады.

4. Балаларға арналған әңгімелер желісі

Оспанхан Әубәкіров өз шығармаларында балалар дүниесін шебер ашады, олардың қызығушылығын арттырып, еркін түрде ойнауы мен оқуын ынталандырады. «Елдестің ойыны» ерекше шығарма ретінде достықтың, ойынның маңыздылығын кең елге насихаттап, балалар арасында терең есте қалатын әсер береді.

5. «Елдестің ойыны» әңгімесінің негізгі мазмұны

Елдес – ауыл балаларының бастамашысы, оларды біріктіріп, қызықты ойын ұйымдастырады. Бұл ойын олардың қуанышына және достық пен ынтымақтастықтың жарқын көрінісіне айналады. Балалар ойын барысында тапқырлығын әрі қиялын пайдаланып, өзара көмектесуді үйренеді, шынайы достықты паш етеді.

6. Елдес – бастауыш кейіпкердің бейнесі

Елдес – нағыз көшбасшы әрі достықтың символы. Оның мінезі мен іс-әрекеті балалар арасында үйлесімділік пен ынтымақтастықты туғызады. Елдестің іс-қимылдары мен шешімдері балаларға өз мақсаттарына жетуде үлгі болып, қиындықтарға төтеп беруге көмектеседі.

7. Қосалқы кейіпкерлер: достар әлемі

Елдестің достары Нұржан, Балнұр, Айдос секілді әрқайсысының өзіне тән мінезі мен ерешеліктері бар. Олар бірге түрлі оқиғаларды бастан өткізіп, достық пен бірліктің құндылығын көрсетеді. Бұл топтың ынтымағы қиындықтарды жоюға әрі көңілді сәттерді арттыруға ықпал етеді.

8. Ойынның балалар өміріндегі маңызы

Ойын – балалардың әлеуметтік дағдыларын дамытып, қиялын ұштайтын негіз. Ол достықты нығайтып, шешім қабылдау қабілетін арттырады. Әр баланың ойынға қатысуы өзара сыйластық пен ынтымақтастыққа баулиды, денсаулық пен көңіл-күйді жақсартады.

9. Ойын ережелері мен қағидалары

Балалар ойын барысында кезегін сақтап, әділдік пен сыйластық қағидаларын ұстанады. Бұл рет тәртіп ойынның сәтті өтуіне мүмкіндік береді. Жұмсақ әрі түсінікті ережелер ойынға қатысушылардың бәріне қолайлы, олар ынтымақтастық пен татулықты насихаттайды.

10. Күлкі және әзілдің маңызы

Әзіл мен күлкі – балалар ойындарының ажырамас бөлігі. Олар балалардың эмоционалдық дамуына септігін тигізіп, достықты нығайтады. Әзіл-қалжың ойын барысындағы шиеленістерді жеңілдетіп, көңілді әрі жайлы атмосфера туғызады.

11. Достықтың ерекше маңызы

Достық әңгімеде негізгі рөл атқарады, балалар бірге ойнап, ортақ қуаныш пен бақытты сезінеді. Олар бір-біріне қамқорлық жасай отырып, қиын сәттерде қолдау табады, бұл достықтың берік негізінің куәсі. Әр кейіпкер достықтың құндылығын терең ұғындырып, оны құрметтейді, олардың ынтымағы нақты жеңістерге жетелейді.

12. Тәрбиелік үлгі-өнеге және тәжірибе

Әділдік пен сыйластық құндылықтары Елдес пен достарының арасындағы байланыс негізінде құрылған. Ойын арқылы балалар өзара құрмет пен жауапкершілікті үйренеді. Жазушы адалдық пен құрмет мәдениетін қалыптастырып, жақсы мінездің құрылысына үлгі көрсетеді.

13. Ойын кезіндегі қиындықтар мен шыдамдылық

Балалар ойында түрлі қиындықтарға тап болады, оларды төзімділікпен жеңуге тырысады. Бұл процесс тек физикалық қана емес, рухани шыдамдылықты дамытады. Қиыншылықтар балалардың бірлесуіне, өзара көмек көрсетуге ынталандырады және достықты нығайтады.

14. Жаңалықтар мен ерекше ойындар әлемі

Балалар әр күн сайын жаңа ойын түрлерін ашып, елестерін кеңейтеді. Әрбір ерекше ойын оларға шығармашылық пен тапқырлықты дамытып, отбасы мен ауыл өміріне деген қызығушылықты арттырады. Бұл әлем балалардың жан дүниесін байытып, достық пен ынтымақты терең түсінуге септігін тигізеді.

15. Ауыл өмірі мен ұлттық болмыс

Ауылдың күнделікті тынысы, әсем табиғаты мен құстардың әні әңгімеге ерекше атмосфера береді. Балалар далаға шығып, қазақтың дәстүрлері мен салт-саналарын танысады, бұл ұлт мәдениетіне деген сүйіспеншілікті арттырады. Отбасылық құндылықтар мен ауылдың қарапайымдылығы шығарманың маңыздылығын көрсетеді, өйткені ауыл өмірі балалар тәрбиесінде терең із қалдырады.

16. Балалардың қиял әлемі

Балалар ертеңгі әлемнің кішкентай зерттеушілері ретінде ойын барысында түрлі рөлдерді қабылдайды: олардың ішінен батырлар мен ғарышкерлер шығып, қиялдары шексіз аспанда ұшады. Бұл – фантазияның алғашқы қанат жаюы, ол баланың жан-дүниесін байытып, шығармашылықтың негізін қалайды. Мысалы, қазақтың ақиық жазушысы Мұхтар Әуезов өзінің балалық шағында аңыз кейіпкерлерін сомдап, ертегілерін жаңғырту арқылы қиялын дамытқан.

Ойындар арқылы жүзеге асатын бұл қиял жолдары шығармашылық шабыттың бастауы ғана емес, олар әдемі ертегілер мен өмірлік оқиғаларға рухани тереңдікті қосады. Қиялдың өрістерінде балалар өз адамгершілік қасиеттерін, сезімдерін таниды, ертегідегі кейіпкерлер арқылы жаңа достық пен ынтымақтастық құндылықтарын үйренеді.

17. Кейіпкерлердің көмегі мен бірлікте әрекет етуі

Жанашырлық пен өзара қолдау – балалар ойындарының маңызды құндылықтарының бірі. Әр кейіпкер өз достарын қиындықта қолдап, бірге шешім іздеуге талпынады, бұл бір-біріне деген құрмет пен мейірімділіктің тамырын тереңдетеді. Ұлы педагог Лев Выготский балалардың әлеуметтік дамуында осындай ойын элементтерінің рөлі зор екенін атап кеткен.

Ойыншылар ортақ мақсатқа жету үшін күш біріктіреді. Бұл ұжымдық күш балаларды ынтымаққа баулып, олардың өзара сенімін арттырады. Мысалы, қазақ халқының ертегілерінде де кейіпкерлердің бірігіп, қиындықтарды еңсеруі жастарға ынтымақтастықтың мәнін жете түсіндіреді.

18. Ойын арқылы шаттық пен қуаныш бөлісу

Балалар ойыны – бұл тек көңілді уақыт өткізу емес, сонымен бірге бір-бірімен шаттық пен қуанышты бөлісу тәсілі. Кішкентай кейіпкерлердің ертегі әлемінде бірге топтасып ойнауы олардың ғажайыптай шаттығын арттырады.

Мысалы, бір бала ғарышкер болса, ол өзінің достарын қызықты саяхатқа шақырады, ал басқасы батыр рөлін сомдап, құпия миссияға баруға көмектеседі. Осылайша, ойын арқылы балалар эмоциялық байланысты дамытып, бір-біріне деген сенім мен мейірімділікті арттырады.

19. Шығармадан шығарылатын негізгі сабақтар

Оқиға балаларға достық пен әділдік құндылықтарын үйретеді. Олар тек қана қиял әлемінде ғана емес, шын өмірде де тапқырлық пен мейірімділікті арттыруға шақырылады. Әрбір бала қарым-қатынаста ізгілік пен құрметті ұстану керектігін түсінеді.

Сондай-ақ, бұл шығарма балаларға өзара құрметтің үлкен маңыздылығын, өмірдің қуанышқа толы болуын насихаттайды. Қуаныш пен позитивті көзқарас баланың рухани дамуына, өзінің жан-дүниесін байытуға септігін тигізеді.

20. Қорытынды: Жарқын ойлар мен тәрбиелік маңызы

«Елдестің ойыны» атты бұл шығарма балалардың рухани әлеміне шынайы мейірім мен достықтың, сонымен бірге қиял мен шаттықтың негізгі құндылықтарын әкеледі. Бұл шығарманың тәрбиелік маңызы зор, себебі ол әр баланың жүрегінде жақсы мейірімділік пен достықтың ұясына айналады және олардың болашақ өмірлерінде шешім қабылдауда маңызды үлес қосады.

Дереккөздер

Әубәкіров О. Қазақ балалар әдебиеті. Алматы, 1981.

Нұрғалиева Г.С. Қазақстандағы балалар әдебиетінің дамуы. Астана, 2010.

Әдебиеттану сөздігі. Құраст. М.Ж. Сапарғали. Алматы, 2005.

Сейсембай Қ. Қазақ әдебиетіндегі тәрбиелік мәні. Шымкент, 2018.

Төлеуов Д. Ұлттық мәдениет пен балалар шығармашылығы. Алматы, 2014.

Выготский, Л. С. Мышление и речь / Под ред. А. В. Запорожца. - М.: Педагогика, 1982.

Әуезов М. Оян, қазақ! – Алматы: Жазушы, 1984.

Нұрпейісова Г. Балалардың креативті дамуы және қиялы: педагогикалық зерттеу. - Алматы, 2010.

Розенблат, Л. Б. Игровая деятельность и личностное развитие ребенка. - Москва: Просвещение, 1991.