Текст выступления:

Күй құдiретi
1. Күй құдіреті: Қазақтың асыл өнері жайлы бастау

Күй — қазақ халқының ең ерекше музыкалық мұрасы. Бұл өнер түрі тек әуен ғана емес, ол жүрек тілін сыр толқынымен жеткізетін әсем аспаптық өнердің жұмбақ әлемі. Қазақ даласының кең тынысында туып, өскен күй — ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа аңызға айналған сырлы да сиқырлы әуендер жиынтығы.

2. Күйдің шығу тарихы және маңызы

Күй қазақ даласының рухани өмірімен тығыз байланысты ерекше өнер. Оның әрбір әуені дала мен табиғат құбылыстарын, адам өміріндегі қуаныш пен қайғыны, батырлық пен махаббатты жырға қосады. Бұл өнердің негізі қазақтың көшпелі өмірімен, малшы мәдениетімен, сонымен бірге қауымдық ұлыстық салт-дәстүрлерімен ұштасады. Күй — тек музыка емес, ол халықтың кеңістік пен уақыт аралығындағы өткенін, бүгіні мен болашағын байланыстыратын рухани көпір.

3. Күй сөзі нені білдіреді?

«Күй» сөзі қазақтың музыкалық мәдениетіндегі көңіл күйдің, рухани сезімнің ерекше көрінісі. Халық арасында «күй шалқыды» деп айтқанда, ол сол сәттегі қуаныш пен толқу, жүректің нәзік сазға толуы мағынасында қолданылып келеді. Домбыраның үнінен шыңғыған күй адамдардың жан дүниесіне әсер етіп, олардың ішкі сезімін айқын көрсетеді.

Күй тыңдаған кезде адам жүрегінде күлкі мен мұң, сағыныш пен шаттық қатар өрбиді. Әрбір әуен ішкі толқуларды әңгімелеп, жан тереңдігінен орын алған сезімдерді нәзік жеткізеді. Мысалы, белгілі қазақ күйші Құрманғазының күйлері рухты көтеріп, елдің асқақ армандарын айшықтайды.

4. Домбыра – қазақтың қасиетті аспабы

Домбыра қазақ халқы үшін қасиетті, киелі аспап. Ол үлкен де, кіші де үйде, жиындар мен тойларда үнемі орындалып, халықтың рухын көтереді. Мысалы, домбыраның үш ішегі ерекше ырғақпен шерткіш арқылы басталады, мұның өзі қазақтың музыкалық дәстүрінің негізін көрсетеді.

Қазақ даласында домбыраның тарихы ежелден бастау алады, оның ерекше дыбысы дала желіне қозғалыс береді. Бұл аспаптың көмегімен күйші өз ойлары мен сезімдерін жеткізіп, көрермен жүрегіне жылы лебіз сыйлайды.

5. Қобыз – сиқырлы әуен иесі

Қобыз – қазақтың көне аспабы, оның дыбысы ерекше сиқырлы, жұмбақ тыныштық пен табиғаттың үнін жеткізеді. Кобыздың үнін тыңдағанда адам өз-өзімен, әлеммен үндеседі. Оның күйлері халқымыздың батырлық ерлігін, тарихи оқиғаларын жырлайды.

Қобыз шерткіштері арнайы өнер ұстаханаларында жасалып, көшпелі халықтың рухани мәдениетін толықтырады. Бұл аспаптың өндірісі мен орындау дәстүрі ғасырлар бойы ауыздан-ауызға жетіпті.

6. Күй аңыздары мен оқиғалары

Күйдің тарихы аңыздар мен шындықтың шебер ұштасуы. Мәселен, Құрманғазының күйлері туралы аңыздарға қарағанда, ол күй арқылы елдің азаттығын жырлаған, халықты бірлікке шақырған.

Тағы бір аңызда Дәулеткерейдің аспабымен аңызға айналған табиғат көріністерін бейнелегені айтылады. Бұл оқиғалар күйдің терең мағыналы рухани жағын аша отырып, оның халық өміріндегі ерекше орнын көрсетеді.

7. Ұлы күйшілер: Құрманғазы

Құрманғазы Сағырбайұлы қазақтың еркіндігі мен батырлығын күй өнерімен асқақтатты. Оның күйлері — дала сырын ашатын рухани мұра. Мысалы, «Сарыарқа», «Адай» күйлері ғасырлар бойы елдің жүрегін тербеп келеді.

Құрманғазының шығармашылығы қазақ халқының рухани өзін-өзі тануы мен ұлттық намысын танытады. Оның күйлері ұлттың батырлық сарайы тәрізді, қазақ күй өнерінің алтын қоры.

8. Дәулеткерей – нәзік күйдің иесі

Дәулеткерей Шығайұлы – қазақтың шертпе күй шебері, оның шығармашылығы нәзіктік пен жанға жылы тиетін әуендерге толы. Оның күйлері табиғат пен адамның мейірімділігін терең жеткізеді, ерекше сезімталдық пен сабырлы ойды жырлайды.

«Жігер» пен «Көрұғлы» сияқты күйлерінде терең эмоциялар, нәзіктік пен қайшылық бір мезгілде өрілмек. Бұл оның шығармашылығын қазақ музыкасының ерекше көрінісі етеді.

9. Тәттімбет және төкпе күй өнері

Тәттімбет Қазанғапұлы — Арқа өңірінің атақты күйшісі, оның күйлері табиғаттың сұлулығын жандандырып, тыңдаушыларға үміт пен сенім береді. Ол өзінің шеберлігімен күйлерді ерекше шеберлікпен жеткізді.

Төкпе күй – жылдам әрі екпінді, ол домбыраның ырғағы мен күйіңгі екпінімен тыңдаушыны баурап алады. Бұл күй түрі көбінесе батыс Қазақстанда кең таралған, және халық арасында өте сүйікті.

10. Күйдің түрлері: төкпе мен шертпе

Төкпе күй – жылдам, екпінді әуендердің жинтығы, көбінесе батыс аймақтың музыкалық ерекшелігі. Бұл күй тыңдаушыны қуанышқа бөлейді, көңіл күйді көтереді.

Шертпе күй – баяу, ойлы әуендерден тұрады, олардың мағынасы терең және Арқа мен шығыс өңірлерінде кең тараған. Оның әуендері тыңдаушыны ойға жетелейді.

Екі күй түрі де қазақ музыкасының негізін құрайды, және әрқайсысы тыңдарманға түрлі сезім сыйлауға қабілетті.

11. Күй арқылы табиғат дыбысы сезіледі

Қазақтың күйлерінде табиғат әуендері нақтыланған. Желдің сыбдыры, жылқылардың дүрсілі, жауынның тамшылары күйдің әуеніне ерекше әсер береді. Бұл үндестік күйді ерекше әрі өміршең етеді.

Музыка табиғаттың әрі көшпенді өмірдің көрінісі, күй арқылы қазақ даласының кеңдігі мен табиғи сұлулығы әдемі бейнеленеді. Бұл аспаптық өнер халық пен табиғат арасындағы жырлы көпір.

12. Күйдегі адам қасиеттері

Күйдің алғашқы қасиеті – достық және бірлік сезімін ояту. Күйлер адамдардың арасындағы сыйластықты, жақсылықты жырлайды, оларды жақындастырады.

Екінші қасиет – батырлық. Күйлерде халықтың ерлігі, төзімділігі мен қайсарлығын жырға қосады, бабалар рухын жандандырады.

Үшінші қасиет – мейірім мен қайырымдылық. Күйдің әуені жүректі жылытатын қамқорлық пен ізгілікті жеткізеді.

13. Жас күйшілер – болашақ үміт

Қазіргі кезде көп жас оқушылар домбыраны меңгеріп, күй өнеріне ерекше қызығушылық танытып отыр. Олар музыкалық мектептерде білім алып, өз шеберліктерін жетілдіруде.

Жас күйшілер еліміздегі республикалық байқаулар мен фестивальдерде өнер көрсетіп, қазақтың бай күй мұрасын сақтап, дамытуға үлкен үлес қосуда. Бұл - болашақ өнердің жарқын белгісі.

14. Ауызша дәстүр мен күй

Күй дәстүрі ауызша беріледі, ол ұрпақтан-ұрпаққа музыкалық шежіре сияқты жалғасып келеді. Ежелгі күйшілердің әуендері сол дәстүр арқылы осы күнге жетті.

Ауызша өтілген күй тарихы халықтың өмір сүру салтымен, салт-дәстүрмен тығыз байланысты. Бұл тәсіл күйдің шынайы өзіндік бояуын сақтап, оның өміршеңдігін қамтамасыз етеді.

Жас күйшілер мен ұстаздарының осы сарынға адал болуы оның мәдениіміздің ажырамас бөлігі екенін көрсетеді.

15. Күй халық тарихында

Күй қазақ халқының тарихында рухани, әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды бөлігі болды. Ол ұлттың қайсарлығы мен даналығын музыканың терең тілінде жеткізеді.

Бабаларымыздың ерлік жырларын, табиғатқа деген сүйіспеншілігін күй арқылы ұрпаққа жеткізу – қазақтың рухани мұрасын сақтау және дамыту міндеті. Бұл музыка түрі халықтың өмір жолы, ұлттық сана мен әлемді қабылдаудың көрінісі.

16. Күй тыңдаудың балаға пайдасы

Баланың эмоционалды дүниесін байытып, күй тыңдау олардың сабырлы болуына септігін тигізеді. Әуеннің әсем әуезділігі балалардың қиялын қозғайды, жаңа бейнелер мен бейнелелерді ойлауға итермелейді, осылайша жан-дүниесінің тереңдігін арттырады. Сонымен қатар, күй тыңдау балаларды дүниетанымдық аспектіден кеңейтеді. Әрбір күйдің өзіндік тарихы мен көңіл-күйі бар, бұл олардың қоршаған ортаны әр түрлі қырынан қабылдауына ықпал етеді. Күйдің көптүрлілігі бала санасына жаңа түстер мен сезімдерді жеткізіп, таным көкжиегін ұлғайтады.

17. Күй мерекелері мен сайыстары

Қазақстанның музыка мәдениетін жандандыру мақсатында жыл сайын бірқатар күйге арналған маңызды іс-шаралар ұйымдастырылады. Мәселен, «Домбыра күні» - бұл ұлттық өнердің маңыздылығын еске салып, қазақтың дәстүрлі музыкалық аспабының мәртебесін көтеретін ерекше мереке. Сонымен бірге, «Күй анасы» деп аталған мейрамда күйшілердің есімі ардақталып, олардың еңбектері халық арасында кеңінен насихатталады. Жас күйшілердің арасында өткізілетін байқаулар ұлттық өнерді жаңғыртудың маңызды тетігі ретінде қызмет етеді әрі жас таланттарға өздерінің өнерін көрсетуге мүмкіндік сыйлайды. Осы ұйыстырылған шаралар қазақ халқының музыкалық мәдениетін дамытуға зор үлес қосып, музыка мектептері мен клубтарының белсенділігін арттырады.

18. Күй – бірлік пен достық белгісі

Күйдің сазды әуені қазақ халқын біріктіретін рухани күш болып табылады. Оның қайталанбас үндері жүректерді жақындастырып, тыңдаушылар арасында өзара түсіністік пен татулықты дамытуға ықпал етеді. Күй тыңдау сәттерінде адамдардың арасында ғажайып бірлік қалыптасады, бұл ұлттық рухтың жоғарылығын айқындайды. Ұлттық музыканың арқасында халық арасында достық пен ынтымақтастық нығаяды, бұл өз кезегінде барша қауымның рухани біртұтастығын қамтамасыз етеді. Күй – бұл халықтың мәдениет пен өнер өркениетіндегі мызғымас көпір, оның арқасында құрмет пен қуаныш сезімі баянды сақталады.

19. Күй – ұрпаққа қалатын аманат

Қазақ күйлерінің саны 1600-ден астам болып есептеледі, бұл ұлттық музыканың байлығы мен көпжылдық тарихының айқын дәлелі. Күй өнерінің бұл сан алуандығы ғасырлар бойы ауызекі түрде келер ұрпаққа аманат болып жетіп келеді және қазақ халқының рухани мәдениетінің айрықша бөлігін құрайды. Ұлттық мәдениет және өнер институтының деректері бойынша, әрбір күй осы өнердің мол мұрасына қосылған ерекше нұсқа болып саналады. Осылайша, күйлер ұрпақтан ұрпаққа өткендіктердің рухани бастауы және ұлттық өзегіміздің ажырамас бөлігі болып табылады.

20. Күй – жүрек қуанышы мен болашақ ұраны

Күй өнері әрбір қазақ баласының жүрегінде ерекше орын алады, себебі бұл дәстүр елдің мәдени кодын сақтап, бүркемеледі. Жас ұрпақ ұлттық мұраның сақтаушысына айналып, оны бойына сіңіріп, болашақта мәдениеттілердің рухын биіктетеді. Күйдің жылдар бойы қастерленіп, дамытылуы оның халық үшін құндылығын көрсетеді және елдің дамуы мен бірігуіне үміт береді. Осы тұрғыда күй – тек музыкалық шығармашылық қана емес, сонымен қатар еліміздің рухани және мәдени болмысын бейнелейтін ұран ретінде де қызмет етеді.

Дереккөздер

Әбдірахманов Ә. Қазақтың ұлттық музыкасы. Алматы, 2015.

Қазақ күй музыкасы: тарих және теория / Ред. А. Жұмаділов. Астана, 2018.

Тұрғанбаев М. Қазақ күйшілері: өмірі мен шығармашылығы. Шымкент, 2020.

Серікбаев О. Домбыра және қазақтың музыкалық мәдениеті. Қызылорда, 2017.

Нұрғалиев Т. Қобыз өнері мен ауызекі дәстүр. Алматы, 2019.

Имантаев A. Қазақ ұлттық музыкасы: тарихы мен даму жолдары. Алматы, 2017.

Серікбаев Б. Күй өнері және оның қазіргі мәдениеттегі орны. Нұр-Сұлтан, 2020.

Ұлттық мәдениет және өнер институты. Қазақ күйлерінің сандық деректері. Нұр-Сұлтан, 2023.

Қожахметов Н. Домбыра: дәстүр мен жаңғыру. Қызылорда, 2019.

Әбдіқалықова Г. Қазақ музыкасының рухани мәні. Алматы, 2021.