Текст выступления:

Айт. Сұлтанмахмұт Торайғыров
1. Айт және Сұлтанмахмұт Торайғыровқа жалпы шолу

Айт — қазақ халқының ең қуанышты мерекелерінің бірі, ол даланың шексіз кең даласында бірліктің, мейірімділіктің белгісі саналады. Бұл мереке — рухани жаңғыру мен үміт мерекесі. Ал Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығы — жас ұрпаққа үлгі, даналық пен білімнің символы. Ол қазақ әдебиетінде жастарға бағыт-бағдар көрсеткен ұлы ақын.

2. Айт пен әдеби мұра: тарихы мен маңызы

Айт мерекесі ислам дінінің ең маңызды күндерінің бірі ретінде ғасырлар бойы қазақтардың өмірінде ерекше орын алды. Бұл мейрамның мәні — түбі бір ағайынның татулығы мен бірлігін нығайту. Торайғыровтың өлеңдері, ең алдымен, адамгершілікке, білімге және ел сүйгіштікке үндеу тастайды. Оның шығармалары қазақ әдебиетінде ерекше үлес болып табылады, өйткені олар жастарды жақсыға жетелейді.

3. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Балалық өмірі

Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылы Павлодар облысында дүниеге келді. Ол қарапайым және еңбекқор отбасының баласы ретінде ауыл өмірімен жақынырақ танысты. Балалық шағында табиғат пен айналасындағы адамдарға деген махаббаты оянды.

Әдеттегідей, Сұлтанмахмұт білімге ерекше құштар болды. 13 жасында алғашқы өлеңін жазды, бұл оның шығармашылық жолының бастамасы болды. Бала кезінде оның туындыларының негізі қаланды, ол ерте жастан шығармашылық қабілетін дамытты.

4. Торайғыровтың алғашқы шығармашылық көріністері

Бұл слайдта Торайғыровтың алғашқы шығармалары ерекше назарға алынады. Оның бала кезде жазған өлеңдері мен прозалық еңбектері жастарға бағытталған, онда әділеттілік, білімге құштарлық және туған жерге деген махаббат көрініс табады. Дәл осы алғашқы көріністер арқылы ақынның болашақтағы ұлы шығармаларына негіз қаланып, әдеби мұра ретінде сақталды.

5. Айт мерекесі деген не?

Айт — мұсылмандар үшін ерекше қуаныш күні. Мереке барысында адамдар бір-біріне ізгі тілектер айтып, өткен келеңсіздіктерге өкпе-наз қалдырмайтыны дәстүрге айналған.

Сонымен қатар, айт мерекесінде тәттілер мен ұлттық тағамдар кеңінен таратылады. Үлкендер мен балалар бірге уақыт өткізіп, қуанышпен араласады, бұл мейрамның мәнін арттырады.

6. Айт мерекесінің қазақ халқы үшін маңыздылығы

Айт — қазақ халқының рухани мәдениетінің бір бөлігі ретінде ғасырлар бойы сақталып келеді. Бұл мереке - дін мен дәстүрдің тоғысқан тұсы, адамдар арасында татулық пен бірлікті нығайтады. Мерекенің сән-салтанаты мен мейірімділігі қазақ халқының қонақжайлығын бүкіл әлемге танытады.

7. Сұлтанмахмұттың туған өлкеcі және табиғаты

Сұлтанмахмұт Торайғыров Баянауыл ауданында туып-өсті. Бұл өңірдің таулы табиғаты, жасыл ормандары мен таза өзендері ақынның жан дүниесіне ерекше әсер етті. Ол өзінің шығармаларында туған жерінің сұлулығын шебер суреттеді.

Баянауыл табиғаты оның рухани әлемінде маңызды орын алып, шығармашылығына шабыт берді. Қазақ әдебиетінде бұл аймақ ерекше мәдени және тарихи маңызға ие, өйткені оны Торайғыров сынды ұлы өнер адамдары насихаттады.

8. Торайғыровтың білім алу жолы

Сұлтанмахмұт ерте жастан ауыл молдасынан хат тануды үйренді, кейін Троицкі қаласына барып білімін жалғастырды. Бұл оның әдебиетке деген қызығушылығын арттырды және ақындық қабілетін дамытты.

Медреседе классикалық шығармалармен танысып, өлең жазуға деген ынтасы күшейді. Бұл білім оның ақындық шеберлігінің негізіне айналды және қазақ әдебиетіне жаңа леп әкелді.

9. Айт мерекесіндегі дәстүрлі ойындар мен әдет-ғұрыптар

Айт мейрамында қазақтар көптеген салт-дәстүрлер мен ойындарды сақтап келеді. Бұл ойындар: көкпар, асық ату және ондаған басқа ұлттық ойындарды қамтиды, олар балалар мен ересектерді бір шаңырақтың астында біріктіреді.

Әдет-ғұрыптар мерекенің рухани мәнін арттырып, адамдар арасындағы байланысты күшейтеді. Бұл дәстүрлер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

10. Торайғыров поэзиясының мәні

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өлеңдерінде әділет пен білімге құштарлық негізгі тақырып болып табылады. Ол жастарды еңбекқорлыққа, шындықты сыйлауға және аянбай ізденуге шақырады.

Ақын шығармаларында туған жерге, туған адамдарға деген махаббат ерекше жырланады. Оның поэзиясы жас ұрпақты адамгершілік пен патриотизмге тәрбиелейді.

11. Айт күнін ерекше қылатын тағамдар

Айт мерекесінде дастарханға ұлттық тағамдар қойылады: бауырсақ, шелпек, қымыз және тәттілер. Бұл тағамдар мерекенің сәнін келтіріп, әрбір үйдің ерекше дастарханына айналады.

Балалар айтта үй-үй аралап, тәттілер мен сыйлықтар алады. Бұл дәстүр олардың мерекеге деген қуанышын арттырады, сый-құрмет пен шапағатты сезінуі маңызды сәт болып табылады.

12. Торайғыровтың балаларға арнаған өлеңдері

Торайғыровтың өлеңдері балғындарға арнап жазылған. Олардың ішінде білімге, адал еңбекке және патриоттық сезімге шақыратын туындылар бар. Ақын балаларды жақсы мен жаманды ажыратуға үйретіп, олардың жан дүниесін байыта түсті.

Бұл шығармалар тек мектеп оқушыларының ғана емес, олардың ата-аналары мен ұстаздары үшін де тәрбиелік мәнге ие болды.

13. Айт дастарханы мен қонақжайлық

Айт мерекесінде әрбір қазақ үйінде кең, мейірімділікке толы дастархан жайылады. Қонақтар мен туыстар шақырылып, бірге қуанышты сәттер бөліседі, бұл ұлттық дәстүрдің ажырамас бөлігі.

Мейманшылық арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынас жақсарып, өткен өкпе-реніштер ұмытылып, татулықпен өмір сүруге жол ашылады. Үй иелері кең пейілін көрсетеді.

14. Торайғыровтың мақсаты мен арманы

Сұлтанмахмұт Торайғыров өзінің елінің сауатты, оқыған адамдары көбірек болуын армандады. Жастарды білімге, жақсылыққа, әділетке шақырып, олардың дұрыс бағытта дамуына ықпал етті.

Ақын әділ, бірлікшіл қоғам құруды мақсат етті. Ол мейірімділік пен достықты дәріптеп, адамдар арасында татулық орнату үшін еңбек етті. Оның арманы ғасырлар бойы жүректерде сақталады.

15. Айттың балалар өміріндегі орны

Айт мерекесі балалар үшін ерекше қуаныш пен мереке. Олар барлық үйдің есігін қағып, сыйлықтар мен тәттілер алады, бұл олардың көңіл-күйін көтереді.

Балалардың бұл қуанышы отбасының береке-бірлігін нығайтып, олардың ұлттық мәдениетке деген құрметін арттырады.

16. Сұлтанмахмұттың шығармаларынан үзінділер

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың сөзі мен жырлары терең мағыналы әрі үлгі-өнеге тұтарлық. «Білімдінің күні жарық, надандықтың күні түн» деген сөздерінде ақын білімнің адам өміріндегі маңызын айқын көрсетеді. Бұл тұжырымдаманың терең мәні – білім арқылы адам өз жолын жарыққа толтырады, ал білімсіздік адасудың, қараңғылықтың белгісі.

Одан әрі «Шығамын тірі болсам адам болып» деген сөздер халық жадында сенім мен үміттің символына айналған. Ақын әрбір баланы мақсатына жетуге талпынуға, өз мүмкіндіктерін толық пайдаланып, ең жақсы нұсқасына айналуға шақырады. Бұл жолдар балаларға күш-қуат беріп, өзіне-өзі сенуге үндейді.

17. Айт туралы мақал-мәтелдер

Айт мерекесі қазақ халқының өміріндегі ерекше дәстүр. «Айт келгенде араздық ұмытылады» деген мақал мереке күндері адамдар арасындағы барлық кикілжің мен реніштің сейіліп, ұлғайған татулықтың қайта орнатылатынын көрсетеді. Осындай ұлы мерекенің маңыздылығы – ол араздықты тіптен жоққа шығарып, бірлікті нығайту.

Сонымен қатар «Айтта татулық жарасады» деген сөздер айт мерекесінің барша қазақ үшін татулық пен бірліктің нышаны екенін білдіреді. Қазақ халқы осы қасиетті дәстүр арқылы отбасы мен қоғам арасындағы байланысты мықтап, достық пен сыйластықты нығайтады.

18. Торайғыровтың есімі халық жадында

Өкінішке орай, берілген мәліметтен толық мақалалар мазмұны алмадық. Дегенмен, арада уақыт өткен сайын Торайғыровтың есімі мен шығармалары қазақ халқының жадына терең енген. Оның өлеңдері мен пайымдары бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоймастан, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып жетуде. Торайғыровтың поэзиясы рухани қазына, оның тілінде халықтың арман-мұраты, батырлық рухы көрініс табады.

19. Айт пен әдебиет: Ұқсастықтар

Айт мерекесі мен Торайғыров поэзиясы арасында терең үндестік бар. Екі саланың да негізінде ізгілік пен адамдарды жақсылыққа, бірлікке шақыру жатыр. Айт күнінде адамдар мейірімділік пен ынтымақтастықты еске түсірсе, Торайғыровтың өлеңдері осы сезімді жүрекке жеткізеді.

Татулық пен достық – бұл тақырыптар айт мерекесі мен поэзияда басты орын алады. Қоғамдағы бейбітшілік пен тыныштық – әр адамның өміріндегі маңызды құндылық. Дәстүр мен әдебиет бұл құндылықтарды жас ұрпаққа жеткізуге қызмет етеді, ортақ мүдде мен жан-жақтылықты қалыптастырады.

20. Айт пен Торайғыров мұрасы: Ұрпаққа өнеге

Айт мерекесінің мәні мен Торайғыровтың поэзиясы – балаларға мейірімділік пен бірлік сіңірудің тамаша үлгісі. Бұл құндылықтар арқылы ұрпақтар білім мен ізгілікке нық қадам басады, жүректерінде сүйіспеншілік пен әділдік орнайды. Сол себепті, айт мерекесі мен поэзияның бірлескен мұрасы еліміздің болашағын жарқын ету жолындағы маңызды сабақ болып табылады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті тарихы. – Алматы, 2005.

Торайғыров С. М. Жазған өлеңдері. – Алматы, 2010.

Айт мерекесінің тарихы мен дәстүрлері. – ҚазҰУ баспасы, 2012.

Баянауыл табиғаты және оның әдеби өркениеттегі орны. – Павлодар, 2017.

Қазақтың ұлттық салт-дәстүрлері және мерекелері. – Астана, 2018.

А.Байтұрсынұлы. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 2001.

Жұматов А.С. Торайғыров – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі // Қазақ әдебиеті, 2015.

Қазақ ауыз әдебиеті. Алматы, 2003.

Сүлейменов М. Айт мерекесінің тарихы мен мәні. Астана, 2018.

Таласбекова Қ. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2010.