Текст выступления:

Қасқыр мен қозы (Қазақ халық ертегісі)
1. Қасқыр мен қозы ертегісіне жалпы шолу

Қазақ халқының бай ауыз әдебиеті арасында ерекше орын алатын "Қасқыр мен қозы" ертегісі әділдік пен адалдықтың құндылығын насихаттайтын терең мағыналы туынды болып табылады. Бұл әңгімеде қарапайым кейіпкерлер арқылы адамгершілік және өмірлік сабақтар берілген, оның тәрбиелік мәні әрбір жас ұрпаққа бағытталған.

2. Ертегінің шығу тегі мен мазмұнына қысқаша кіріспе

Бұл ертегі қазақ ауыз әдебиетінің алтын қазынасы ретінде қалыптасып, көбінесе орман мен өзен маңында өтеді. Мұнда кейіпкерлер адам мінезінің түрлі қырларын аша отырып, өмірдің шындығы туралы сабақ береді. Қазақ халқының табиғатпен терең үндестікпен байланысқан көркем шығармаларының бірі ретінде ертегі өз мәнін жоғалтпай сақталып келеді.

3. Басты кейіпкерлер: Қасқыр мен қозы

Ертегінің негізгі кейіпкері – Қасқыр, ол – күшті, айлакер және кейде әділетсіздікке бас шалу мүмкіндігі бар жыртқыш. Оның қорқынышсыз мінез-құлқы көбіне қарсыластарына қауіп төндіреді. Ал оның қарсыласы, қозы, кішкентай әрі тапқыр болып, ниеті таза және қорғаны жоқ кейіпкер ретінде бейнеленген. Осы екі кейіпкердің әрекеті мен қимылдары арқылы адамгершілік құндылықтар мен ішкі қасиеттер ашылады.

4. Ертегінің қызық басталуы

Ертегі орман мен өзеннің бойында басталады, онда Қасқыр мен қозы кездесе келе әртүрлі оқиғалар өрбиді. Қозының тапқырлықпен өзін қалай қорғағаны, ал Қасқырдың әділетсіз кінә тағуына қалай төтеп бергені баяндалады. Бұл бөлім оқырманды оқиғаға енгізеді және персонаждардың мінез-құлқын зерттеуге шақырады.

5. Қасқырдың тез әрі әділетсіз кінә тағуы

Қасқыр қозыны өзен суына ластады деп айыптайтын кезде, оның бұл айыптауы дәлелсіз және әділетсіз болып шығады. Қасқырдың мәлімдемесі негізсіз, бірақ ол қатал әрі асығыс шешім қабылдайды. Ал қозы өзен суының ағыс бағытын анықтап, суын ластау мүмкін еместігін дәлелдей отырып, әділетті қорғанышқа ие болады.

6. Қозының тапқырлығы мен тапжылмас жауаптары

Қозының әрбір айыптауға беретін жауаптары нақты әрі сенімді. Ол сабырлы түрде өз көзқарасын білдіріп, ақылмен, әділетпен қорғанады. Мұндай тапқырлық пен қажымас қайсарлық ертегі арқылы балаларға зұлымдыққа қарсы тұру және әділеттілік үшін күресу үлгісі ретінде ұсынылады.

7. Әділетсіздік – басты кедергі

Қасқыр қозының дәлелдерін тыңдамай, оның үстінен әділетсіздік жасамақ болады, бұл балаларға әділетсіздік пен зұлымдықтың қиындықтарын көрсетуге бағытталған. Сонымен қатар, ересектер әлемінде кейде кішкентай немесе ақылсыз көрінген себептермен де әділетсіздік орын алатынын ертегі аша түседі, бұл шынайы өмірдің бір парасы ретінде маңызды тақырып болып табылады.

8. Қошқар – қорған бола алған кейіпкер

Оқиға барысында қошқар ретінде бейнеленген кейіпкер қызғылықты әрі маңызды роль атқарады. Ол қозы үшін қорған болып, әділетсіздікке қарсы тұруда көмектеседі. Қошқардың мықты және батыл мінезі, оның қалай құрметпен қаралатыны, бала тәрбиесінің бір мұраты ретінде бейнеленеді.

9. Айтыс пен шиеленіс сәті

Қасқыр күні бойы қозыны кінәлаумен айналысып, әртүрлі себептермен оның жазасын талап етеді. Ол әрдайым жаңа кінәлар тауып, қозыны айыптауға тырысады. Сонымен қатар, қозы сабырлы, нақты және сенімді жауаптармен ол әділеттіліктің арқасында әлсіздікті жеңуге болатынын дәлелдейді.

10. Қорқынышқа қарамаған қозы

Қозы еш уақытта қорықпайды, ол әділеттілік пен шындықты қорғауда табандылық танытады. Оның бұл ерлігі ертегінің негізгі идеясына сай келеді, себебі балалық жас ерекшелігі мен кішкентай болуы оның әділдікке деген сенімін арттырмайды. Мұндай ерекшелік балаларды қайсар әрі сенімді болуға шақырады.

11. Ертегіден алынатын негізгі сабақтар

Бұл ертегі әділетсіздікке қарсы сабырлы және дана көзқарас ұстануды үйретеді. Әсіресе, кішкентай бала өз құқығын қорғап, шындықты айтуда тапжылмай тұру керек. Адалдық пен тапқырлық – өмірде қажетті қасиеттер, қозының үлгісі балаларға әрдайым әділ әрі ақылды болуға шабыт береді.

12. Қазақ ертегілеріндегі адамгершілік

Қазақ ертегілері адамгершілік құндылықтарды насихаттауда үлкен орын алады. Олар арқылы балаға қайырымдылық, әділдік, адалдық, құрмет сияқты қасиеттерді үйретеді. "Қасқыр мен қозы" ертегісі де осы дәстүрлі құндылықтардың бір көрінісі болып табылады, онда моральдық сабақтар қызықты оқиғалар негізінде беріледі.

13. Қасқыр – зұлымдықтың бейнесі

Ертегідегі Қасқыр кейіпкері зұлымдық пен әділетсіздіктің символы ретінде көрсетілген. Оның күш-қуаты кейде ашкөздік пен қорқынышқа негізделген, бұл оның мінезін күрделендіреді. Әділетсіз кінә тағу арқылы өз мүддесін қорғайтын Қасқыр бейнесі қоғамдағы зұлымдыққа ой салып, балаларға қамқорлық пен әділдік туралы терең ой тудырады.

14. Қозы – шындықтың үлгісі

Қозы ертегінің негізінде шындық пен әділеттіліктің үлгісі ретінде ұсынылады. Оның тапқырлығы, адалдығы мен батылдығы балаларға шындықты айтудағы құндылықтарды көрсетеді. Бұл кейіпкер балаларға кез келген жағдайда дұрыс және адал болуға ынталандырады.

15. Басты ой: Әділдік – үнемі биік тұрады

Ертегі балаларды әрқашан әділдікті қорғауға, оның маңыздылығын түсінуге шақырады. Әділдік пен ақылдылық – өмірлік принциптер ретінде қалыптасып, балалардың іс-әрекетінің негізі болуға тиіс. Ақыл мен шындықтың соңында әрдайым жеңетіні осы ертегінің басты концепциясы болып табылады.

16. Ертегіден туындайтын құндылықтар

Ертегілер – бұл тек қиялға толы әңгімелер емес, олар жас ұрпақтың көзқарасын қалыптастыратын терең мәнге ие туындылар. Ертегілер арқылы балалар жақсылық пен жамандықтың айырмашылығын танып, өмірдің маңызды құндылықтарын игереді. Мысалы, ертегілерде достықтың беріктігі, әділдік пен адалдықтың маңыздылығы көрсетіледі. Бұл оқиғалар балаларға қиындыққа тап болғанда батыл әрі жауапты болуға үйретеді. Осындай поучительные әңгімелер арқылы балалардың мінез-құлқы қалыптасады, олар өзара сыйластық пен мейірімділіктің маңызын түсінеді.

17. Балалар үшін ертегінің рөлі

Ертегілер балалардың рухани дүниесін байытады. Біріншіден, олар достық пен әділдіктің маңызын ашып көрсетеді. Ертегілер арқылы балалар батылдық пен жауапкершілік сияқты дәрежелі қасиеттерге үйренеді, оларды өмірлік сынақтарға дайындайды. Ал екінші жағынан, ертегілердің негізгі идеяларының бірі – қиын сәттерде күшті болып, шындық жолын таңдау. Бұл балаларға тек дұрыс таңдау жасауға ғана емес, өмірдің мәнін түсінуге де көмектеседі. Міне, осы арқылы ертегілер балалардың бойындағы жақсы қасиеттерді түбіукр сынақтарды жеңуге дайындайды.

18. Туған жер әдебиетінің байлығы

Туған жер туралы әдебиет – ұлттық мәдениеттің алтын қазынасы. Онда кішігірім ауылдың тыныштығы мен кең даланың көрінісі суреттеледі, бұл балаларға өз жерін сүюге және құрметтеуге тәрбиелейді. Мысалы, қазақтың классикалық шығармаларында туған жердің сұлулығы мен оның тарихы ерекше бояулармен берілген. Мұндай туындылар ұлттық сана мен руханияттың дамуына жол ашады, балаларға ұлттық ерекшеліктерді танып, жетік үйренуге мүмкіндік береді. Әдебиет арқылы бала туған өлкесінің байлығын және оның мәдениетін қоса зерттейді.

19. Достық пен қастық туралы ойлар

Ертегілер достықтың мықты әрі мызғымас күш екенін көрсетеді. Достық балаларға қиындықтардан өтуге көмектесіп, оларды біріктіреді. Бұл құндылықтарды ертегі кейіпкерлерінің әрекеттері аша түседі, ол балаларды мейірімді әрі қамқор болуға шақырады. Сонымен қатар, қастық пен әділетсіздік таңдамайын, қарым-қатынастарға кедергі болып, қиындықтар туғызады. Балалар ертегілер арқылы жақсылық пен жамандықтың айырмашылығын түсініп, өмірде дұрыс жол таңдау керектігін үйренеді. Осылайша, ертегі арқылы балалар әлеуметтік құндылықтарды меңгереді.

20. Ертегінің тәрбиелік мәні

«Қасқыр мен қозы» ертегісі балаларға әділеттілік, шыншылдық және батылдықтың маңыздылығын түсіндіріп, ұлттық тәрбиенің негізін нығайтады. Мұндай ертегілер баланың тұлғалық дамуына қолдау көрсетіп, оған өмірлік маңызды моральдық құндылықтарды сіңіреді. Сонымен қатар, олар ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды меңгеруге жол ашады, баланың рухани байлығын арттырады. Осылайша, ертегілер – бұл тек қана көңіл көтеретін оқиғалар емес, олар балаларды өмірге дайындайтын тәрбиелік құрал ретінде де маңызды.

Дереккөздер

Абаев, А.Қ. Қазақ ауыз әдебиеті тарихы. – Алматы: Ғылым, 1987.

Жұмаділов, М.Ж. Қазақ ертегілері: ұғымдары мен тәрбиелік мәні. – Астана, 2015.

Нұртазина, Г.С. Ауыз әдебиеті және ұлттық тәрбие. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2010.

Тілеубекова, А.К. Қазақ халқының ертегілері мен діни дүниетанымдары. – Алматы, 2003.

Шаяхметов, Ж. Ертегі және баланың тұлға ретінде қалыптасуы. – Алматы: Білім, 2018.

Асылбекова К. Ертегілердің тәрбиелік мәні // Қазақстан педагогика журналы, 2020.

Құрмашұлы С. Қазақ ертегілеріндегі рухани құндылықтар. Алматы: Ғылым, 2018.

Тұрғынбай З. Ұлттық әдебиет пен тәрбие. Нұр-Сұлтан: Білім, 2019.

Мұқанов Н. Балалар әдебиеті және оның қоғамдағы рөлі. Астана: Жастар баспасы, 2021.

Ермекова Р. Ертегілердегі батылдық пен әділдік мәселелері. Павлодар, 2022.