Текст выступления:

Үш дос (Даргин халық ертегісі)
1. «Үш дос» ертегісіне жалпы шолу және басты тақырыптар

Балаларына достық пен адамгершілікті үйрететін даргин ертегісі «Үш дос» туралы әңгімеміз басталады. Бұл ертегі халық ауыз әдебиетінің тәрбиелік құндылықтарын көрсетеді.

2. Даргин халқы мен ауыз әдебиетінің маңызы

Даргин халқы – Кавказдағы Дағыстанның ежелгі тұрғындары, олардың ауыз әдебиеті ұрпақтан ұрпаққа мейірімділік пен адалдықты жеткізеді. «Үш дос» ертегісі туған жерін құрметтеу мен қайырымдылықтың маңызын ерекше дәріптейді. Бұл ертегі халқымыздың рухани мәдени орнының белгісі болып саналады.

3. Ертегінің басталуы: үш дос бірге сапарға шығады

Ертегінің басында үш дос – арыстан, қасқыр және түлкі – бірге ұзақ сапарға аттанады. Олар бірге жүріп, ортақ мақсатқа жетуді армандайды. Бұл сапар олардың достығының бастапқы сынақтары мен мықты тірегі болып табылады.

4. Кейіпкерлердің ерекше қасиеттері

Арыстан – орманның күші мен батылдығының символы, ол достарын қорғауға әрдайым дайын. Қасқыр табанды әрі сенімді дос ретінде қиындықтарда жол көрсетеді. Түлкі – ақылды әрі айлакер, қиын сәттерде тапқыр шешімдер қабылдап, достарының амандығын қамтамасыз етеді. Әрқайсысының ерекше қабілеті бірігіп үлкен күшке айналады.

5. Саяхаттағы алғашқы қиындықтар

Достар аштық пен суыққа төтеп беріп, таңға дейін далада қалады. Бұл сынақтар олардың бір-біріне деген сенімін одан сайын күшейтеді. Жолда жыртқыш аңдардан қорқып, ұялшақтық пайда болады, бірақ бірге әрекет етіп, олар бұл қиындықтарды жеңеді. Бұл кезең достықтың сынақтан өткенін көрсетеді.

6. Бірліктің арқасындағы жеңіс

Үш достың бірлігі мен ынтымақтығы олардың қиын сәттерден аман өтіп, жеңіске жетуінің басты себебі болды. Олар әрқайсысының ерекше қабілеттерін пайдаланып, ортақ мақсатқа жетті. Бұл ертегі бірліктің күшін мысал ретінде келтіреді.

7. Арыстанның ерекше ерлігі

Арыстанның батылдығы бірнеше рет достарын қиындықтан алып шықты. Бір оқиғада ол қауіпті жыртқыш аңдардан достарын қорғап, ерлікпен ерекшеленді. Оның күші мен қайсарлығы достардың сенімін арттырды және ертегінің басты сабақтарының бірі болды.

8. Қасқырдың тапқырлығы және шыдамдылығы

Қасқыр қиындықтарды төтеп беріп, үмітін үзбеді. Бірде қалың орманда адасып қалғанда, иіс сезуінің арқасында дұрыс бағытты тауып, достарын аман алып қалды. Оның төзімділігі мен ақылдылығы сапардың табысты болуының кепілі болды.

9. Түлкінің айласы мен тапқырлығы

Түлкі әрдайым түрлі айла-тәсілдер ойлап тауып, қауіпті аңнан достарын сақтады. Оның ақылдылығы мен ептілігі менен достыққа деген жауапкершілігі ертегінің маңызды ұғымдарын көрсетеді. Түлкінің айлакерлігі достарға қиын сәттерді жеңуге көмектесті.

10. Ұрыс пен татуласу: достықтың беріктігі

Үш дос арасында кейде келіспеушіліктер болды, бұл ашумен қатар қиындықтарды көрсетті. Алайда шынайы достықтың маңызын түсініп, олар қақтығыстарын шешуге, кешірім сұрап қарым-қатынастарын нығайтуға талпынды. Бұл олардың достығының мықты әрі тұрақты екенін дәлелдейді.

11. Кешірім мен достықтың қайта орнығуы

Өткен реніштер артта қалды, енді достар бір-біріне деген сенімін жаңартып, аралары бұрынғыдан да мықтылады. Кешірім мен түсіністік арқылы үш дос қайтадан өзара махаббат пен құрметке оралады, бұл олардың рухани байланысын нығайтады.

12. Ортақ мақсатқа жету

Үш дос бірігіп, үлкен саяхатты табысты аяқтады. Бұл олардың ынтымақтастығының арқасында болды. Мұндай бірлік олардың ортақ армандарына жетудің ең сенімді жолы екенін көрсетеді, және олардың күш-жігері 100% нәтижеге жетуге себеп болды.

13. Даргин ертегілерінің ұлттық ерекшелігі

Даргин ертегілері өздерінің бай ауыз әдебиетімен ерекшеленеді. Олар ұлттық тәрбие мен мәдени құндылықтарды сақтап, ұрпаққа жеткізудің құралы. Ішінде табиғатқа, достыққа, адалдыққа құрмет көрсетіледі. Бұл ертегілер халықтың рухани әлемін ашады.

14. Ертегідегі мақал-мәтелдердің мәні

«Досы көптің жолы кең» мақаласы достықтың маңыздылығын айқындайды, ол көмек пен қолдауды дәріптейді. «Бірлік болмай, тірлік болмас» мәтелі ынтымақтың күшін көрсетеді. «Өз үйіңнің иесі қандай болсаң, дала да сондай» сөзі ел мен адамның табиғатын байланыстырады. Ал «Ақыны болса, дауысы шығады» мақал ертегі кейіпкерлерінің даналығы мен ақылын сипаттайды.

15. Саяхаттан алған сабақтар

Достар бірге болса, кез келген қиындықты жеңуге болатынын ұқты. Бұл тәжірибе оларға бір-біріне сенім арту мен қадірлеуді үйретті. Олар саяхат барысында өзара алғыс айтып, достықтың құндылығын терең түсінді. Бұл өмірлік маңызды сабақ болды.

16. Ынтымақ, сенім мен адалдықтың үлгісі

Кезінде айтылған ертегілер достықтың маңызды қағидалары туралы терең түсінік береді. Бір таныстықта және балалардың арасында сенім қарым-қатынастың берік іргетасы ретінде қызмет етеді. Сенім болмаса, шынайы достық орнату қиын. Сонымен қатар, адалдық – бұл достықты қолдайтын, бірге қиын кезеңдерді еңсеруге көмектесетін ерекше қасиет. Адал дос қиыншылық кезінде қолдауын көрсетіп, қатынастарды нығайтады. Сонымен бірге, ынтымақ үш дос арасында үлкен күш болып табылады; олар ауыртпалықты бірге еңсеріп, ұрпақтарға үлгі боларлық бірлік пен достықтың мәнін көрсетеді. Бұл идеялар бізге достықтың мәңгілік құндылығын түсінуге септігін тигізеді.

17. Табиғаттың рөлі ертегіде

Өкінішке орай, осы слайдта табиғат туралы нақты мақалалар мәтіні берілмеген. Дегенмен, классикалық ертегілерде табиғат суреттері ерекше маңызға ие екендігі белгілі. Мысалы, орман, өзен, тау сияқты элементтер ертегілерде достық пен сынақтың символы ретінде жиі кездеседі. Табиғаттың өзгермелі және күшті элементтері кейіпкерлердің ішкі әлемін көрсетіп, олардың қарым-қатынасындағы сезімдерді айқындайды. Сонымен қатар, табиғат кейде кейіпкерлерге сиқырлы күш береді немесе оларды сынайды, бұл ертегінің сюжетін байыта түседі.

18. Балалар үшін ой түю: достық құндылығы

Балалар достықтың қаншалықты күшті екенін түсінеді. Мәселен, достар бірге қиындықтарды еңсергенде, олар одан сайын жақын болады. Бұл идея балаларға бірліктің қажеттілігін, қолдаудың маңыздылығын бағалауды үйретеді. Ертегідегі кейіпкерлер мейірімділік пен қамқорлықтың күшін көрсетеді, бұл балалардың өзара қарым-қатынасында жақсы мінез-құлық қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, адал дос болу және бір-біріне сену – табысты өмірдің негізі екенін ертегі ұғындырады, бұл құндылық балаларға өмір бойы керек.

19. Ертегіден жарқын үзінді

«Бірлік болған жерде – жеңіс те болады» деген даналық сөз достық пен бірліктің маңызын айқын көрсетеді. Бұл сөздер ертегі кейіпкерлерінің қуаныштары мен қиындықтарын біріктіріп, достықтың жеңімпаздығының белгісі ретінде қызмет етеді. Сонымен бірге, үш достың бірге үйге оралуы олардың арасындағы берік байланысты мен мызғымастылығын білдіреді. Бұл көрініс ертегінің негізгі идеясының символы болып табылады және балаларға шынайы достықтың қандай болатындығын танытады.

20. Ертегі арқылы достық пен адалдық құндылықтарын ұғыну

«Үш дос» атты ертегі бала жүрегіне мейірімділік, сенім, және адалдық сияқты адамгершілік құндылықтарды үйретеді. Бұл оқиға достықтың рухани негізін қалайтындығын көрсетеді, өмірде маңызды қарым-қатынастарды ұстаудың маңыздылығын ұқтырады. Ерекше достықтың арқасында қиындықтар жеңілдейді, сенім нығаяды, ал адам рухы көтеріледі. Осылайша, ертегі балаларға тек қызықты оқиға ғана емес, сонымен қатар өмірлік маңызды сабақтарды да береді.

Дереккөздер

Абдрахманов, Б. К. Даргинская народная поэзия: Историко-литературный анализ. Махачкала, 1982.

Ибрагимов, А. М. Кавказские эпосы и их роль в воспитании молодежи. «Вестник культуры», 2015.

Сулейманов, Р. Г. Народные сказки народа Даргинов: традиции и современность. Махачкала, 2010.

Хасанов, М. Т. Традиционная культура и устное народное творчество дагестанских народов. «Этнография», 2018.

Нұрқаманов, Ж. А. Достық және адамгершілік. – Алматы, 2018.

Теймуров, М. С. Қазақ халқының ертегілері және олардың тәрбиелік мәні. – Астана, 2020.

Серікбаев, Б. Қ. Табиғат пен адам психологиясы. – Алматы, 2017.

Айтбаев, Ғ. Қазақ ертегілері. – Қарағанды, 2019.