Текст выступления:

Мақтаншақ бай қалай алданды? (Татар халық ертегісі)
1. Ертегіге қызықты саяхат: «Мақтаншақ бай қалай алданды?»

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз сіздерді татар халқының ежелгі және тәлімді ертегілерінің біріне – «Мақтаншақ бай қалай алданды?» атты тамаша әңгімеге шақырамыз. Бұл ертегі армандар мен шындықтың кездескен жерінде болған, балалардың аңғал қиялын оятып, жүректерін жылытады. Ертегі арқылы біз әркімнің жүрегінде орналасқан кейбір маңызды ұғымдарды тағы бір рет еске аламыз.

2. Татар халық ертегілері туралы қысқаша ақпарат

Татар елінің ертегілері – халықтың рухани мұрасы, анда-санда ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткізілген қымбат қазына. Бұл шығармалар балалар мен ересектерге мейірімділік пен еңбекқорлықтың, адалдық пен парасаттылықтың маңызын үйретеді. Қазақ сияқты татар халқы да өз ертегілерінде әдептілік пен тағылымға терең мән берген.

3. Ертегідегі басты кейіпкерлер

«Мақтаншақ бай қалай алданды?» ертегінің негізгі кейіпкерлері – мақтаншақ бай мен оның қарама-қарсы, алуан түрлі сынақтардан өтіп жүрген адал кедей. Бай – мақтаншақ, өз байлығын жоғары қоятын, өзгелердің алдында өзін өсіргісі келетін тұлға. Ал кедей – қарапайым, бірақ тапқыр және сабырлы адам, ол байдың қулықтарына қарсы тұрып, ақылмен жеңеді.

4. Оқиғаның бастамасы

Жаздың бір жылы, ауылдың адамдары арасында бай өзінің байлығын үнемі мақтап, өзгелерді төменсетіп жүрген кез. Ол кедейді сынап, оған әртүрлі қиын тапсырмалар береді. Алайда кедейдің тапқырлығы мен шыдамдылығы оқиғаның бір-бірінен қызықты дамуына себепші болады.

5. Мақтаншақ байдың ерекшеліктері

Мақтаншақ бай ауылда өзін жоғары қойып, байлығымен мақтанғанды жақсы көреді. Ол бұл әдетімен ауыл тұрғындарының назарын аударып, өзін ерекше тұлға ретінде көрсеткісі келеді. Бірақ оның мақтаншақтығы көбінесе күлкілі жағдайларға әкеліп, ауыл адамдарының арасында ғажайып әңгімеге айналады. Сонымен қатар, оның сабырсыз әрекеттері кейде өзінің абыройына нұқсан келтіреді.

6. Адал кедейдің негізгі қасиеттері

Кедей – қарапайым өмір сүрсе де, оның мінезі мен іс-әрекеттері шыншылдық пен еңбекқорлықты паш етеді. Оның болмысы басқаларға үлгі болатын парасаттылық пен сабырлықты білдіреді. Ең бастысы, ол барлық қиындықтарға қарамастан әділ болып қалуды үнемі көздейді. Міне, осындай қасиеттер татар ертегілерінде армандаған мінсіз адам бейнесін жасайды.

7. Бай мен кедейдің алғашқы кездесуі

Бай мен кедей алғаш рет кездескен кезде, бай өз қалтасы мен абыройына сенімді, ал кедей қарапайым әрі қарапайымдылықпен ерекшеленді. Бай кедейді сынауға шешім қабылдап, оған мүмкін емес тапсырмалар береді. Алайда кедей әр тапсырмаға тапқыр әрі рухани бай жауап қайырып, байдың мақтаншақтығын ашықтықпен көрсетеді. Бұл алғашқы кездесу оқиға желісінің бастамасын баяндайды.

8. Қуақы тапсырмалардың бастауы

Байдың тапсырмалары өте қиын және кейде күлкілі, шарасыз болып көрінетіндей еді. Мысалы, кедейге су мен желді жинау сияқты орынсыз тапсырмалар жүктеді. Бірақ кедей әр қиындыққа тапқырлықпен жауап беріп, байдың қулықтарын ашуға тырысты. Бай әрбір кездесуде жаңа әрі күрделірек тапсырма дайындап, кедейді алдауды көздеді, алайда кедейдің шешімдері байды жиі шатастырып қоя берді.

9. Кедейге қойылған күлкілі тапсырмалар

Бірде бай кедейге қолмен ұстап болмайтын заттарды жинауды бұйырады. Кедей бұл тапсырманы әзіл-қалжыңмен қабылдап, тапқыр әрі мәнді жауаптар береді. Басқа бір жолы бай желден аумақ жинауды сұрады, сол кезде кедей байдың мақтаншақтығын ашық көрсететін әзілдерді қолданды. Бұл күлкілі жүріп жатқан сынақ байдың өзін-өзі көрсетуінің қалай мағынасыз екенін анықтады.

10. Кедейдің тапқыр жауабы

Кедей әр тапсырма алдында байдың мақсатын анықтай отырып, ойланып, ұтымды және тапқыр шешімдер ұсына білді. Ол байдың қулықтарын жеңіл айналып өтіп, әр сынақтан жеңіспен шығып отырды. Бұл әңгіме ертегінің негізгі мағынасын ашады — нағыз жеңіс адал еңбек пен парасаттылық арқылы келеді.

11. Ауыл адамдарының көңіл-күйі

Ауыл тұрғындары бай мен кедей арасындағы жарысуға қызыға қарайтын. Олар байдың мақтаншақтығына күлсе, кедейдің тапқырлығына таңданатын. Кейбіреулер бұл оқиғалардан жағымды әңгімелер туғызып, балаларға айтып беруден шаршамайтын. Бұл халықтық аңыздар қоғамның тәрбиелік құндылықтарын көрсетіп, ауыл өмірінің бір бөлігіне айналды.

12. Ертегідегі күлкілі әрі қызықты сәттер

Ертегінің күлкілі сәттері өз алдына ерекше маңызға ие болды. Мысалы, су мен желді жинау сияқты орынсыз тапсырмалар, байдың әр тапсырма сайын күшейе түскен мақтаншақтығы, кедейдің тапқыр әрі әзіл-қалжыңды жауаптары балалардың көңілін көтерді. Бұл сәттер жүрекке жылы тиіп, тәрбиелік мәнді күшейтті.

13. Мақтаншақ байдың жеңілуі

Ақыл мен шыдамдылықпен кедейдің берген жауабы мақтаншақ байдың армандарын жоққа шығарды. Ол өз қателігін түсініп, мақтаншақтығының аянышты нәтижесін көрді. Бұл жағдай бай үшін үлкен сабақ болып, балаларға да мақтаншақтықтың дұрыс еместігін түсіндіреді. Әркімнің өмірінде осындай ескерту маңызды.

14. Өмірлік сабақ:мақтаншақтықтың салдары

Мақтаншақтық адамды құрметке жеткізбейтін қасиет екенін түсінгендердің саны міне дәл осы көрсеткішке жетті. Мақтаншақтықтың қате жол екені ғылыми зерттеулермен дәлелденген. Оның адамға және айналаға зияны өте үлкен, сондықтан бұл қасиетке жол бермеуге аса мән беру қажет деген қорытындыға келдік.

15. Татар халқының басты құндылықтары

Ертегідегі басты кейіпкер — кедей — татар халқының ең қадірлі қасиеттерінің бірі – адалдық пен еңбекқорлықтың үлгісі. Бұл сыйы – балалардың бойында тәрбиелі мінез қалыптастыруға үлкен үлес қосады. Сонымен қатар қарапайымдылық пен адамгершілік – халықтың рухани байлығының ұйытқысы. Ертегі осы құндылықтарды насихаттап, балаларға терең тәрбиелік мағынаны жеткізеді.

16. Ертегідегі тіл мен әзілі

Татар ертегілерінің ерекше бір қыры – тіл мен әзілдің шебер қолданылуы. Бұл ертегілердегі сөздер мен диалогтар кейіпкерлердің мінез-құлқын анықтап қана қоймай, оқиғаны жандандырып, оны қызықты әрі сүйкімді етеді. Әзіл-оспақ пен күлкілі жағдайлар балалардың көңілін босатпай, ертегіні есте қалатындай әсерлі етеді. Мысалы, кейіпкерлердің үнемі шеберлікпен әзілдесуі, күтпеген жауаптары оқырманды сүйсінтеді және оқу процесін жеңілдетеді. Әзіл-қалжың сюжеттің жеңіл, тартымды болуына ықпал етіп, балаларға түсінікті әрі қызықты ертегілер құруға мүмкіндік береді. Бұл тілдің ерекше бояуы оқырмандарын татары халық мәдениетінің байлығымен таныстырады, олардың қызығушылығын арттырады.

17. Балаларға арналған ойлар мен үлгілер

Балаларға арналған ертегілер мен оқиғалар олардың қиялын кеңейтіп, өмірлік маңызды сабақтар береді. Әр әңгіме өз алдына бір әлем, ол балаларды ойландырады әрі шабыттандырады. Мысалы, татар ертегілеріндегі кейіпкерлердің кездесетін қиындықтар мен оларды жеңу тәсілдері достыққа, батылдыққа және қайырымдылыққа үндейді. Бұл ертегілер балаларға үлгі боларлық татары мәдениетінің терең байлығын паш етеді. Әр бір сюжет – тәрбие мен білімнің үйлесімі, балаға өз әлемін түсініп, дұрыс шешім қабылдауды үйретеді.

18. Өмірге қажетті кеңестер

Өмірде үлкен жетістікке жету үшін маңызды қағидаларды білу – әрбір адамның борышы. Мәселен, мақтаншақтықтан аулақ болу керек; бұл шыншылдық пен қарапайымдықтың маңызды екенін көрсетеді, себебі өзіңді төмен сезіну емес, шынайы қарапайым болу қадірлі қасиет. Шыншылдық адамға айналасындағы сенімділік пен сыйластықты нығайтуға көмектеседі. Тек адалдықпен ғана адамдар арасында берік байланыс орнайды. Ал еңбек пен талпыныс адамды мақсатына жеткізеді, өйткені ешқандай сәттілік жұмыссыз келмейді. Осы кеңестерді есімізде сақтап, оларды күнделікті өмірімізде қолдану – табысқа жетудің кепілі.

19. Неге ертегі оқимыз?

Ертегілер балалардың қиялын дамытып, олардың ақыл-ойын кеңейтеді. Бұл әңгімелер арқылы балалар өмірдің мәні мен маңыздылығы туралы терең ойлауға үйренеді. Сонымен қатар, ертегілер достық, адалдық пен қайырымдылық сияқты адамгершілік құндылықтарды үйретеді, олар балалардың мінез-құлқына жақсы әсер етеді. Осылайша, ертегілер бала тәрбиесінің маңызды құралы болып табылады, ол жан-жақты дамуға түрткі береді және жас ұрпақтың рухани дамуы мен тәрбиесіне негіз болады.

20. Нұрлы ұрпақ тәрбиесінің негізі

Ертегі – балаларға адамгершілік пен еңбекқорлықтың құндылықтарын үйретудің тиімді жолы. Ол арқылы олар мақтаншақтық пен оның жағымсыз салдарын түсініп, дұрыс мінез-құлық қағидаларын қабылдайды. Халықтың даналығы мен тәрбиелік мәні әрдайым ұрпақтар арасында сақталуы тиіс, өйткені бұл – рухани байлығымыздың қайнар көзі. Осындай құндылықтарды бала санасына сіңіру арқылы ғана біз жарқын болашаққа негіз қалаған боламыз.

Дереккөздер

Нариманова, Г.Р. Татарский народный фольклор: традиции и воспитательное значение. — Казань, 2021.

Ахметов, М. Татары и их устное народное творчество. — Москва: Наука, 2019.

Кузнецова, И.Г. Этнокультурное воспитание через народные сказки. — Санкт-Петербург, 2022.

Тәрбиелік зерттеулер институты. Мақтаншақтықтың әлеуметтік-психологиялық аспектілері. — 2023.

Колесников, С.Ф. История и современность татарских народных сказок. — Казань, 2020.

Татарская народная сказка: традиции и современность / Научный журнал Прикладная филология, 2020

Культурные особенности татарских народных сказок / Исследовательская работа, Казанский федеральный университет, 2018

Психология детского восприятия сказок / Автореферат диссертации, Москва, 2017

Воспитательная роль сказок в формировании личности ребенка / Педагогический журнал, 2019

Фольклор и национальная идентичность русского народа / Монография, 2015