Текст выступления:

Шалқан (Орыс халық ертегісі)
1. «Шалқан» ертегісіне қызықты сапар

Балалар әлеміне кірерде, бірлік пен достық жайлы білімді жүрекпен және жарқын көңіл-күймен меңгеру ерекше маңызды. Бұл ертегі – өмірлік бағалы ұстанымдарды жеңіл әрі көңілді жеткізудің тамаша құралы.

2. Шалқан ертегісінің тарихы мен сырлары

«Шалқан» ертегісінің тамыры ХІХ ғасырдағы Ресей мемлекетінің аңыздары мен халық ауыз әдебиетіне терең бойлайды. Бұл дәстүрлі ертегі ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарап, балалардың тәрбие алуында кеңінен қолданылып, қайталанатын сөздері мен құрылымы бала есінде жақсы сақталады. Ертегі көбінесе табандылық пен ынтымақтастықты көрсетіп, ұжымдық күштің маңыздылығын ұғындыруға бағытталған.

3. Ертегінің басты кейіпкерлері

Қазақша нұсқада ертегінің кейіпкерлері – шал, кемпір, немере қызы, ит, мысық және тышқан. Әр кейіпкер олардың әңгімеге қосатын ерекше сипаты мен рөлі бар. Мысалы, шал – еңбектің ұмытылмас үлгісі, кемпір – табандылық пен қолдаудың бейнесі, ал ит пен мысық – достық пен топтық ынтымақтастықтың символдары.

4. Шалдың шалқанды егуі

Шал шалқанды ерекше махаббатпен және күтіммен егеді. Оның төзімділігі мен еңбекқорлығы шалқан үнемі өсіп, қалың тамыр жайып, денді әрі сымбатты болып шығады. Бұл процесте шыдамдылық пен табандылық – басты құндылықтар екенін байқауға болады, өйткені шалқанның үлкен болуы – еңбектің һәм күтімнің айғағы.

5. Шалқанды жұлу әрекеті

Шал алғашында шалқанды өз күшімен жұлып алуға тырысады. Ол бірнеше рет қайталап, бар күшін салады, алайда шалқан орнынан қозғалмайды, бұл бір адам еңбегі жеткіліксіз екенін көрсетеді. Кейін шал жалғыздығында шаршап, әлсірегенде, оған басқа адамдардың көмегі керек екенін түсінеді – бірлік пен ортақ күштің маңыздылығы осылай байқалады.

6. Кемпірдің қатысуы

Кемпір шалға көмекке қосылып, күш біріктіреді, бірақ шалқан әлі де орнынан қозғалмайды. Бұл жалғыз күштің жеткіліксіздігін, ал ортақ еңбектің жеңісті қамтамасыз ететінін аңғартады. Олар тағы да бірлесуге талпынып, ертегіде ынтымақ пен достықтың қадірі ерекше айтылып өтеді.

7. Немере қызының қосылуы

Немере қыз да өз үлесін қосып, күш жұмсайды. Осылайша, үш адам бірге шалқанды тартуға кіріседі, бірақ шалқан әлі де тұрып қалады. Бұл оқиға бірліктің бастамасы болса да, күштін жетіспеушілігін және әлі де күштерді біріктіру керек екенін айқын білдіреді.

8. Иттің көмегі: жаңа күштер

Ит достарға қосылып, команда саны төртке жетеді. Олар белсенді түрде тарта бастайды, бірақ шалқан әлі де қозғалмайды. Ит – сенім мен адал достықтың символы, оның қатысуы топтағы ынтымақтастықтың одан әрі нығаюын білдіреді. Бұл достық пен күштің ұлғаюының көрінісі ретінде ерекше маңызға ие.

9. Мысықтың топқа қосылуы: күштің көбеюі

Мысық қосылған соң, достардың көңіл-күйі көтеріліп, қуанышпен бірге шапалақтап, ынтамен күштерін арттырады. Дегенмен, шалқан әлі жерден шықпағанымен, олардың үміті мен ынтымақтары күшейе түседі. Бұл оқиға бірліктің құдіретін, ортақ мақсатқа жетудегі сенім мен ынтымақтастықтың маңызын көрсетеді.

10. Тышқанның шешуші ролі

Тышқан кішігірім, бірақ маңызды күш ретінде топқа қосылады. Оның қимылынан кейін бұған дейін орынсыз тұрған шалқан қозғала бастайды. Бұл кішігірім әрекеттердің де үлкен нәтижелерге әкелетінін айтып, әр адамның еңбегі құнды екенін дәлелдейді. Тышқанның рөлі ертегіде кішкентайның да үлкен күшке себепші бола алатынын көрсетеді.

11. Бірліктен туған жеңіс

Барлық кейіпкерлер бір-біріне көмектесіп, күштерін біріктіргенде ғана шалқан жерден суырылады. Бұл жалпы еңбек пен ынтымақтастықтың нәтижесі және әр адамның қосқан үлесінің үлкен маңызға ие екенін айқын көрсетеді. Ертегі бірігіп әрекет ету - жеңіске жетудің кепілі екенін ұғындырады.

12. Күлкі мен қуанышқа толы шуақты ертегі

Ертегі кейіпкерлері арасында күлкілі оқиғалар мен әзіл-қалжыңдар кездеседі. Олар бір-біріне көмектесіп, ойынды қызықты әрі жылы етеді. Мұндай әсерлер балалардың қызығушылығын арттырып, ертегіні есте сақтауға көмектеседі. Көңілді жағдайлар балаларға қуанышты сәттер сыйлап, оқиды әрі үйренеді.

13. Ертегідегі қайталанатын сөздер

«Тартты, тартты, тартты... шығара алмады» деген сөз тіркестері ертегіні жиі қайталанады, бұл балаларға бөлшектеп оқуды жеңілдетеді және олардың оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Қайталау сөздері оқиғаның ритмін сақтап, балаларға қызықты ойын құратын құрал ретінде қызмет етеді, сондықтан ол ертегінің жадыда жақсы сақталуына тиімді негіз болып табылады.

14. Шалқан ертегісінің тәрбиелік мәні

Бұл ертегі шыдамдылық, табандылық және бірліктің маңыздылығын үйретеді. Ең бастысы – жалғыз немесе бөлшектеп күресудің еш нәтиже бермейтінін, ал ортақ күш арқылы кез келген қиындық жеңіл болатынын көрсетеді. Сонымен қатар, балаға достық пен көмектің құндылығын түсінуге ықпал етеді.

15. Ертегінің ұрпаққа әсері

«Шалқан» ертегісі ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп, отбасы мүшелерінің арасындағы байланысты нығайтады. Оны бірге оқып, талқылау – отбасы құндылықтарын сақтап дамытуға септігін тигізеді. Балалар осы ертегінің арқасында достық пен көмектің шынайы құндылығын түсініп, өмірдегі бақыт пен қуанышқа жетелейтін жолды үйренеді.

16. Шалқан туралы суреттер мен көркем бейнелер

Балалар үшін ертегі – тек әңгіме емес, сонымен бірге қызықты суреттер мен түрлі-түсті бейнелер әлемі. "Шалқан" ертегісіндегі суреттер ашық әрі жарқын, бұл көздің жауын алады. Мысалы, басты кейіпкерлер арасындағы достық пен бірліктің көрінісі балалар жүрегінде жылы сезім қалдырады. Мұндай кескіндемелер ойынның атмосферасын жанды етіп, ертегінің мәнін терең түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, суреттер кіші оқырмандарға оқиға желісін жадыда сақтауға оңтайлы әсер етеді, бұл оқу процесін қызықты әрі тиімді етеді.

17. Дыбыстар мен сахна қойылымдары

"Шалқан" ертегісін сахналау – балалардың шығармашылық әлеуметтерін дамытуға тамаша мүмкіндік. Әндер мен дыбыстар оқиғаны ерекше көркемдікпен жеткізіп, кейіпкерлердің көңіл күйін айқын білдіреді. Бұл ойынның құндылығы балаларға өнердің түрлі түрлерін таныстырады және өз эмоцияларын меңгеруге көмек береді. Сонымен қатар, костюмдер мен сахналық әрекеттер балалар арасындағы достықты нығайтып, өзара байланысты арттырады. Мұндай іс-шаралар оқу процесін ойын түрінде қызықты өткізу арқылы оқу материалын есте қалдыруды жеңілдетеді.

18. Әлем ертегілерімен ұқсастығы

Әлемнің әр түкпірінде достық пен бірлескен еңбектің маңызын көрсететін ертегілер кездеседі. Бұл ұқсастықтар мәдениеттер арасындағы ортақ құндылықтарды білдіреді. "Шалқан" ертегісінің негізгі идеясы – әр түрлі кісілер бірге жұмыс жасап, қиындықтарды жеңе алатыны жайлы. Мұндай тақырыптар балалар мен ересектерге бірдей таныс және маңызды. Бұл жалпыадамзаттық құндылықтардың бірі болғандықтан, көптеген халықтардың мифтері мен оқиғаларында кездеседі. Бұл ертегілердің басты миссиясы – бірлік пен достықты насихаттау.

19. Ертегінің ғибраты

"Шалқан" ертегісінің әр түрлі мағыналары бар. Біріншіден, бұл бірігу арқылы кез келген қиындықты жеңуге болатынын көрсетеді. Екінші жағынан, әрбір кейіпкердің рөлі ерекше әрі маңызды, бұл әркімнің үлесінің қажетті екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ертегі балаларды өзара көмектесу және шынайы достық туралы ойлануға шақырады. Осы тұрғыдан, "Шалқан" – тек көңілді оқиға ғана емес, сонымен бірге тәрбиелік мәні зор әңгіме.

20. «Шалқан» ертегісінің мәңгілік мәні

"Шалқан" ертегісі әрдайым достық пен бірліктің шексіз күшін көрсетеді. Әр кейіпкердің өз орны бар екенін айтумен қатар, қиындықтарды бірге жеңу маңызды екенін ұғындырады. Бұл ертегі ұрпақтан-ұрпаққа берілетін қазына ретінде, адамдар арасындағы үйлесімділікті, өзара құрмет пен көмекті насихаттайды. Оның маңыздылығы мен тәрбиелік мәні қазіргі заман баласына да құнды сабақ бола алады.

Дереккөздер

Русская народная сказка о репке // Народное творчество и этнография. — М., 1959.

Забелин С.М. История русского народа. — Санкт-Петербург, 1870.

Петрушевская Г.И. Теория и практика сказки. — Москва, 1980.

Толстой Л.Н. Детские сказки. — Москва, 2001.

Архипова Л. Русские народные сказки и их влияние на воспитание детей. — Санкт-Петербург, 1995.

Абызов, Т. Қ., Қазақстан халық ертегілері: Тарихы мен мәні. Алматы, 2015.

Ибрагимов, М. М., Балалар әдебиеті және тәрбие, Астана, 2018.

Сергеева, Л. Н., Народные сказки и их педагогическое значение, Москва: Просвещение, 2012.