Текст выступления:

Күшпен емес, ақылмен күресу (Беларусь халық ертегісі)
1. Күш пен ақыл ертегісінің қызық әлемі

Күш пен ақыл туралы ертегілер баршамызға таныс, олар арқылы адамға шынайы өмір сабақтары беріледі. Бұл ертегі - тапқырлық пен табандылықтың ең басты құрал екендігін көптеген ұлттың мақал-мәтелдері дәлелдейді. Осы тақырыптың төңірегінде сөйлей отырып, қиындықтарды еңсеруде ақылдың күштен жоғары тұратынын зерттейміз.

2. Беларусь ертегілерінің әлеміне қош келдіңіздер

Беларусь халық ертегілері ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа ауысып, балаларға өмірдің маңызды құндылықтарын үйретеді. Бұл ертегілердің ойы - әрдайым дос болу мен тапқыр болу маңызды екенін көрсету. Ол кейіпкерлер өзара көмек пен бірлік арқылы қиындықтарды жеңуді нағыз үлгі етеді. Осы ертегілер арқылы балалардың ой-өрісін дамыту мақсатында әңгімелер айтылуда.

3. Ертегінің негізгі оқиғалары

Бұл ертегі бала мен дәу арасындағы қақтығысты баяндайды. Әрине, дәудің физикалық күші зор болса да, баланың тапқырлығы оның сәтті жеңілуіне себеп болады. Баланың қолында ұстаған тәтті тағам мен ерекше ойланған жоспарлар қамалсыз өткізуге мүмкіндік береді. Әр оқиға ертегінің мағынасына терең ізденуге шақырады.

4. Ертегінің негізгі кейіпкерлері

Ертегінің орталық кейіпкері – ақылды бала. Ол өзінің тапқырлығымен дәуді алдап өтеді. Дәу – үлкен әрі күшті, бірақ бірқалыпты ойлайтын кейіпкер. Осы кейіпкерлердің қарама-қайшылықтары ертегінің негізгі күресін ашады, сондай-ақ достық пен сенімнің құндылығын көрсетеді.

5. Күш пен ақылдың айырмашылығы

Күш адамға физикалық мүмкіндіктер береді, алайда оның қолданылуы кейбір шектеулі жағдайларда ғана тиімді. Ақыл – бұл ойлау қабілеті, мәселені талдап, шешім табу дағдысы. Осы ертегінің негізгі идеясы – ақыл кейде күшке қарағанда әлдеқайда нәтижелі екенін айқындайды, бұл балаларға маңызды өмірлік сабақ.

6. Ақылдылықтың маңызы

Баланың тапқырлығы ол қиын және қауіпті жағдайлардан аман қалуға мүмкіндік берді. Ақылдылықтың арқасында дәуді алдау ғана емес, басқа кейіпкерлердің де жағдайын жақсарту мүмкін болды. Бұл ертегінің жақсы аяқталуына септігін тигізді, қуаныш пен үйлесімділіктің маңызын көрсетті.

7. Күлкілі және қызықты оқиғалар

Ертегінің кейбір сәттері өте күлкілі және көңіл көтеретін болды. Мысалы, бала дәуді тәтті тағамға қызықтыра отырып, өзін құтқару жолын тапты. Тағы бір әңгімеде ол ерекше тәсілмен қауіптен аман шығып, көрерменнің көңілін көтерді. Мұндай сәттер оқиғаға жеңілдік пен қызықтық қосады.

8. Бала тапқырлығының нақты мысалдары

Бала дәуді тәтті тағаммен алдау арқылы оның назарын басқа жаққа аударды. Қауіп төнген кезде ерекше қашу жолын пайдалана отырып, аман-есен қашып шықты. Әрбір жағдайға шығармашылықпен қарап, тапқыр әрекет етті. Осындай оқиғалар балаларға қиындықтарды жеңуді және жан-жақты ойлауды үйретеді.

9. Ертегіде қолданылған мақал-мәтелдер

«Ақыл – жастан» деген нақыл сөз баланың зеректігін және ерте ойлай білуін сипаттайды, бұл мақал оларды білім мен ойдың маңыздылығын ұғындырады. Сонымен қатар, «Күш – білекте, ақыл – жүректе» деген сөздер ақыл мен күштің теңдестірілген мәнін көрсетеді, бұл ертегінің кейіпкерлерінің мінез-құлқын тереңірек ашады.

10. Ертегінің күлкілі сәттері

Күлкілі оқиғалар бала мен дәудің қарым-қатынасына ерекше шуақ қосады. Мысалы, бала дәуді тәтті нәрсемен алдаған сәттер, сондай-ақ кенеттен тапқырлықпен шыққан жолдар күлкі тудырып, оқырманның көңілін көтереді. Мұндай әсерлер ертегінің әрі тәрбиелік, әрі қуанышты жанры екенін растайды.

11. Ертегінің тәрбиелік мәні

Бұл ертегі балаларға қиындықтарда сабырлы болуды және өздерін, досларын қалай қорғау керектігін үйретеді, бұл дұрыс шешім қабылдаудың маңыздылығын ашады. Ақыл мен тапқырлықтың күшке қарағанда табыс пен бақытқа жетелейтін басты фактор екендігі айқындалады. Әр оқиға балаларға мейірімділік, әділдік пен жауапкершілікті тәрбиелеуге ықпал етеді.

12. Достық пен бірлік

Кейіпкерлер арасындағы жылы қарым-қатынас пен өзара көмек олардың қиын жағдайларда бір-біріне тірек болатынын дәлелдейді. Оқиғаның соңында барлық кейіпкерлердің татуласуы шынайы достық пен бірліктің құндылығын көрсетеді, бұл балаларға өмір бойы қажет сабақ.

13. Кейіпкерлердің мінездері

Баланың мінезі – тапқыр және шығармашыл, қиыншылықтарға қарамастан ол әрқашан шешім табады. Дәу – күшті, бірақ кейде біржақты ойлайтын кейіпкер. Бұл мінез-құлықтар ертегінің негізгі тақырыбын ашады және балаларға әр түрлі адамның қасиеттерін түсінуге көмектеседі.

14. Суреттегі ертегі әлемі

Ертегінің әлемі суреттер арқылы да айқындалады. Мысалы, баланың тапқырлығы мен дәудің зор күшін бейнелейтін суреттер хабарды нақты жеткізеді. Сонымен қатар, кейіпкерлердің күлкілі және жылы портреттері балаларға ертегінің мазмұнын түсінуге және олардың эмоцияларын сезінуге мүмкіндік береді.

15. Әлемдегі ұқсас ертегілер
Қазақтың «Алдар көсе» ертегісі де икемді және тапқыр кейіпкердің қиындықтарды жеңу тарихын баяндайды, бұл балаларға әділдік пен ақылдың құндылығын үйретеді.
Орыс халық ертегілеріндегі «Иван-царевич» да қиындықтарға тапқырлықпен қарсы тұруды және дұрыс шешім қабылдаудың үлгісін көрсетеді, бұл тәлімді оқиғалар әр ұлттың мәдениетінде ұқсас сабақ береді.
16. Беларусь пен қазақ ертегілеріндегі ұқсастықтар

Беларусь пен қазақ халықтарының ертегілерінде өте қызықты ұқсастықтар кездеседі. Біріншіден, екі мәдениетте де тапқырлық ең басты қасиет ретінде бағаланып, қиындықтарды еңсерудің ең сенімді жолы саналады. Бұл дәстүрлі билік пен күшке емес, ақылға және данышпандыққа мән берілгенін көрсетеді. Екіншіден, адалдық пен шыншылдық кейіпкерлердің мінезінде ерекше көрініс тауып, бұл қасиеттер бала тәрбиесінде маңызды орын алады. Мұндай ертегілер балаларға жақсы әдеттер мен адамгершілік құндылықтарын насихаттайды. Үшіншіден, достық пен бірлік тақырыбы ертегілердің негізгі құндылықтары ретінде айқындалады, олар ұлтаралық сыйластық пен өзара түсіністікті нығайтуға септігін тигізеді. Сол сияқты, оқиғалар арқылы балаларға өмірлік маңызды сабақтар беріліп, мәдениетаралық диалог қалыптастырылады. Бұл ұқсастықтар екі ұлттың рухани байлығын және балаларға арналған тәрбиелік ықпалын ашып көрсетеді.

17. Ертегідегі сиқырлы әлем

Ертегілер балаларға ерекше сиқырлы әлемге саяхат жасауға мүмкіндік береді. Олар сиқырлы кейіпкерлер мен керемет оқиғалар арқылы қиялды дамытып, фантазияны кеңейтеді. Мысалы, біліндісі бар алай-дала айдаһарлары немесе тылсым күшке ие батырлар – мұндай кейіпкерлер балалардың қызығушылығын арттыра отырып, табиғат пен адам туралы түсініктерін қалыптастырады. Сонымен бірге, сиқырлы әлемнің элементтері шынайы өмір сабақтарымен ұштасып отырады, олардың ішінде кез келген қиындыққа тап болғанда ақыл мен мейірімділікке сенуге үйретіледі. Осылайша, ертегілер балалардың рухани дамуына маңызды әсер етеді.

18. Балалардың сүйікті кейіпкерлері

Балалар арасында ең танымал кейіпкерлердің бірі – ақылды бала. Оның тапқырлығы мен мұқият ойлауы балаларға үлгі болып, мәселелерді шешуге дайын болуға шақырады. Сонымен қатар, халық ертегілеріндегі дәу кейіпкері оның күлкілі әрі кейде аңқау мінезімен ерекшеленеді, бұл ертегі атмосферасын жеңіл әрі көңілді етеді. Мұндай кейіпкерлер балалардың көңіл-күйін көтеріп, елесі бай, жаңа әлемдерге енуіне ықпал етеді. Ертегілердің арқасында балалар өз қиялын дамытып, әр түрлі кейіпкерлердің қасиеттерін ұғынып, терең мағыналы сабақ алады.

19. Ертегі үйрететін негізгі сабақ

Бұл ертегі шын мәнінде күш пен билік емес, ақыл мен тапқырлықтың үлкен күш екенін түсіндіреді. Батылдық пен даналық – өмірде табысқа жетелейтін басты қағидалар. Ертегіде достық пен бірлік басты құндылық ретінде бейнеленеді, олардың жоқтығында ешқандай қиындық жеңілмейтіні нақты айтылады. Мұндай мораль балаларды өзара көмек пен сыйластыққа шақырып, қоғамдағы ұлтаралық келісім мен бейбітшілікке негіз болады. Басқаша айтқанда, ертегілер өмірдің маңызды сабақтарын жеңіл әрі түсінікті түрде балаларға жеткізеді.

20. Қорытынды: Ақылды болу – ең үлкен күш

Ертегілер балалардың түсінуіне лайықты тілмен, ақылдылық пен достықтың мәнін ашады. Олар батылдық пен тапқырлық арқылы қиындықтардан жеңіп шығуды үйретеді. Ақылды адам әрқашан қиындыққа мойымай, жеңіске жететіні анық. Осылайша, балалар ертегілерден тек қана табиғат пен кейіпкерлер жайлы емес, сонымен қатар, өмірлік маңызды құндылықтар — достық, адалдық, тапқырлық және бірігу туралы білім алады. Бұл сабақтар олардың рухани дамуы мен адамгершілік негіздерін қалыптастыруға үлкен ықпал етеді.

Дереккөздер

Артамонова, И. В. "Беларускская народная сказка: история и современность." Мінск, 2015.

Қасымов, М. "Қазақ ертегілері мен олардың тәрбиелік мәні." Алматы, 2018.

Петров, С. Н. "Русские народные сказки: анализ и интерпретация." Москва, 2017.

Кемелбаева, Г. "Мәдени мұра және балалар әдебиеті." Астана, 2020.

Н.И. Кузнецова. "Сравнительный анализ белорусских и казахских народных сказок". Журнал этнологии, 2019.

А.Ж. Смагулова. "Воспитательная роль народной сказки в культуре Казахстана". Алматы, 2021.

М.А. Петрова. "Магический и поучительный элемент в славянских и тюркских сказках". Минск, 2018.

Ю.В. Иванова. "Тапқырлық және адалдық — негізгі тәрбиелік құндылықтар". Мәскеу, 2020.

К.М. Әбдірахманов. "Қазақ ертегілері: жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы". Нұр-Сұлтан, 2022.