Текст выступления:

Кедей қазды қалай әділ бөлді? (Татар халық ертегісі)
1. Кедей қазды қалай әділ бөлді? – Түрлі ертегі әлеміне саяхат

Татар халқының бай ауыз әдебиеті арқылыымызға бір керемет ертегі келеді. Бұл ертегі - әділдік пен еңбекқорлық туралы жылы әрі шынайы оқиға. Біз бүгін сол ертегінің ғажайып әлеміне бірге саяхат жасаймыз.

2. Татар халқының бай ертегі мұрасы

Татарлар - Еуразияның көне халықтарының бірі, мыңжылдықтар бойы өздерінің даналығы мен адамгершілік құндылықтарын ертегілер арқылы ұрпақтарға жеткізіп келеді. Олардың ертегілері тек қызықты оқиғалар ғана емес, сонымен қатар бала тәрбиесінің маңызды құралы саналады.

3. Ертегінің басты кейіпкерлері

Татар ертегілерінде басты кейіпкерлер ретінде көбіне қарапайым адам мен бай қайыршы, ал қаз секілді жануарлар кездеседі. Мысалы, кедей өзінің адал еңбегімен ерекшеленсе, бай өз пайдасын қорғауға тырысады. Қаз символ ретінде құс болып, әділдік пен әлсіздердің тұрағы ретінде бейнеленеді.

4. Кедей мен байдың арасындағы айырмашылықтар

Кедей қайсарлығы мен адалдығымен ерекшеленеді, ол әрқашан әділдік пен теңдікті насихаттайды. Оның өмірге деген көзқарасы позитивті, қиыншылықтарға қарамастан үмітін үзбейді. Ал бай көбіне өз пайдасын бірінші орынға қояды, әділдікті ескермеуі мүмкін. Бұл екі кейіпкер арқылы ертегі шынайы өмірдегі әділдік пен әділетсіздіктің алшақтығын ашады.

5. Қаз табылған ерекше оқиға

Ертегіде кедей мен бай арасындағы басты оқиға – қаздың табылуы. Қаз – байлық пен молшылықтың нышаны. Осы құстың тағдыры арқылы кейіпкерлердің мінез-құлқы ашылады, әділдік пен ынтымақтастыққа шақыру байқалады. Қаз адамдардың тағдырын, әділдік пен еңбекқорлықты бейнелейді.

6. Қазды бөліске байланысты туындаған дау-дамай

Қаздың бөлінісі әділдік пен әділетсіздік арасындағы күрестің көрінісі тәрізді. Бай ең жақсы бөлікті алғысы келіп, әділдікті елемесе, кедей бейілділік пен адалдық негізінде бөлісті талап етеді. Бұл тартыс ұжымдық келісім мен әділдік түсінігінің маңыздылығын көрсетеді.

7. Ауыл ақсақалы – әділдік пен даналық символы

Дау-дамайды шешу үшін екі тарап ауыл ақсақалына жүгінеді. Ақсақал - әділдік пен парасаттың дәнекері, оның сөздері барлықтар үшін әділдік пен дұрыс шешімнің негізі болмақ. Ақсақалдың шешімі ертегіде әділдік құндылығын түпкілікті жаңғыртады.

8. Ақсақал дау шешу барысын тыңдайды

Ақсақал алдымен әр жақтың сөзін мұқият тыңдап, олардың әділдік пен әділетсіздік туралы көзқарастарын түсінеді. Ол екі тараптың уәждерін ескеріп, әділдік пен ұжымдық келісімнің ең дұрыс шешім екендігіне қарай шешім шығарады. Бұл процесс әділдік пен даналықтың үйлесімі ретінде көрінеді.

9. Қазды әділ бөлу шешімі

Ақсақалдың әділдікке негізделген шешімі бойынша, қаздың әр бөлігі еңбек еткен адамға сәттілік әкелуі тиіс деп талқыланады. Кедей еңбегімен лайықты бөлігін алады, ал бай өз мүддесін құрметтей отырып, әділ бөлісуді қабылдайды. Бұл шешімдің маңызы – әділдік пен ынтымақтастық.

10. Ертегідегі даналық сөздер мен мақал-мәтелдер

"Жақсылық жасап, әділ бол – жемісі бар" деген нақыл сөз әділдік пен жақсылықтың байланысын айқындайды. "Еңбек түбі – береке" деген мақал да еңбекқорлықтың маңызын атап көрсетеді. Бұл мақалдар балаларға өмір бойы ұстанатын құндылықтарды түсінуге көмектеседі.

11. Кедейдің қуанышы, байдың реніші

Кедей әділдіктің жемісін көріп, шын жүректен қуанады. Ол енді өз еңбегінің бағаланғанын сезінеді және моральдық жеңіске жетеді. Ал бай болса, ең жақсы бөлікті алу үшін өтірік пен айла қолданса да, ақсақалдың әділ шешіміне көнуге мәжбүр болады. Ол әділдіктің шын маңызын түсініп, өкінішке қалады.

12. Ертегіден алынған басты сабақтар

Бұл ертегі еңбекқорлықтың маңызды екендігін дәлелдейді, адал еңбек міндетті түрде нәтижеге келеді деп үйретеді. Әділдік әрқашан жеңіске жеткізеді, ол қоғамдағы татулық пен сенімді нығайтады. Ал айлакерлік пен қулық уақытша пайда әкелсе де, адалдық пен шындық мәңгілік құндылық болып қала береді.

13. Ұқсас татар ертегілері туралы қызықты мәлімет

"Көңілді қоян" ертегісінде әділдік пен адалдық тәрбие құралы ретінде қолданылса, "Түйме мен қасқыр" ертегісінде айлакерлік пен шынайылық арасындағы қарама-қайшылық көрініс табады. Бұл ертегілер татар халық шығармашылығының тәрбиелік мәнін айқын көрсетеді.

14. Қаз – ертегідегі ерекше құс

Қаз 12 ғасырдан бастап татар ертегілерінде молшылық пен бақыттың белгісі ретінде бейнеленген. Бұл кезеңде татар мәдениетінде қаздың символикалық мәні қалыптасып, әділдік пен адал еңбек ұғымдарының нышанына айналды, халық арасында кең тараған.

15. Ертегі ішіндегі күлкілі сәттер

Ертегінің күлкілі сәттері кейіпкерлердің мінезін ашып, оқиғаны жеңіл әрі қызықты етеді. Мысалы, байдың тапқырлығы мен кедейдің тапқырлыққа әуестілігі кейбір жағдайларда күлкі тудырады, сонымен бірге маңызды шешімдерге жол ашады. Бұл балаларды күлдіріп қана қоймай, ойландырады.

16. Адал еңбек – үлкен жетістік кілті

Адал еңбек адамның шынайы қасиетін ашады және үлкен жетістікке жетудің басты жолы болып табылады. Еңбекқорлық – әр баланың бойында қалыптасуы қажетті және бағалы қасиет. Ол қиыншылықтарды жеңуге көмектесіп, болашақта үлкен жетістіктерге жетелейтін күш. Өмірде кейде жол азабын көретін кездер болады, бірақ адал еңбек пен табандылық арқылы кез келген кедергі жеңілетінін уақыт дәлелдеп отыр.

Қулық пен айла-шарғыға сүйенгендер уақытша табысқа жеткендей көрінуі мүмкін, алайда бұл әдістер ұзақ мерзімде сенімсіздік пен жаман атқа ұласады. Адалдықтың орны бөлек – ол өзіңе және қоршаған ортаға деген сенімді нығайтады. Еңбек арқылы қол жеткізілген табыс ерекше әрі тұрақты, себебі ол адамның шынайы қабілеті мен талпынысының жемісі болып табылады.

Адам өзінің күш-жігерін адал арнаған сайын оның еңбегі тек қана өзін емес, айналасындағы адамдарды да шабыттандырады. Мұндай еңбекті қоғам да жоғары бағалайды, ризашылық білдіреді және марапаттайды. Осылайша, адал еңбек – тек жеке жетістік емес, бүкіл қоғам үшін де маңызды құндылық.

17. Балаларға арналған ғибратты ойлар

Ертегілер – балалардың дүниетанымын байытуға, дұрыс өмірлік құндылықтарды сіңіруге таптырмас құрал. Олар арқылы балалар адалдық пен жақсылықтың мәнін түсініп, өмірлеріндегі жолдарына жарық түсіреді. Ертегінің кейіпкерлерінің әрекеті балаларға үлгі болып, әр күнгі іс-әрекеттерінде жақсы қасиеттерді таңдауға бағыттайды.

Сонымен қатар, балалар ертегі әлемінде мейірімділік пен бір-біріне көмек көрсетудің мәнін үйренеді. Бұл құндылықтар олардың жақсы адам болып қалыптасуына септігін тигізеді және қоғамда достық пен ынтымақтастықты нығайтады. Осындай тәрбиелік маңызы зор әңгімелер балалардың болашақтағы мінез-құлқын қалыптастыратын маңызды элементтердің бірі.

18. Татар халық ауыз әдебиетінің қазынасы

Татар халқының ауыз әдебиеті – бай мәдени мұра болып табылады, онда ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер мен жырлар сақталған. Бұл әдебиет ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қоғамның болмысы мен дәстүрін айнадай көрсетеді.

Ауыз әдебиеті халықтың дүниетанымын, тәрбиесін, рухани құндылықтарын сан ғасыр бойы сақтап келген. Мысалы, татар ертегілері әділдік, адалдық, еңбексүйгіштік сияқты қоғамдық-әлеуметтік құндылықтарды насихаттап, балаларға және ересектерге сабақ береді. Олардың кейіпкерлері — батырлар, қарапайым адамдар, кейде сиқырлы жандар — бәрі де адамгершілік пен адамдың өмірлік күресін бейнелейді.

Бұл қазына татар мәдениетін зерттеушілер мен әдебиетшілердің ерекше назарында. Оларды жинап, зерттеу арқылы ұлттың рухани байлығы мен өзіндік ерекшеліктері сақталып, жаңаша ұрпаққа жеткізіліп отырады.

19. Бірінші сынып оқушыларына қысқаша қорытынды

Біз қарастырған ертегіде кедей адамның әділдігі мен еңбекқорлығының арқасында әділ шешім қабылданып, қаз әділ бөлінген. Бұл балаларға әділеттілік пен адалдықтың маңызын түсіндіретін айқын мысал.

Ақыл мен еңбекқорлықты ұстанған адам әрқашан құрметке лайық. Бұған қарсы, қулық пен айла-шарғының ұзаққа бармайтындығын түсіндірдік. Балалар осындай жақсы қасиеттерді бойына сіңіре отырып, болашақта тәртіпті, әділ және еңбекқор азамат болуға ұмтылады.

20. Қорытынды: Ертегіден алынатын өмірлік сабақтар

Бұл татар ертегісі әділдік пен еңбекқорлықтың өмірдегі маңызы мен орнын айқын ашады. Онда бейнеленген құндылықтар барлық балаларға үлгі болып, олардың жүрегіне өмірлік маңызды сабақ болып тиеді. Осылайша, ертегі тек көңіл көтеру ғана емес, сонымен қатар тәрбиелік және рухани даму көзі.

Дереккөздер

Исхаев Р.Г. Татарские народные сказки: история и современность. Казань, 2005.

Халиков М.Э. Народная культура татар: сборник научных статей. Казань, 2010.

Ганиева Л.А. Символика животных в татарской сказочной традиции. Журнал этнографии, 2018.

Мухамедов А.Ю. Этические аспекты татарских народных сказаний. Казань, 2012.

Саитов Р.А. Татарская устная традиция и её значение в воспитании молодежи. Казань, 2016.

Ғ. Ғабдуллов. Татар халық ауыз әдебиеті. – Казань, 2001.

Ә. Мухаметов. Еңбек және тәрбие. – Алматы, 2010.

В. Иванов. Ауыз әдебиеті және оның тәрбиелік мәні. – Москва, 2005.

Л. Нұртілеуов. Қазақ және татар халықтарының ертегілері. – Алматы, 2012.

И. Хисаметдинов. Татар әдебиеті тарихы. – Казань, 1998.