Текст выступления:

Өзіне дос іздеген ит туралы (Мордов халық ертегісі)
1. Достық туралы ертегіге көңілді саяхат

Мордов халқының «Өзіне дос іздеген ит» атты ертегісі бізді жылы әрі тәрбиелік маңызы зор әлемге жетелейді. Бұл әңгіме балаларға достықтың бағасын түсіндіруге арналған ерекше мысал болып табылады.

2. Мордов халқының ертегілері маңызды тәрбиелік құрал

Мордов халқының ертегілері балалардың санасына достық пен сенімнің маңыздылығын сіңіреді. Олар тек қана қызықты оқиға емес, жақсылыққа ұмтылу, мейірімділік пен өзара түсіністікті насихаттайтын тәрбиелік құрал ретінде қызмет атқарады. Әр кейіпкердің оқиғасы терең мағына мен өнегені ұсынады.

3. Ақкөңіл иттің арманы мен сапары

Ақкөңіл ит достықты іздеп, өзінің сапарын бастайды. Оның жүрегі меймандостық пен қайырымдылыққа толы, және ол түрлі жануарлармен кездесіп, шынайы дос табу үмітін жоғалтпайды. Бұл сапар достықтың шыдамдылық пен түсіністікті талап ететінін көрсетеді.

4. Қасқырмен алғашқы кездесу

Ит алғаш рет кездескен қасқыр өзінің қатал, батыл мінезімен ерекшеленеді. Оның қатал көзқарасы иттің сенімін шайқап, оған жақындай алмауына себеп болады. Қасқырдың қорқынышты әрекеттері достыққа кедергі, сондықтан ит оның досы болмау керек екенін түсінеді, себебі адалдық пен мейірімділік жетіспейді.

5. Аюмен танысу әңгімелері

Аю итпен танысады, дегенмен аюдың мінезі әрі сабырлы, әрі күрделі болып келеді. Кейде ол дос болуға дайын, бірақ кейде өзіне сенімсіздік туғызады. Ит пен аю арасындағы қарым-қатынас достықтың кейде қиыншылықтармен өтетінін және сенімділікті сақтау қажет екенін айқындайды.

6. Арыстан – орманның патшасы
Ит орманда арыстанға кезігеді, ол өзін ерекше құдіретті әрі мәртебелі деп санайды. Арыстан үнемі мақтанып, басқалардан жоғары тұратындығын білдіреді, бұл иттің көңілін түсіреді.
Арыстанның тәкаппарлығы досқа айналу жолында кедергі жасайды. Ит шынайы достықты іздейді, оның жүрегінде мейірімділік пен адалдық бар, сондықтан арыстанмен байланыс орната алмайды.
7. Иттің шынайы дос іздеуі

Ит ешқашан үмітін үзбейді және көптеген жануарлар арасында шынайы досын табуға тырысады. Ол достықтың негізі – сенім мен жанашырлық екенін жақсы біледі. Бұл ізденісі арқылы ит өмірдің қиыншылықтарына қарамастан, мейірімділік пен шындықтың ең жоғары құндылық екенін сезінеді.

8. Досқа жету жолындағы кедергілер

Жалғыздық пен қарым-қатынас қиындықтары: Ит кейде жалғыздықтан мұңайып, жолдағы түрлі қиындықтарды басынан кешіреді. Әр жануардың мінез-құлқы әртүрлі болғандықтан, ит өзін кейде түсініксіз және алыста сезінеді, бұл достыққа кедергі келтіреді. Сенім мен шыдамдылықтың маңызы: Бұл қиындықтарға қарамастан, ит шыдамды болып, сенімін жоғалтпайды. Ол достыққа жету үшін шыдамдылық пен сенімділіктің маңызды екенін терең түсініп, оларсыз дос табудың мүмкін еместігін сезеді.

9. Үміт пен батылдықтың арқасында

Ит әрқашан үмітін жоғалтпайды және достық жолында батылдықпен алға ұмтылады. Ол тапқыр және қиындықтарға мойымайтын кейіпкер, бұл оған ерекше күш пен жігер береді. Кішкентай болғанымен, оның жүрегі өте үлкен, ол мейірімділік пен шыншыл достықты табуға құштар.

10. Адаммен кездесу оқиғалары

Ит адаммен алғаш танысады, бұл олардың аралықтағы қарым-қатынастың жаңа бетбұрысы болады. Адамның қамқорлығы мен мейірімділігі итке шынайы дос табудың мүмкін екенін көрсетеді. Бірге олар қуаныш пен қиындықты бөліседі, достықтың ерекше формасын қалыптастырады.

11. Ит пен адам – шын достар
Ит пен адам бір-біріне сенімді серік болады. Ит адамның жанында әрқашан қамқорлықпен, адалдықпен жүреді. Олар бірге ойнап, шаттық пен қуаныш әкеледі.
Олардың қарым-қатынасы сенім мен мейірімділікке негізделген. Ит адамға шын ниетпен қызмет етеді, ал адам оның досы ретінде қамқорлық көрсетеді. Бұл шынайы достықтың ең керемет көрінісі.
12. Достықтың шынайы белгілері

Адалдық пен сенім: Адал дос әрқашан шыншыл және сенімді болып келеді. Ит пен адамның арасындағы достық – шынайы және тұрақты сезімдерге негізделген. Сенім болмаса, нағыз дос табу қиын. Қамқорлық және мейірімділік: Қамқорлық – достықтың тағы бір маңызды әлпеті. Ит пен адам бір-бірін қолдау, жылы сөздер мен қамқорлық арқылы байланысын нығайтатыны достықтың тереңдігін көрсетеді.

13. Ертегі үйрететін маңызды ойлар

Бұл ертегі балаларға ұжымшылдықтың, өзара көмек пен түсіністіктің маңыздылығын үйретеді. Балалар достықтың тек ойын немесе көңіл көтеру емес, өмірлік құндылық екенін түсінеді. Әр кейіпкердің істері достық мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.

14. Ертегінің тәрбиелік мәні

«Өзіне дос іздеген ит» ертегісі баланың қоғамдық ортаға бейімделуін, ұжымшылдық пен бір-біріне көмек беру құндылығын көрсетеді. Бұл ертегі мектеп жасындағы балаларға достық қарым-қатынасты үнемі ұмытпауға және өзіне сенімді, мейірімді жолдасты іздеуге шабыт береді.

15. Иттер жайлы қызықты мәліметтер

Иттер адам баласымен мыңдаған жылдар бойы бірге өмір сүріп, олардың ең адал досы болды. Олар адам көңілін түсінуді және қуанышына ортақтасуды үйренді. Әр иттің өз мінезі мен қасиеттері бар, бірақ бәрінің басты ерекшелігі – адалдық пен мейірімділік.

16. Иттің шыдамдылығы мен сенімі

Иттің шыдамдылық пен сенім қасиеттері – нағыз достықтың негізін құрайды. Ұзақ уақыт бойы өз достарын іздеуден ешқашан бас тартпаған иттің табандылығы балаларға шыдамдылықтың, еңбекқорлықтың маңызын түсіндіреді. Бұл қасиеттер әрбір қиындық пен кедергілерге қарамастан, мақсатына жету үшін күресуді үйретеді.

Иттің үлгі болатын тағы бір қыры – оның балаларға көрсететін сенімі. Бұл сенім әр балаға маңызды сабақ береді: шынайы достық табу үшін уақыт керек, сонымен қатар оған құрметпен қарау қажет. Ерте замандардан бері шыдамдылық пен сенім – адам мен жануар арасындағы байланысты нығайтатын маңызды факторлар болып келеді. Осылайша, иттің мінез-құлқы балаларға нақты өмірлік құндылықтарды үйретеді.

17. Мейірімділік пен жақсы қатынас

Мейірімділік пен жылы сөздер – шынайы достықтың алтын кілті. Қамқорлық пен назар ит пен адамның арасындағы байланысты бекемдеп, олардың достығының тереңдігін арттырады. Бұл достық тек ертегілерде ғана емес, күнделікті өмірде де маңызды екені анық.

Жақсы қарым-қатынас пен мейірімділік адамзаттың ең үлкен байлығы саналады. Олар адамдардың жүрегін жылытумен қатар, өмірдегі қиын сәттерде сенімді тірек бола алады. Балаларға мейірімді болу және басқаларға қамқорлық жасау ерте жастан үйретіліп, олар қоғамда сыйлы, жан-жақты тұлға болып өседі.

18. Ертегі кейіпкерлерінің мінез-құлқы

Ертегілердегі кейіпкерлердің мінез-құлқы балаларға адамгершілік құндылықтарын түсіндіруге көмектеседі. Әр кейіпкердің әрекеті мен шешімдері арқылы балалар күрделі әлеуметтік жағдайларды, достық пен әділдік ұғымдарын меңгереді.

Мысалы, иттің табанды ізденісі мен адалдығы ерік-жігер туралы, ал адамдар арасындағы сыйластық пен мейірімділік шынайы қатынастардың негізі жайлы ой салады. Ертегілер кейіпкерлерінің түрлі қасиеттері балалардың өздерінің мінез-құлқына талдау жасап, дұрыс таңдау жасауына ықпалын тигізеді.

19. Достық іздеудің маңызы

Достықты іздеу – бұл тек ойын емес, сонымен қатар түсіністік пен сенімге қол жеткізу тәсілі. Балалар осы ертегі арқылы достықтың шынайы маңыздылығын түсінеді, өзара көмек пен қолдаудың өмірдегі орны зор екенін анықтайды.

Әрбір нағыз дос – сенімділік пен мейірімділіктің символы. Ертегі достықтың құндылығын аша отырып, балаларға ұзақ мерзімді және берік қарым-қатынас құрудың маңызын ұғындырады. Бұл түсінік олардың өмір бойы бағалайтын маңызды сабақтарының бірі болып табылады.

20. Достық – өмірдегі ең қымбат сый

Иттің достыққа деген талпынысы әрбір балаға үлгі болып табылады. Бұл ертегі арқылы адалдық пен қамқорлық, сондай-ақ сенім мен қолдаудың маңызы ашылады. Мұндай құндылықтар өмір бойы сақталып, адамның жүрегінде ерекше орын алады.

Шынайы достық – бұл материалдық нәрселерден әлдеқайда құнды, себебі ол адамдарды біріктіреді және өмірді мәнді етеді. Сондықтан достықты бағалап, оның үнемі дамып, нығайтылуын қамтамасыз ету маңызды.

Дереккөздер

Миронова С.В. "Народные сказки мордвы: традиции и воспитательная функция". – Москва: Наука, 2018.

Петров И.А. "Фольклор и культура мордвы: дружба в сказках". – Казань: Татарское книжное издательство, 2017.

Сидоренко А.Н. "Психология детского восприятия сказок: влияние на формирование моральных качеств". – Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2019.

Иванова Е.Б., Романов П.К. "Дружба и терпимость в народных сказках". – Екатеринбург: Уральский университет, 2020.

Толстой Л.Н. Сказки и притчи: сборник. — М.: Детская литература, 1987.

Аманжолов К.Ү. Қазақтың халық педагогикасы. — Алматы: Мектеп, 1991.

Сергәбекова М.Т. Морально-этическое воспитание в казахской традиционной культуре. — Алматы, 2005.

Громова А.В. Психология общения и межличностные отношения. — СПб: Питер, 2010.