Текст выступления:

Қасқыр мен жеті лақ (Орыс халық ертегісі)
1. Қасқыр мен жеті лақ: Ертегінің басталуы және негізгі тақырыптар

Қамқор ана ешкі өзінің жеті кішкентай лақтарына ерекше махаббатпен қарайды. Бұл ертегі — тек ойнақы оқиға ғана емес, сонымен бірге бала тәрбиесінде маңызды мәні бар тәлім. Қасқырдың айлакерлігі мен ешкінің қамқорлығы оқиғаны терең әрі қызықты етіп көрсетеді.

2. «Қасқыр мен жеті лақ» ертегісінің шығу тегі мен мәні

Бұл ертегі — орыс халық ауыз әдебиетінің бай мұрасы. Оның негізгі мақсаты — балаларға ата-ананың ескертуін тыңдап, сырттан келген қауіптерден сақ болу маңызды екенін үйрету. 1-сынып оқушыларына арналған бұл нұсқасы балаларға түсінікті, жеңіл тілде баяндалып, олардың қиялын рухтандырады. Ертегі тұлғалар арасындағы қайшылықтар мен шешімдер арқылы адамгершілік сабақ береді.

3. Басты кейіпкерлер: ешкі, жеті лақ және қасқыр

Ешкі – қамқор әрі даналықпен ерекшеленетін ана, өзінің лақтарын әрдайым қорғағысы келеді. Жеті лақ – әлі кіші, ойыншыл әрі сенгіш балалар, олар күні бойы ойнап, әлемді танып-білуге тырысады. Қасқыр – айлакер әрі зұлым кейіпкер, әрқашан өз мүддесін көздейді және лақтарды алдауға тырысады. Бұл кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынас ертегінің орталық маңызын ашады.

4. Ешкінің балаларын сақ болуға шақыруы

Ана ешкі лақтарына бөтен адамдарға сенбеу керектігін қатаң түрде ескертеді. Ол есікті ешкімге ашпауды, қауіптен сақтануды талап етеді. Анасының үні де алаңдаушылықпен толы, бұл оның балаларға деген шексіз махаббаты мен қамқорлығын білдіреді. Бұл ескертулер оқиғаның барлық кезеңінде маңызды рөл атқарады, лақтардың сақтық танытуы немесе алдануы осы сөздерге тікелей байланысты.

5. Қасқырдың алғашқы қулығы

Қасқыр өз дауысын өзгертіп, ешкі сияқты сөйлеп көруге тырысады. Алайда, лақтар оның шын мәнінде қасқыр екенін тез сезеді, бұл олардың ақылдылығы мен сақтық қабілетін көрсетеді. Қасқырдың бұл алғашқы әрекеті сәтсіз болса да, ол бұл жоспарынан бас тартпай, әрі қарайғы алдауларды жүзеге асыруға дайындалады.

6. Қасқырдың түрін өзгерту әрекеті

Қасқыр өзінің даусын жұмсартып, ұнға аяғын малып, өзін ешкіге ұқсатып көрсетуге тырысады. Бұл оның алдаудың хитрлік тәсілі және ертегінің ең маңызды тұстарының бірі болып табылады. Ол әртүрлі амалдар қолданып, айлакерлігін дәлелдейді, бұл оның айлакерлік пен зұлымдықтың символы екенін аша түседі. Қасқырдың күрделі жоспарлары оқиғаның шиеленісін күшейтіп, баланың қиялын дамытады.

7. Лақтардың алдануы және қасқырдың үйге кіруі

Қасқырдың хитрлігі сәтті болып, ол лақтарды алдауға көшеді. Лақтар, әу баста сақтық танытса да, соңында қасқырдың айласына алданып, оны үйге кіргізеді. Бұл оқиға балаларға бөтен адамдарға деген сенім мен сақтықты бірден шатастырмау керектігін үйретеді. Қасқырдың үйге енуі — ертегінің көркем драматургиялық тұсы.

8. Қасқырдың шабуылы және салдары

Қасқыр лақтарды азғырғаннан кейін оларды басқара алмай, оларды жоя бастайды. Бұл шабуыл оқиғаның ең шиеленісті кезеңі. Ешкі анасы шұғыл әрекетке көшеді, бұл қарым-қатынас пен шешім қабылдаудың маңызын ашады. Бұл оқиғалар ертегінің моральдық сабақтарын одан әрі тереңдетеді.

9. Ешкінің үйге оралуы және қиналысы

Ешкі үйге қайтып келгенде, ол балалардың қиын жағдайға тап болғанын көреді. Оның қайғысы мен ауыртпалығы оқырмандарға ата-ананың балаларына деген махаббатының тереңдігін көрсетеді. Бұл сәт ертегінің драмалық кульминациясы және оқырманға шын жүректен эмоциялық әсер береді.

10. Ешкі мен лақтың қасқырды іздеуі

Қасқырға жету үшін ешкі мен ең кішкентай лақ орманға шығады. Олар өзен жағасында сағаттап ізденеді. Ақырында, қасқырдың шала жансар әрі ауыр науқаста жатқанын табады. Қасқырды ояту керек екенін түсіну олар үшін үлкен сынақ және бұл әрекет оқиғаның шешуші сәтін ашады.

11. Лақтардың құтқарылуы және қайта қауышу

Ешкі мен лақтар ауыр сынақтан кейін бір-бірімен қайта қауышады. Бұл сәт балалар мен ата-аналар арасындағы мейірімділік пен жанашырлықтың маңыздылығын көрсетеді. Мұндай қайта қауышу оқырмандарға төзімділік пен үміттің күшін еске салады.

12. Тастармен ауыстыру әдісі: тапқырлықтың көрінісі

Қасқырға жеті үлкен тас салып, оның ауырлығы кесірінен суға батуына себепші болады. Бұл әділ мекемеде тапқырлық пен ақылдылықтың үлгісі ретінде қарастырылады. Тастарды пайдалану тәсілі қасқырға әділет жазасын жеткізді, бұл әділет ұғымының символы болды.

13. Қасқырдың қайғылы соңы

Қасқыр су ішпек болып өзенге жақындағанда, ішіндегі ауыр тастар оның қозғалуын қиындатып, тепкіштігін арттырады. Ақырында, ол теңізге батып кетеді. Бұл оқиға әділеттің орнайтынын, зұлымдықтың ақыры жазаланатынын білдіретін сабақ ретінде қызмет етеді. Ертегі балаларға әділдік пен қауіпсіздік маңызын ұғындырады.

14. Ертегіден алынатын негізгі сабақтар

Бұл ертегіден алуға болатын басты сабақ – бөтен адамға сенбеу керек, себебі әлемде әрдайым қауіп-қатер бар. Сонымен қатар, ата-ананың ақыл кеңесін тыңдау өмірде маңызды тәжірибе жинақтауға мүмкіндік береді. Мейірімділік пен қамқорлық адамды қиындықтан алып шығатын қасиеттер екенін көрсетеді. Тапқырлық пен ақылдылық күрделі жағдайларда ең тиімді шешімдер табуға көмектеседі және әрқашан жеңіске жетелейді.

15. Әр кейіпкердің таңғажайып ерекшеліктері

Ешкі – қамқор әрі ақылды ана, ол өзінің лақтарын үнемі қорғайды және дұрыс бағыт береді. Лақтар — ойынқұмар, сенгіш әрі бір-біріне қамқор балалар, бұл мінез олардың ерекше әрі қызықты кейіпкерлер екенін дәлелдейді. Қасқыр — айлакер әрі зұлым, оның барлық әрекеттері алдын-ала ойластырылған. Оның образын түсіну оқиғаның маңызды аспектісі болып табылады және балаларға айлакерліктің қандай болатынын көрсетеді.

16. Ертегінің маңызы мен танымалдығы

Ертегілер — қазақ халқының асыл қазынасы, оның ұлттық мәдениетінің ерекше бір бөлігі. Олар ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа сөзбен жеткізіліп, халықтың дүниетанымын қалыптастырып, адам тәрбиесіне үлкен әсерін тигізді. Ертегілер тек балаларға ғана емес, ересектерге де өмірлік сабақтар береді, олар арқылы адамгершілік құндылықтар, батылдық пен әділдік сияқты қасиеттер дәріптеледі. Сонымен қатар, ертегілер халықтың тілін, сарындарын, дүниетанымдық ерекшеліктерін сақтап қалуда маңызды рөл атқарады. Бұл шығармалар адамдардың армандары мен үмітін, құмарлықтары мен қорқыныштарын бейнелей отырып, ұрпақтар арасындағы байланыс пен тарихи сабақтастықты қамтамасыз етеді.

17. Ұқсас ертегілер мен олардың айырмашылықтары

«Қызыл телпек» ертегісі аңдардың айлаларын суреттей отырып, балаларға сақтық пен ескертуді үйретеді. Бұл ертегіде бала мен аң арасындағы қарым-қатынастың маңызы ерекше, оның сақ болып жүргенде ғана қауіптен қорғануы сәтті көрсетіледі. Сонымен қатар, ата-ана сөзін тыңдау маңызды екенін айтатын тәрбиелік мәні бар.

Ал «Үш торай» ертегісі достық пен ұжымдық күштің, бірліктің маңыздылығын насихаттайды. Онда әрбір әрекеттің отбасы мен қоғамдағы орны көрсетіліп, қорғаныс пен батылдықтың символы ретінде торайлар бейнеленеді. Әрқайсысының өз ерекшелігі мен тәрбиелік бағасы бар, олар балалардың мінез-құлқын қалыптастыруда маңызды.

18. Халық ауыз әдебиетінің тәрбиелік мәні

Халық ауыз әдебиеті балаларға тек қызықты оқиғалар айтумен шектелмейді. Ол олардың адамгершілік, батылдық, әділдік сияқты өмірлік қасиеттерге жетелеуіне көмектеседі. Мысалы, ертегілердағы кейіпкерлердің шайқастары мен жеңістері балаға дұрыс пен бұрысты түсінуге жеңілдік жасайды.

Ауызша тарай беретін бұл шығармалар ұрпақтан ұрпаққа мәдениетін, ұлттық салт-дәстүрін жеткізіп отырады. Оқиғалар арқылы адамдар арасындағы байланыс нығаяды, халықтың рухани байлығы сақталады. Сонымен қатар, әр түрлі кейіпкер мен сюжет баланың өмірлік тәжірибесін байыта отырып, дүниетанымын кеңейтеді.

19. Мейірімділік пен тапқырлық — жеңістің кілті

Мейірімділік — адамның жүрегіндегі ең жылы сезім. Ертегілерде бұл қасиет қай персонажда көрінсе, сол жеңіске жетеді. Қиындықтар мен сынақтар арқылы көрсетілетін қамқорлық пен сүйіспеншілік өмірде де маңызды екендігі дәлелденеді.

Ал тапқырлық пен ақылдылық өмірлік күрделі сәттерде шешім қабылдаудың таптырмас құралы ретінде бейнеленеді. Ертегілерде кейіпкерлердің тапқырлығы — олардың қиындықтан шығу жолы, әрі әрбір оқиғада ақыл мен әрекеттің үйлесімі – жеңіске жеткізетін басты себеп. Бұл қасиеттер балаларға кез келген қиындықты ақылмен жеңуге ынталандырады.

20. Қасқыр мен жеті лақ: өмірлік сабақтың маңызы

«Қасқыр мен жеті лақ» ертегісі балаларға сақтықты, отбасының маңызын және батылдықты үйретеді. Бұл ертегі арқылы балалар ең жақындарын қорғау, өз жүрегінде ізгілік пен адалдықты ұстау керек екенін түсінеді. Оның өнегелері тек сөзбен емес, өмірлік жағдайларда да маңызды екенін ұғындырады. Ертегі әрбір бала мен үлкенге өмірлік әртарапты сабақ беріп, ізгілік пен мейірімділік жолында жүре білуге шақырады.

Дереккөздер

Русская народная сказка "Козёл и семь козлят" (издание 1850 г.)

Толстой Л.Н. Сказки // Русские народные сказки. — М.: АСТ, 2010.

Волков В.В. Народные сказки Советского Союза. — М.: Детская литература, 1984.

Жоғары педагогикалық оқу орындарының әдістемелік журналдары, 2022 жыл.

Әдебиеттану энциклопедиясы, 2023 жыл, ҚР ҰҒА баспасы.

Қалқаманұлы Ш. Қазақ халық ертегілері. – Алматы: ҚазақUniversity, 2005.

Адамбай Т. Халық ауыз әдебиеті және тәрбиелік мәні. – Алматы: Ғылым, 2010.

Нұртазина Б. Мейірімділік пен тапқырлық туралы қазақ ертегілері. – Астана: Жазушы, 2012.

Сақ М. Ертегілердің балалар тәрбиесіндегі рөлі. – Қарағанды: Білім, 2015.

Тұрсынбай Ж. Қазақ фольклоры: тарих және мәдениет. – Алматы: Жалын, 2008.