Текст выступления:

Апалы-сіңлілі үшеу (Татар халық ертегісі)
1. Танымал ертегі: Апалы-сіңлілі үшеу

Татар халық ертегілерінің қызғылт желісінде «Апалы-сіңлілі үшеу» ерекше орын алады. Бұл ертегі бірлік пен достықтың, табиғатқа деген сүйіспеншіліктің дана бейнесі ретінде ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілген маңызды мұра болып табылады. Ертегі қазақ және татар мәдениеттерінің байлығы мен рухани түпнегізін көрсетеді.

2. Татар ертегілерінің тамыры тереңде

Татар халқының ертегілері тарихи-мәдени дәстүрлерін, рухани құндылықтарын сақтау мен жеткізудің маңызды құралы болып табылады. «Апалы-сіңлілі үшеу» ертегісі табиғаттың сұлулығына, достықтың түсінігіне арналған. Бұл ертегі балаларға ортақ гуманистік құндылықтар – адалдық, мейірімділік пен төзімділіктің маңызын ұғынады.

3. Әпкелердің ерекше мінездері

Ертегінің негізгі кейіпкерлері – әпкелердің әртүрлі сипаттары балаларды тарихтың тереңіне жетелейді. Үлкен әпке сабырлы, мейірімді және бірнеше қиындықтарды бойлығымен еңсереді. Ортаңғы әпке ақылды әрі ойлы, дұрыс шешім қабылдауы оның тапқырлығын көрсетеді. Ал кішісі – батыл әрі қайсар, ол айлакерлік пен жігерліктің үлгісі. Осылайша, ертегі керемет кейіпкерлерінің мінез-құлқын жан-жақты көрсетеді.

4. Ертегінің басындағы саяхат

Бір күні әпкелер отбасының ортасын тастап, орманға саяхатқа шығады. Бұл саяхат олардың өмірін түбегейлі өзгертеді, себебі жаңалықтар мен түйсіктерге толы жаңа әлем ашылады. Орман – олар үшін тек табиғаттың кереметі емес, жаңа достар мен сынақтардың бастауы ретінде көрінеді. Бұл оқиға ертегінің өрбуіне негіз болатын маңызды сәт.

5. Ормандағы сынақтар және бірлескен күш

Орманда әпкелер табиғаттың күрделі сынақтарына тап болады. Мысалы, қатал ауа райы мен жабайы жануарлар оларға кедергі келтіреді, бірақ олардың бірлесе әрекет ету қабілеті қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Бірлескен күш пен сенім оларды қандай да бір бақытсыздықтан сақтап, ынтымақтастықтың құндылығын көрсетеді.

6. Жануарлармен достық қарым-қатынас
Орманда әпкелер түрлі жануарлармен танысады: тиін мен қоян оларды жылы шыраймен қарсы алып, бағыт-бағдар береді. Бұл достықтың табиғаттағы үйлесімділікті көрсететін маңызды белгісі. 2. Бұғы да әпкелерге қиын сәттерде қолдау көрсетеді, бұл қарым-қатынас өмірдің мәнін арттырады және балаларға жануарлармен түсіністік таныту қажеттілігін үйретеді.
7. Зұлым сиқыршымен бетпе-бет

Ертегінің шиеленіскен сәтінде әпкелер зұлым сиқыршымен кездеседі, ол олардың жолдарын кедергілеуге тырысады. Бұл кейіпкер балаларға зұлымдыққа қарсы тұрудың қажеті туралы маңызды сабақ береді. Әпкелердің тапқырлығы мен бірлігі сиқыршыға қарсы тұруға мүмкіндік беріп, әділдік пен мейірімділік жеңімпаз болатынын дәлелдейді.

8. Тапқырлықтың өмірдегі рөлі

Әпкелер қиындыққа тап болғанда, олардың тапқырлығы басты рөл атқарады. Олар әрқашан өз ойларын мұқият зерттеп, жан-жақты ұғына отырып, күтпеген шешімдер табады. Бұл ертегі балаларға өмірде тапқыр болудың қаншалықты маңызды және пайдалы екенін көрсетіп, оларды зияткерлікке ынталандырады.

9. Достық пен сенімнің мұраты

Әпкелердің араларындағы берік достық пен сенім олардың барлық өтпелі кезеңдерін жеңуге көмектеседі. Бұл қасиеттер кез-келген қиындықты артта қалдырып, ортақ мақсатқа жету жолында маңызды болып табылады. Ертегі осы сезімдердің құнын балаларға терең түсіндіреді.

10. Сиқырлы сыйлықтар – көмекшілердің тәңірі
Орманның достары – жануарлар әпкелерге ерекше сыйлықтар ұсынады. Мысалы, аяқ киім мен ас қалта олардың жолдарын қауіпсіз етуге көмектеседі. 2. Сиқырлы ағаштан жасалған қасық әпкелердің мейірімділігі мен тапқырлығын арттырады. Бұл сыйлықтар ертегінің терең мағынасын айқындап, көріністі байытады.
11. Жақсылыққа сену мен үміттің құдіреті

Ертегінің тағы бір негізгі идеясы – жақсылықты сену және үміттің күшіне илану. Әпкелер қиындыққа қарамастан, әртүрлі жағдайларда үміттерін жоғалтпай, жақсылық жасайды. Бұл үміт пен сенімнің өміріміздегі құдіретін, адамның рухани күшін суреттейді. Балаларға бұл ой үлкен өмірлік сабақ болып саналады.

12. Табиғатты аялау – басты тақырыптардың бірі

Әпкелер орманда жүргенде ағаштарды сындырмай, табиғатқа ерекше қамқорлық танытады. Олар жапырақтарды аялап, табиғаттың нәзік белгілерін құрметтейді. Бұл ұғым балаларға табиғатқа деген сүйіспеншілік пен жауапкершілікті қалыптастыруда маңызды. Сонымен қатар, жануарларға мейірімділікті көрсете отырып, оларды қорғауға ұмтылады.

13. Бірге жеңу – табыс кілті

Орманның қиындықтарымен күресуде әпкелер бір-біріне сенім артып, бірлесіп әрекет етеді. Бұл ынтымақтастық пен достық табыстың негізгі кілті екенін айқын көрсетеді. Олардың ортақ еңбегі мен қолдауы тек жеке қарсылықтарды ғана емес, үлкен сынақтарды да жеңуге көмектеседі.

14. Әпкелердің мінезі – ертегінің қызығы
Үлкен әпкенің сабырлылығы мен қамқорлығы топты бірлікке әкеледі, оның байыптылығы топ ішінде тұрақтылық пен тыныштықты қамтамасыз етеді. 2. Ортаңғы әпкенің ақылдығы мен ойлылығы жағдайды талдауда және дұрыс шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады. Ал кіші әпке батылдығымен және қауқарлылығымен қауіпті сәттерде алға шығады.
15. Бақыт пен қуанышқа қол жеткізу

Ертегінің соңында әпкелер табиғатпен үйлесім тауып, достық пен сүйіспеншіліктің арқасында бақыт пен қуанышқа жетеді. Бұл балаларға бірге өмір сүрудің, табиғатты құрметтеудің және мейірімді болудың маңыздылығын ұғындырады. Сонымен бірге, ертегі шығармашылық пен жан дүниенің байлығы туралы маңызды көзқарасты ашады.

16. Тәрбиелік маңызы – жақсы қасиеттердің өсімі

Ертегі – бала тәрбиесінде ерекше орын алады. "Апалы-сіңлілі үшеу" ертегісіндегі басты кейіпкерлердің еңбексүйгіштігі мен мейірімділігі балаларға үлгі боларлық өнеге. Еңбек пен ізгілік – адамның өмірлік табысының куәсі, бұл қасиеттер арқылы жас ұрпақта еңбекқорлық пен қайырымдылықтың негіздері қалыптасады. Сонымен қатар, ертегідегі алғырлық пен адалдық ерекше көрсетіледі. Бұл мінез-құлық балалардың тұлғалық дамуы үшін аса маңызды, өйткені адалдық – сенімнің бастауы, ал алғырлық – өмірлік қиындықтарды жеңу кілті. Осылайша, тәрбиелік мәні жоғары мұндай ертегілер балалардың дұрыс мінез-құлық пен өмірлік бағыттарын қалыптастыруға зор үлес қосады.

17. Татар халқының салт-дәстүрі – қонақжайлық пен достық

Татар халқының мәдениеті ежелден қонақжайлық пен достыққа негізделген. Бұл дәстүрлер олардың күнделікті тұрмысы мен мерекелік оқиғаларында айқын көрінеді. Мысалы, қонаққа келген адамға ерекше құрмет көрсетіліп, дастархан түгелдей жайылады. Достықты бағалау және шынайы қатынастарды қалыптастыру – татар болмысының негізі. Өзара сыйластық пен қолдау оларды бір-біріне жақындатады, бұл мейірімділік пен көпкөңілдікке тәрбиелейді. Мұндай қасиеттер балаларға ерте жастан үйретіліп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

18. Ертегінің танымалдылығы

«Апалы-сіңлілі үшеу» ертегісі Татарстанда ғана емес, әлемнің түрлі бұрыштарында кеңінен танымал. Бұл ертегі бірнеше тілге аударылып, балалар әдебиетінің алтын қазынасына айналды. Ертегіні мектептер мен отбасыларда жиі оқу дәстүрге айналған, себебі ол достық пен мейірімділік ұғымдарын тәрбиелеудің таптырмас құралы. Осы ертегі арқылы балаларға моральдық құндылықтарымен қатар, қазақ тілінің көркемдік мүмкіндіктері де үйретіледі. Бұл – ұрпақтарға арналған маңызды сабақ, ұмытылмас дәстүр.

19. Қызықты фактілер мен қазіргі заман тынысы

Ертегі әлемі үнемі өзгеріп, қазіргі заманның талаптарына сай жаңарып отырады. Заманауи балалар әдебиетінде ертегілерге жаңа сюжеттер мен кейіпкерлер қосылуда. Сонымен қатар, «Апалы-сіңлілі үшеу» ертегісінің түпнұсқасы да көптеген қызықты фактілермен байытылған. Мысалы, оның кейіпкерлері мен оқиғалары нақты тарихи оқиғалармен немесе табиғат көріністерімен астасады. Бұл қасиеттер ертегіні жаңа буын үшін тартымды әрі мағыналы етеді. Осылайша, дәстүрлер мен жаңалықтар үйлесім таба отырып, рухани байлықты дамытады.

20. Достық пен ізгілік – ертегінің жүрегі

«Апалы-сіңлілі үшеу» ертегісі адамдар арасындағы достық пен ізгілік секілді мәңгілік құндылықтарды насихаттайды. Бұл ертегі балаларға өмірлік маңызды сабақтар береді: бірлік пен мейірімділік – адам жүрегінің шынайы азығы. Балалардың санасына осы құндылықтарды сіңіру арқылы олар өз өміріндегі қиындықтарды жеңуге сеніммен қарайды. Сонымен қатар, ертегінің шынайы мағынасы – үміт пен жақсы нәрселерге сенуді ояту. Өйткені нағыз достық пен ізгілік – кез келген заманда аса бағалы қасиет.

Дереккөздер

Толстой, Л. Н. Народные сказки татар и их значение в воспитании детей. – Казань, 1985.

Галимова, Ф.З. Татарские народные сказки как форма сохранения этнокультурного наследия. – Журнал «Культура и образование», 2020.

Ибраева, Р.Р. Роль фольклора в формировании национального самосознания. – Москва, 2018.

Мирзаев, Д. Традиционные сказки татарского народа: история и современность. – Казань, 2017.

Сердюк, В.Н. Детская литература и воспитание духовных ценностей на материале народных сказок. – Санкт-Петербург, 2019.

Гинзбург, Ж. Мифология и культура: политико-философские исследования. — М., 2001.

Соловьев, И. Нравственные сказки народов мира. — СПб., 2010.

Зайдман, Р. Татарская народная культура: традиции и современность. — Казань, 2015.

Петрова, Е. А., Насонова, О. В. Воспитательная роль народных сказок в детской литературе. // Детская литература. – 2018. – № 4.

Мухаметзянова, Л. В. Культурологический аспект в изучении татарских сказок. — Казань, 2020.